Frankismoaren Azterketa: Oinarriak, Gizartea eta Bilakaera Politikoa (1939-1975)

Y 66 flashcards y 44 preguntas más en el documento.

Texto del documento

FRANKISMOA (1939-1975) 1. Francoren erregimenaren oinarri instituzionalak eta ideologikoak 1.1 Definizioa eta ezaugarri orokorrak Frankismoa diktadura autoritarioa, kontserbadorea eta pertsonalista izan zen. Botere guztiak Francok berak bildu zituen (Caudillo eta Generalisimo tituluekin), Estatuko, Gobernuko eta Armadako buru nagusia izanda. Diktadura oso luzea izan zen (1939-1975) eta aldaketa asko jasan zituen, baina oinarrizko ezaugarri hauek tinko mantendu ziren: Erlijio Katolikoaren garrantzia: Gizartea eta hezkuntza kontrolatzeko tresna izan zen, morala finkatuz.

Muturreko Nazionalismoa: "Una, grande y libre" leloa ardatz, nazionalismo periferikoei (euskalduna, katalana...) gorroto zion. Antiliberalismoa: * Alderdi politiko bakarra: FET y de las JONS ("El Movimiento"). Sindikatu bakarra: Sindikatu Bertikala. Gainontzeko guztiak ILEGALAK ziren. Eskubide falta: Ez zegoen biltzeko, elkartzeko, manifestatzeko, greba egiteko edota prentsa askatasunik. Konstituziorik gabe gobernatu zuen, Lege Organikoen bidez (Erresumazko Oinarrizko Legeak). Errepresioa: Erregimenaren aurka zeuden guztiek zigor gogorrak jasan zitzaketen (fusilamenduak, espetxea, torturak, isunak, lanetik kaleratzeak).

Lehen urteetan Erantzunkizun Politikoen Legea sortu zen errepublikanoak zigortzeko. Antikomunismoa: Komunismoari zion gorroto berezia zen ideologiaren zutabeetako bat. Armadaren paper salbatzailea: Franco militarra zen eta armada Espainia edozein arazoren aurrean "salbatzeko" tresna zela uste zuen. 1.2. Erregimenaren babes soziala Francok 4 talde nagusien babesa izan zuen bere diktaduraa osoan zehar, erregimenaren oinarri bihurtu zirelarik: Falangistak: Hasierako urteetan botere handia eskuratu zuten; ia ministro guztiak talde honetakoak ziren. "Katolikoak": Batez ere OPUS-DEI erakundeko kideak nabarmendu ziren, bereziki administrazioan eta ekonomian.

Monarkikoak: Karlistak gerra ostean bigarren maila batera pasatu ziren eta Juanen (eta geroago Juan Carlosen) aldeko batzuek erregimenarekin kolaboratu zuten. 1 Militarrak: Franco bera militarra izan arren, kargu politikoetan botere gutxi eman zien (salbuespen nagusia Carrero Blanco izan zen). Hala ere, militarrak izan ziren erregimenarekiko eta Francorekiko leialenak. Franco saiatu zen bere boterearen inguruan zeuden talde desberdinen artean OREKA mantentzen, hau da, agintean inor ere ez nabarmentzeko ahaleginak egin zituen. Oreka horren helburua zen haien artean errezelorik ez sortzea, Francoren botere absolutua inork kolokan jar ez zezan.

Lau talde politiko horietaz gain, diktadurak gizarteko sektore batzuen babesa izan zuen: Lur jabe handiak. Industria eta finantza gizonak. Probintzietako burgesia txikia. Penintsula erdialdeko eta iparraldeko nekazari asko. Gainera, espainiar biztanleriaren sektore zabal batek PASIBOTASUNA adierazi zuen erregimenaren aurrean. Jende askok bere burua "apolitikotzat" hartzen zuen, egoera hau nabarmenagoa suertatu zen 60. hamarkadatik aurrera egondako hazkunde ekonomikoak eta ondizatea kontutan hartzen baditugu, hau da, jendea eroso zegoen.

Baina, hau ulertzeko kontuan izan behar dugu, erregimenak oposizioaren kontra erabilitako errepresio latza edota hezkuntza, komunikabide (zentsura) edo propoganada tresnen kontrola zeukala. 1.3. Oinarri instituzionalak eta ideologikoak LEGE TESTUAK Oinarrizko legeak, erregimen frankistaren antolaketa politikoa ezartzen zuten lege multzoa, "demokrazia organikoa" bezala ezagutua. Lanaren forua, 1938: Lan munduko harremanak arautzen ziren eta derrigorrezko sindikatu bakarra inposatzen zen. Gorteak eratzeko legea, 1942: Honekin gorteak ireki ziren berriz. Gorte hauetako kideei prokuradoreak deritze eta 500etik gora ziren, hauek aukeratzeko ez zegoelarik hauteskunde askerik.

Legeak egin eta berrestea zen beraien funtzioa. Espainiarren Forua, 1945: Teorian espainiarrentzat eskubide eta betebeharrak ziren arren, praktikan egitura autoritarioa zuen sistema izaten jarraitu zuen espainiar estatuak. Erreferendum Nazionalaren legea, 1945: Estatuari buruzko gaiez (legeak, e.a.) herritarrei galdetu egiten zitzaien plebiszituan (erreferendumean). Erregimenak erabakitzen zuen noiz egin behar zen eta beti galdera zehatz bat formulatzen zen. Erreferendum hau ez zen demokratikoa izango, herritarrek jasaten zuten manipulazioa eta diktadurarekiko beldurra zirela tarteko. 2 aldiz erabili zen.

Estatuaren Buruzagitzaren Ondorengotzari buruzko legea (1947): Honen arabera Espainiak erresuma izaera hartuko zuen eta Francok beteko zuen estatuaren buruzagitza 2 hil arte. Gainera lege honi esker Franco berak zeukan bere ondorengoa nor izango zen erabakitzeko eskubidea. Mugimendu Nazionalaren Printzipioen Legea (1958): Erregimen frankistaren printzipio edo oinarriak finkatzen zituen legea ezarri zen: diktadura pertsonala, katolizismoa, zentralismoa eta antiliberalismoa. Estatuaren lege organikoa (1967): Aurreko sei legeen laburbilpena testu bakarrean. Konstituzio antzekoa. DEMOKRAZIA ORGANIKOA bezala ezagutzen dena finkatzen zuena.

Sistemaren zutabeak familia, udala eta sindikatuak izatea ahalbideratzen zuen. 2. Frankismoa: gerraosteko gizartea eta errepresio politikoa Gerraosteko frankismoa gizarte-zatiketa sakonak markatu zuen, Gerra Zibileko garaileen eta garaituen artean, eta egoera ekonomiko eta sozial oso gogorrak. a) Gerraosteko gizartea: garaileak eta garaituak. Garaileak Militar altxatuak, falangistak, lur-jabe handiak, burgesia kontserbadorea eta Eliza Katolikoa izan ziren talde nagusiak. Pribilegio politikoak: erregimeneko kargu nagusiak (administrazioa, armada, justizia) haien esku geratu ziren, eta frankismoarekiko leialtasuna saritua izan zen.

Pribilegio ekonomikoak: ondasunen konfiskazioen eta depurazioen ondorioz, garaituen jabetzak eskuratu zituzten askok; autarkiaren testuinguruan negozioak eta estraperloa egiteko aukera gehiago izan zituzten. Pribilegio sozialak: estatuaren babesean gizartean prestigioa eta segurtasuna lortu zituzten. Enplegua, laguntzak, pentsioak eta baliabide publikoak eskuratzeko lehentasun argia izan zuten. Garaituak Errepublikanoak, sozialistak, komunistak, anarkistak eta nazionalista periferikoak (katalanak, euskaldunak eta galegoak). Errepresio politikoa, bazterketa soziala eta pobretzea pairatu zituzten modu sistematikoan.

Milaka pertsona fusilatuak edo espetxeratuak izan ziren; beste asko erbesteratu edo barne-erbestera behartu zituzten (isiltasuna eta kontrol soziala). Depurazioek irakasle, funtzionario eta profesional askori lana kentzea ekarri zuten. Lan merkatuan, hezkuntzan eta kargu publikoetan sartzeko debeku eta diskriminazio legalak izan zituzten. Familia askok estigmatizazioa, pobrezia eta beldurra jasan zituzten belaunaldi oso batean zehar. 3 Gerraosteko bizi-baldintzak Eskasia eta gosea: gosetearen urteak (1940ko hamarkada). Elikagaien errazionamendua errazionamendu-txartelen bidez. Merkatu beltza (estraperloa). Soldata baxuak eta lan-baldintza gogorrak.

b) Errepresio politikoa frankismoaren gerraostean Errepresioa frankismoaren oinarrizko elementua izan zen, bereziki gogorra gerraosteko lehen urteetan, oposizio politiko eta sozial oro desagerrarazteko helburuarekin. Errepresioaren helburuak Gerra Zibileko garaituak zigortzea. Oposizioaren berrantolaketa eragoztea. Beldurra ezartzea eta kontrol soziala bermatzea. Errepresioaren tresnak Erantzukizun Politikoen Legea (1939): errepublikanoen aurkako zigor ekonomiko eta penalak. Gerra-kontseiluak eta auzitegi militarrak. Espetxeak eta kontzentrazio-esparruak. Behartutako lanak (Langile Batailoiak). Depurazioak administrazioan, hezkuntzan eta armadan.

Errepresio-moduak Fusilatzeak eta exekuzioak epaiketa laburren ondoren: kalkuluen arabera, 40.000 eta 50.000 pertsona artean exekutatu zituzten gerraostean (batez ere 1939-1945 artean). Espetxeratze masiboak: 1939aren amaieran 270.000 preso politiko inguru zeuden frankismoaren espetxeetan. Erbestea: 450.000 espainiar baino gehiagok ihes egin zuten Gerra Zibilaren amaieran, batez ere Frantziara, Mexikora eta Latinoamerikako beste herrialde batzuetara. Prentsaren, liburuen eta hezkuntzaren zentsura: komunikabideen kontrol osoa Prentsa Legearen (1938) bidez.

Kontrol ideologikoa Elizaren eta eskolaren bidez: nazional-katolizismoaren ezarpena, erlijio katolikoaren derrigorrezko irakaskuntza eta erregimenaren gorazarrea. c) Ondorio sozial eta politikoak Beldurrean eta isiltasunean oinarritutako gizartearen sendotzea: errepresio sistematikoak beldurra eta autozentsura hedatu zituen hamarkadetan zehar. 4 Oposizio politiko antolatuaren desagerpena: alderdi eta sindikatuak barnean deseginda geratu ziren; oposizioa erbestean edo klandestinitatean baino ez zen mantendu (PCE, maquis).

Trauma eta gizarte-zatiketaren arrasto sakona: indarkeria, exekuzioak, erbestea eta errepresioak ondorio psikologiko eta moral handiak utzi zituzten, ondorengo belaunaldietara ere iritsiz. Desberdintasun sozial estrukturala: garaileek beren posizio ekonomiko eta soziala sendotu zuten; garaituak, berriz, baztertuak izan ziren, lanerako, hezkuntzarako eta gizarte-igoerarako zailtasunekin. Herrialdearen demokratizazioaren atzerapena: diktaduraren iraupen luzeak (ia 40 urte) kultura demokratikoaren garapena oztopatu zuen eta Espainiaren integrazioa atzeratu zuen Europako sistema demokratikoetan. 3. Frankismoaren bilakaera politikoa: Isolamendu garaia (1939-1953). Autarkia ekonomikoa.

Gosearen eta eskasiaren hedapena. Gerra ondorengo garaia, ekonomikoki oso gogorra izan zen, herrialdea lur jota baitzegoen. Nekazal eta industri ekoizpenak oso baxuak ziren, urre eta dibisa erreserbak desagertu egin ziren eta azpiegiturak eta komunikabideak suntsituta zeuden. Francoren garaipenak ondorio negatiboak ekarri zituen Espainiako ekonomiari. Sistema ekonomikoak, lehiakorra izateari utzi zion eta korrupzioa, sistema honen ezaugarri nagusian bilakatu zen. Faktore hauen ondorioz, herrialdearen berreskurapen ekonomikoa oso geldoa izan zen. Garai honetako testuingurua bultzatuta Francoren erregimen ekonomikoa, autarkian eta estatuaren parte hartze handian oinarritu zen.

Autarkiak herrialdearen autonomia ekonomikoa aldarrikatzen zuen eta estatuaren parte hartze handiarekin batera eman zen. Estatuak, guztia kontrolatzen zuen, kanpo merkataritza kontrolatzen zuen, industria nazionala babesteko asmoz, enpresa berriak sortu ziren atzerritarren inbertsioen eragina gutxituz eta prezioak eta soldatak ezartzen zituen. Honen ondorioz sistema ekonomiko ahula garatu egin zen. Garai honetan enpresa publiko asko sortu ziren. Lan hau INI-k (Instituto Nacional de Industria) koordinatzen zuen eta modu honetan enpresa publiko berri asko sortu ziren RENFE, IBERIA, SEAT, ENDESA, ... Herrialdeak lehengai gabezia sufritzen zuenez, Errazionamendu Liburuak martxan jarri ziren.

Horrela estatuak barne merkatua kontrolatzeko aukera izan zuen. Era berean, estraperloa eta merkatu beltza sortu zen, merkatu ofizialetik kanpo ematen zen salerosketa. 5 50. hamarkadaren hasieran autarkiaren bukatzen hasi zen eta lehengo neurri liberalizatzaileak ematen hasi ziren. Gerra Hotzaren eraginez, AEB Espainiari kredituak ematen hasi zen, herrialdearen berreskurapen ekonomikoari lagunduz. Diru laguntza hauek, nahiz eta oso eskasak izan (bakarrik oinarrizko produktuak erosteko erabili ziren eta askotan AEBko soberakinak erosteko erabilia), autarkiarekin, errazionamendurarekin eta merkatu beltzarekin bukatzeko baliogarriak izan ziren. Gainera 1956.

urtera arte, prezioen egonkortasuna lortu zen. Gutxinaka, gutxinaka, isolamenduaren bukaerak merkatu librearen agerpena eta estatuaren parte hartzen handiaren eta protekzionismoaren bukaera ekarri zuen. Nahiz eta ekonomikoki egoera hobetu, Espainiaren ogasunaren egoera dramatikoa zen (inflazioa, ordainketa balantza negatiboa, …). Krisitik ateratzeko beharrezkoa izango zen aldaketa ekonomiko sakonago bat egitea. Horretarako, Francok OPUS-DEI-ko teknokratak jarri zituen gobernuko arlo ekonomikoko arduradun eta hauek egindako EGONKORTZE-PLANARI (1959) esker krisia gainditzea lortu zen 1960ko hamarkadan. 4. Nazioarteko politika: isolamendutik integraziora.

II Gerra Mundiala Gerra Zibila bukatu eta berehala II Gerra Mundialak eztanda egin zuen. 1940. urtean Francok neutralitatea alboratu zuen eta beligerantzia ezaren jarrera hartu zuen. Urte berean, Espainiaren sarrera gerran eztabaidatzeko, Franco eta Hitler Hendaian elkartu ziren. Bilera honetan, Espainiaren egoera kaskarraren ondorioz (eta beste arrazoi batzuengatik ere), gerran ez sartzea erabaki zuten. Hala ere 1941. urtean Dibisio Urdina tropak bidali zituen SESB konkistatzeko eta Alemaniari laguntzeko. 1941ean, AEB gerran sartu zenean, agerian geratu zen potentzia Faxistek gerra galduko zutela.

Hau zela eta, Francok, berriro ere gerrarekiko zuen jarrera aldatzea erabaki zuen, berriro ere neutraltasunera itzuliz. Francok, garai berrietara egokitzeko eta bere erregimena salbatzeko, aldaketa garrantzitsuak eman zituen. Honen ondorioz Falangeren gainbehera eta sektore katolikoen nagusitasuna eman zen. II Gerra Mundial Ostean Gerra ostean Espainiaren egoera, dramatikoa zen. Nazioartean Francoren Diktaduraren kontrako kanpaina bat zabaldu zen, herrialdea isolamenduan utziz. Enbaxadoreak 6 Espainiatik irten ziren (bakarrik Portugalekoak, Vatikanoak eta Argentinakoak geratu ziren) Marshall Planetik eta NBEtik kanpo geratu zen eta Frantziak bere mugak itxi zituen.

50.hamarkadaren hasieran, Gerra Hotzaren hasieran, egoera aldatzen hasi zen. Francoren antikomunismoa eta katolizismoa baliogarria izan zen isolamendutik irtetzeko eta nazioartean desiratzen zuen onarpena izateko. 50. hamarkada 50. hamarkadaren hasiera, erregimen frankistak nazioarteko onarpena lortu zuen. Frankismoaren izaera katolikoa eta antikomunista funtsezkoa izan zen Gerra Hotza garaian isolamendutik irtetzeko. AEBk gidatutako bloke kapitalista begi onez ikusi zuen Francoren erregimena, ezinbestekotzat jotzen zuelako komunismoaren kontrako borrokan. 1951. urtetik aurrera nazioarteko enbaxadoreak Espainiara itzultzen hasi ziren.

Hamarkada honetan Espainia Nazio Batuen Erakundeko kidea bilakatu zen eta 1953. urtean nazioarteko bi itun sinatu zituen: 1953. urteko konkordatua: Itun honekin Espainiaren eta Vatikanoaren arteko harremana arautu egin zen. Erregimenak nazioarteko onarpena eskuratu zuen. AEBrekin aliantza ekonomiko militarra: Laguntza ekonomikoaren truke eta isolamendutik Espainia ateratzeko, AEBk base militarrak jartzeko eskubidea izan zuen. 1956. urtean Marokok independentzia eskuratu zuen. 5.

Erbestea oposizioa eta barneko erresistentzia a) (1939-59) Erregimen frankistak oposizioa ezabatzeko tresna guztiak erabili zituen (alderdi politikoen eta sindikatuen ilegalizazioa, atxiloketak, askatasun gabeziak, fusilamenduak, ...), modu honetan mugimendu minoritarioan eta klandestinoan bihurtu zen. Oposizioa barrualdean. Espainia barnean. 40. hamarkadan Borroka antifrankistan hiru fronte sortu ziren: langile mugimendua, monarkia eta makiak. Langile mugimenduaren barruan PCE, PSOE edo anarkistek egindako lana aipatu behar da. Talde hauek frankismoa greba orokorren bitartez presionatzea zuten helburu. Garrantzitsuena Euskal Herrian 1947. urtean emandakoa izan zen. 50.

hamarkadan greba orokorrak indarra galtzen hasi ziren. Monarkikoak (joko bikoitza: anbiguoa) 7 Monarkikoen artean bi jarrera nagusi bereizi ziren, erregimenarekiko harreman konplexua mantenduz: Francoren ALDE: Sektore honek erregimen frankistaren gobernuetan parte hartu zuen modu aktiboan. Lankidetza honen ondorioz, 1948an, Francok eta Juan de Borbonek (Juan Carlosen aita) akordio garrantzitsu bat lortu zuten: Juan Carlos "printzea" Francok Espainian heziko zuela adostu zuten, etorkizuneko ondorengotza ziurtatzeko. Francoren KONTRA: Juan eta Francoren arteko harreman pertsonala txarra zen, batez ere Juan ez zelako Espainian bizi (Portugalen baizik, erbestean).

Bigarren Mundu Gerraren (IIMG) testuinguruan, Juanek Espainiako tronua eskuratzeko aukera garbia ikusi zuen, erregimen totalitarioek (Hitlerrek eta Mussolinik) gerra galdu zutelako. Egoera hori aprobetxatuz, 1945ean "LAUSANNEKO ITUNA" (Manifestua) kaleratu zuen diktadura kritikatzeko. Horrez gain, presioa egiteko asmoz, monarkiko hauek sozialistekin ere akordioak egin zituzten Francoren erregimenaren aurka egiteko. Makiak edo gerrilari antifrankistak bi multzotan sakabanatu daitezke. Lehengoa, Gerra Zibilaren ondorioz mendietan izkutatutako soldadu errepublikazaleek osatzen zuten. Beraien helburua, nazioarteko testuinguruak bultzatuta, gerrarekin jarraitzea zen.

Bigarren multzoa, Alemaniaren kontra II Gerra Mundialean borrokatu egin zuten pertsonek osatzen zuten. Frantzian emandako erresistentzia Espainiara eramatea izan zen helburua. 1944 eta 1950 urte bitartean aritu ziren eta beraien ekintzarik garrantzitsuena Berkonkista Operazioa izan zen, Aran bailara okupatu ostean, penintsula osoa konkistatzea zuten helburu. Makiak PCE-k (batez ere) gidatu zituen eta zonalde menditsuetan garatu egin ziren. Azkenean estrategia honek porrot egin zuen, makien desagerpena bultzatuz.

Makien esperientzia arrazoi ezberdinen ondorioz txarto atera zen: talde ezberdinen arteko koordinazio falta, ejertzituaren eta guardia zibilaren errepresioa eta komunistek estrategia aldatu zutelako. 50. hamarkada Nazioarteko testuinguruak emandako aldaketek oposizioaren panorama aldatu egin zuen. Aurreko hamarkadan emandako oposizio mota erabat aldatu egin zen berri bat sortuz. Garai honetan langileek (greba orokorrak konbokatuz eta sindikatu bertikaletan infiltratuz) eta ikasleek (unibertsitate munduan oposizioa sortuz) protagonismo handia bereganatu zuten. Honen aurrean erregimenak bere jarrera indartu egin zuen Bandidaje eta Terrorismoaren kontrako eta Orden Publikoaren legeak kaleratuz.

Oposizioa kanpoaldean Gerra zibila bukatuta, politiko errepublikazale asko erbestera joan ziren. Beraien helburua Errepublika garaiko instituzioak (Gobernua, Eusko Jaurlaritza, Generalitat, ...) mantentzea izan zen, modu honetan Francoren erregimena kondenatuz. 1945. urtean Erbosteko 8 Espainiako Errepublika aldarrikatu zuten, Diego Martinez Barrio Errepublikako presidente eta Giral gobernuburu izendatuz. Gobernu honi talde ezberdinek babesa eman zieten, hala nola komunistek, anarkistek, sozialistek, nazionalistek, ezkerreko alderdi errepublikazaleek, .... Dena den batasun honek gutxi iraun zuen eta beraien arteko desadostasunak berehala agerian geratu ziren.

Frankismoarekin amaitzeko oposizioak zuen itxaropen bakarra, nazioarteko interbentzio bat ematea zen. Baina erregimenak, gerra hotzari esker, hau saihestea lortu zuen. 6. Garapen ekonomikoa eta gizarte eraldaketak 1957n KRISI EKONOMIKO LARRIAN zegoen Espainia autarkia eta liberalizazio mugatuaren garaian, hortan urten beran, gobernu ladakte aegon zen eta OPUS-DEI-ko 2 teknokratek (ekonomian espezialistak) ministeritza ekonomikoak eskuratu zituzten. Hortaz, 1959an plan ekonomiko berri bat ezarri zuten, erregimena egonkortzeko helburuarekin, EGONKORTZE PLANA. Bertan hartu ziren neurriak hurrengoak izan ziren: Estatuaren gastua kontrolatzea, soldatak eta inbertsio publikoak izoztuz.

Pezeta debaluatzea Kanpo merkatura irekitzea Plan honi esker, hainbat emaitza positibo lortu ziren, prezioen egonkortasuna eta inflazioaren murrizpena besteak beste, baina beste alde batetik langabezia zeharo handitu zen. Azken ondorio hau, epe luzera, espainiar ekonomiarentzat ona izango zen, izan ere, espainiarrek atzerrira joan behar izan ziren lan bila eta atzerritik dibisa bidaltzen zuten senitartekoei. 1964tik 1975 GARAPEN PLANAK deiturikoak ezarri ziren, haien helburua industrializazio bultzatzea zirenak, hazkunde ekonomiko itzel baten atzean zeudenak, 1961. urtean egondakoa, MILAGRO ESPAÑOL deiturikoa. Hazkunde ekonomiko honek 3 oinarrietan ezarri zen.

TURISMOA: Espainiaren eguraldia, hondartzak eta haren prezioak erakarriz, atzerritarrek turismoa egiten zuten Espainian, hemen dirua gastatuz. EMIGRANTEEN DIBISAK: Milaka espainiar Frantzia, Alemania edo Suitzara emigratu behar izan zuten langabeziaren ondorioz, hortik familiakideei soldataren zati bat bidali egiten zuten (DIBISA) ATZERRIKO ENPRESARIOEN INBERTSIOAK: langileek soldata baxuak jasotzen zituztela, estatu frankistaren laguntzak azpiegituretan eta konfliktibitate laboraliz ez zegoela aprobetxatuz, enpresarioek Espainian inbertitzea erabaki zuten, horrela industrializazioa bultzatuz. Oso ondo joan zen espainiar ekonomia 1973.

urtera arte, hau da, PETROLIOAREN KRISIRA arte, horren ondorioz lantegiak mundu mailan ez zihoazen ondo eta emigranteak kanpora bota, beraz ez dago dibisarik, turismoa jaitsi eta ez inbertitzea ekarri zuen. 9 Amaitzeko Garapen Ekonomikoak hainbat ondorio negatibo izan zituen: a) Hazkunde ekonomikoa desorekatua: Euskal Herria, Madril edo Katalunia industrializatuta eta ekonomikoki garatuak, aldiz, Extremadura edo Katalunia atzeraturik. Horrek, barne migrazio handiak ekarriko ditu, eta honek dakarren arazoak: langileen auzoak. b) Emakumeak bigarren mailako papera jokatuko du frankismoan zehar. Ia bere funtzioa etxera mugatzen delarik.

c) Ekonomia alorrean ahultasuna, eta horrek atzerriarekiko menpekotasuna dakar. d) Hondamen ekologikoa eta kutsadura: Urtegiak eraikitzerakoan ingurugiroa ez zen kontutan hartu. Honi gehitu behar zaizkio, etapa honetan sortutako hiri industrializatu kutsatuak, langileen auzoak. 7. Eliteak eta erregimen frankistaren euskarri instituzionalak (1959-1975) Gobernuaren barruan 2 familia nagusitu ziren, teknokratak (OPUS-DEI-ko "katolikoak") alde batetik eta bestetik Falangea. Honen ondorioz, tentsio ezberdinak sortu ziren garai honetan. Frankismoaren etapa honetan, elite berri baten agerpena gauzatu zen, teknokratena.

Izan ere, 1957an Francok gobernu aldaketa erabakigarria egin zuen, non Antziako eliteek pisua galdu zuten eta teknokraten garaia hasi zen, ekonomian adituak zirenak. Haien ideologia pragmatismoan oinarritu zen eta haien iritziz erregimena salbatzeko ekonomia modernizatu behar zen. Talde honen pertsonaia nagusiak Laureano López Rodó, Alberto Ullastres eta Mariano Navarro Rubio ziren eta Carrero Blancoren babesa izan zuen. Ekonomikoki garapen handia gauzatzen ari zen bitartean, erregimena finkatzen jarraitu zuen. 1967. urtean Estatuaren Lege Organikoa errefendumaren bidez onartua, oinarrizko zazpigarren legea izan zena.

Lege honekin, frankismoa demokrazia organiko gisa definitzen zen eta erregimenaren etorkizuna ziurtzatzen saiatu zen. Estatu buru eta gobernuburu karguak banatu ziren, monarkia egonkortu eta gorteek funtzio berriak bereganatu zituzten. Ondorengotza legea 1969an aplikatu zen, diktadorea hil ondoren, frankismoa eta bere instituzioen jarraipena bermatzea helburu zuena. Gainera, garai honetan frankismoa osatzen zuten familien artean tendentzia ezberdinak sortzen joan ziren: sektore inmobilista alde batetik (hemen nabarmentzekoa da Carrero Blanco), hauek ez zituzten aldaketarik nahi, beste alde batetik, aperturistak, haien artean Fraga, haien helburua aldaketa politiko moderatuak sartzea zen.

Aperturistek, Manuel Fraga (Informazio eta Turismo ministroa) buruan, 1966. urtean prentsa legea kaleratu egin zuten, aurreko urteetako zentsura murriztuz eta adierazpen askatasun "gehiago" emanez. 10 1969. urtean MATESA eskandalo finantzieroagatik aperturisten eta inmobilisten arteko tentsioak eztanda egin zuen, ondorioz Francok esku hartu zuen eta gobernu berri bat izendatu zuen, gobernu monokolorea deitu izan zena, non Carrero Blancok eta bere ingurukoek botere guztia kontrolatuz. 60-70.

hamarkadan, kanpo politikari dagokionez, Espainia isolatuta egotetik nazioartean, onarpena izatera joan zen, baina ez erabatekoa, hori ikusi ahal da Europako Ekonomia Erkidekotik kanpo utzi zutenean, Espainia diktadura bat zela argudiatuz. Gainera, garai honetan, Sahara eta Maroko deskolonizatu zituzten. 8. Frankismo berantiarraren krisia (1969-75) 1969. urtetik aurrera erregimenean aldaketa garrantzitsuak ematen hasi ziren: Ondorengotza legea jarraituz, Joan Karlos estatu buru izendatua izan zen (1969) Carrero Blanco gobernuaren pertsona garrantzitsuenean bilakatu zen eta 1969an lehendakari ordea izendatu zuen Francok. 1973. urtean Carrero Blanco gobernuburu bilakatu zen.

Lehen aldiz, estatu burua eta gobernuburu funtzioak banatuz. Carrero Blanco denbora gutxi egon zen karguan, E.T.A.-k egindako atentatu baten ondorioz bizia galdu egin zuen. Atentatu hau "Operación Ogro" bezala ezagutua izan da, hortaz, Francok, Arias Navarro gobernuburu izendatu zuen. Arias Navarro, nahiz eta inmobilistaz osaturiko gobernua osatu, ukitu liberal bat ematen saiatuko zela zirudien. Honi "otsailaren 12ko izpiritua" deitu zitzaion, gorteetan emandako hitzaldi baten ondorioz aperturismo saiakera bat emango zuela esan zuelako. Hau, azkenean, Erregimenak izandako tentsio guztien ondorioz alboratu egin zen.

Gainera Frankismoa krisian zegoelaren hainbat adierazle egon ziren: ETAk egindako atentatuak Añoveros kasua: Bilboko gotzaina sermoi bat eman zuen Euskal Herriko hizkuntza eta kulturaren egoera (zapalketa) salatuz. Horregatik, Arias Navarro atxilotzeko agindua eman zuen eta Espainiatik bota nahi zuen baina Elizako agintariak Añoverosen alde agertu ziren (Aita Santua Paulo VI. eta Tarancón). Horrenbestez, erregimen frankistaren eta hierarkia ekleseastikoaren arteko lehen krisia sortu zen. Puig-Antich anarkistaren erahilketa. Nazioarteko testuingurua Portugalen Krabelinen Iraultza eman zen. Ondorioz, Frankismoak berriro ere jarrera inmobilista eta zapalkuntzaren bidea hartu zuen.

Kanpo politikari dagokionez, errepresio neurrien ondorioz nazioarteko herrialdeek, bakantzea erabaki zuten. Gainera, aipatzekoa da, Espainiak, Afrikako azkeneko jabetza koloniala galdu zuela. 11 9. Gizarte eta kultura aldaketak a) Gizartea 60. hamarkadako hazkunde ekonomikoak ("Espainiar Miraria") aldaketak eragin zituen arlo soziokulturalean. Gizarte nekazari-tradizionala zena, industriala, hiritarra eta modernoa bihurtu zen.

Arrazoi desberdinak zirela medio, pentsamolde aldaketa eman zen: atzerriko eragina turismoaren bidez telebistak kontsumo ohitura berriak piztu zituen (iragarkiak) Prentsaren legea (1966): argitaletxeei askatasun gehiago eman zieten, hortaz egunkari eta aldizkari berriak sortu ziren. Nekazal exodoa egon zen baita ere, non nekazal gune azpigaratuetatik (Galizia, Gaztela…) migrazioak eman ziren hiri industrializatuetara. Beraz, etorkin asko kontzentratu ziren guneetan etxebizitzen eta zerbitzuen arazoa larritu ziren, ez baitzegoen azpiegitura nahikorik. Gainera, klase ertaina eta langile klasea handitu zen hazkunde ekonomikoari esker.

Honek kontsumismoa areagotu zuen, soldata soberakina baitzeukaten. Horrela, espainiar familietara telebista, hozkailua, ikuzgailua eta autoak ailegatu ziren, hazkundearen sinboloa izan zirenak. Aipatzekoa da emakumeak lan munduan sartzen hasi zirela, ez kuantitatiboki, baizik eta kualitatiboki. Horrez gain, zerbitzu publikoak hobetu egin ziren, osasuna eta hezkuntza batez ere. Hezkuntzari dagokionez, nazional katolizismoa garrantzia galtzen joan zen 60. hamarkadatik aurrera. Gainera, klase ertaina handitu zenez, hezkuntza gizarte sektore ezberdinetara zabaltzeko aukera eman zen.

Horrez gain, hezkuntzaren garapena zen gobernuaren helburu nagusietako bat, horrebestez ume guztiak eskolatzeko asmoz, ikastetxe asko eraiki zituen. Nahiz eta helburua hori izan, unibertsitateak oposizio foko moduan jarraitu zuen. 10. Erregimen finkapenari emandako erantzuna: babesa, indiferentzia eta oposizioa. 1959tik aurrera, frankismoaren babes soziala neurri batean aldatu egin zen. Hasieran, erregimenak batez ere gerra zibila irabazi zuten militar eta sektore tradizionalen babesa zuen, eta babes hori mantendu egin zen. Hala ere, garapen ekonomikoak gizartean aldaketa berriak ekarri zituen, eta babes sozial berriak sortu ziren.

Alde batetik, enpresari handiek eta industrializazioari esker aberastu 12 ziren sektoreek interes handia zuten erregimena egonkor mantentzeko, egonkortasun politikoak hazkunde ekonomikoa ziurtatzen baitzuen. Bestetik, 1960ko hamarkadan klase ertain berri bat sortu zen, teknikariek, funtzionarioek eta profesionalek osatua. Talde honek ez zuen erregimenarekin gatazka irekirik, bere bizi-maila pixkanaka hobetzen ari zelako. Gainera, turismoaren eta industriaren inguruan sortutako interes ekonomikoek ere egonkortasuna lehenesten zuten, beren jarduerak ondo funtzionatzeko beharrezkoa zelako. Erregimenaren babes horren atzean hainbat arrazoi nagusi zeuden.

Alde batetik, hazkunde ekonomikoak jendearen bizi-maila hobetu zuen, eta kontsumitzeko aukerak handitu ziren. Bestetik, egonkortasun politikoaren sentsazioa zabaldu zen, batez ere Gerra Zibilaren oroitzapena oraindik bizirik zegoen gizarte batean. Jende askok aldaketa handien beldurra zuen, eta horregatik oparotasun ekonomikoa askatasun politikoaren gainetik jarri zuen. Ondorioz, erregimenarekiko babesa neurri handi batean ongizate materialaren truke onartzen zen. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan, gizartearen zati handi batek ez zuen parte-hartze politikorik izan, eta horrek erregimenaren egonkortasuna indartu zuen. Indiferentzia horren arrazoiak anitzak izan ziren.

Batetik, kontsumo-gizartea hedatzen ari zen, eta bizi-mailaren hobekuntza bihurtu zen jendearen kezka nagusia. Bestetik, ez zegoen benetako parte-hartze politikorik, alderdi politikoak debekatuta baitzeuden. Gainera, errepresioa selektiboa zen: batez ere oposizio aktiboaren aurka erabiltzen zen, baina nahikoa zen gizartean beldurra eta autozentsura sortzeko. Horri gehitu behar zaio informazioaren kontrola, iritzi publikoaren askatasuna mugatzen zuena. Ondorioz, jende askok ez zuen erregimena ideologikoki babesten, baina ez zen aurka jartzen ere; hau da, jarrera pasiboa zuen. Ongizate ekonomikoa lehenesten zuten eta politikatik urrun mantentzen ziren.

Indiferentzia hori funtsezkoa izan zen frankismo berantiarrak denboran iraun ahal izateko. OPOSIZIOA: a) POLITIKOA: 1962an Munich-en (Alemaniako Errepublika Federala) Europar Mugimenduaren Biltzarra egin zuten erregimen frankistaren aurka zeuden 118 pertsonak Esapainiari Europako Ekonomia Erkidegoan (EEE, gaur egungo Europar Batasunaren aurrekaria) sartzen rz ziotenean utzi. Horien artean erbestean zeuden politikariak joan ziren eta baita Espainiatik bertatik joanikoak ere. Gainera ideologia guztietako kideak batzartu ziren (sozialista, sozialdemokrata, demokratakristau, abertzale,..), PCEko komunistak salbu.

Bertan, Erromako ituneko printzipio demokratikoekin bat egiteaz gain, erregimen frankistaren aldaketa eskatu zuten. Erregimenak, ordea, biltzar hau « contubernio de Munich » bezala definitu zuen. Bestalde, oposizio politiko esanguratsuena diktaduran zehar, PCE izan zen ezbairik gabe 13 (barne antolaketa, makiak, sindikatu bertikaletan infiltratzea,..). Erbestetik Santiago CARRILLOk zuzenduta SESBek alderdi honengan zuen eragina gutxitzea lortu zuen, autonomoago bihurtuz. PSOEri dagokionez erbesteko buruzagiei barnealdeko gazteek kendu zieten tokia. Suresnes-eko kongresuan (1974) Felipe Gonzalezek hartu zuen idazkaritza nagusia.

Gainera aipatutako bi alderdi nagusiek PSOE eta PCE (eta ezkerreko beste alderdi txiki askok) Franco boteretik kentzeko eta fronte komun bat osatzeko asmoarekin Platajunta bezala ezagutu zena sortu zuten (1975), oso denbora gutxi iraun zuena diktadorearen heriotza tarteko. b) LANGILEAK: Langile mugimenduak protagonismo berezia hartu zuen azken etapa honetan. Ekonomiaren hazkundeak ez zituen lan baldintzak hobetu eta langile mugimendua indartu zuen. Mugimendu hau politizatzen joan zen. Horrela, lan harremanei zegozkien arazoez gain eskaera sozio-politikoekin nahasten zituzten langileek, greba, protesta eta manifestazio ugari deituz1 .

Langileen mugimendu honetan komunistetatik gertu zegoen CCOO (Comisiones Obreras) sindikatu klandestinoa aipatu behar da. c) UNIBERTSITATEKO IKASLEAK: Unibertsitatea pil-pilean egon zen 60.hamarkadako bigarren erdialdetik aurrera. Joera ezkertiarreko ikasle asko zegoen eta protesta ekintza asko burutu ziren2 , besteak beste irakasle aurrerakoi batzuk Tierno Galvan edo Lopez Aranguren bota zituztenean. d) ELIZA: Eliza katolikoak erregimena babestu zuen eta goi hierarkia eklesiastikoak hala jokatu zuen3 . Baina mundu guztiko eliza katolikoa aldatu zuen gertaera izan zen Vatikanoko II. Kontzilioa (1962-1965).

Juan XXIII.a aita santu zelarik izugarrizko aldaketan bultzatu ziren, elizak jarrera liberalago eta demokratikoagoak hartu zituelarik. Honek eragina izan zuen espainiar katoliko eta apaiz batzuengan, diktadurarekiko jarrera kritikoagoa hartuz eta oposizioko mugimenduekin kolaboratuz4 zenbait kasutan. e) INDARKERIA erabili zutenak: ETA + GRAPO eta FRAP bezalako ezker muturreko talde armatuak. Azken biak frankismoaren amaiera-amaieran aritu ziren atentatuak eginez.

ETA (Euzkadi Ta Askatasuna) - Frankismoarekin euskaldun askok errepresio politiko, kultural eta soziala sufritu zuten - 50.hamarkadan gazte talde batek (unibertsitarioak) egoera aldatzeko eta frankismoari aurre egin nahirik EKIN sortu zuen 4 3 2 1 14 - EKIN taldea EAJrekin harremanetan egon zen eta EAJko gazte askok beraiekin bat egin zuten - EAJrekin harremanak hautsi eta 1959an EKIN ETA bihurtu (Euskadi Ta Askatasuna) zen - Erakunde honek bi helburu zituen: independentzia EHrentzat eta sistema politiko ezkertiarra edo sozialista ezartzea (Kuba edo Aljeriako ereduak jarraituz). - Hasierako urteetan hurrengo ekintzak burutu zituzten: pintadak, ikurrinak eskegitzea…

- ETAren barnean hainbat barne zatiketa eman dira historian zehar, ideologikoak, taktikoak etabar. - ETAk bide armatua hartu zuten 1963.

urtean bere helburuak lortzeko: lehenengo atentatua aldez aurretik pentsatua5 1968an (Meliton Manzanas) - Erregimenak hainbat ETA-kide atxilotu eta atentatu honengatik epaitu: Burgoseko prozesua - Burgoseko prozesua (1970): - Tribunal militar batek 16 pertsona epaitu Burgosen - Akusatuen artean bi apaiz (euskal kleroaren zati batek harreman onak ETArekin) - Epaiketa publikoa (atzerriko kazetariak presente) - Akusatuek beraien buruak defendatu ordez, frankismoa salatzeko erabili epaiketa - Epaileek kondena oso gogorrak: 6 etakide heriotz zigorrera eta besteei espetxe zigor luzeak - Epai honen aurrean sekulako mobilizazioak: - Euskal Herrian: protestak, greba orokorrak...Gobernuak salbuespen egoerak dekretatu ( kaletik ezin ibili, ejertzitoa eta polizia kalean…) - Estatuko hainbat tokitan ere etakideen aldeko protestak - Nazioartean: manifestazioak eta gobernu atzerritarretako enbaxadek agintari frankistak presionatu heriotz zigorrak ez betetzeko + Guzti honen ondorioz, erregimenak heriotz zigorrak barkatu (bizi arteko espetxe zigorra) - ETAren garaipen propagandistiko izan zen Burgosko prozesua - ETAk ekintzak egiten jarraitu.

Atentatu garrantzitsuena: "Ogro Operazioan" Espainiako presidentea erail zuten, Luis Carrero Blanco. Frankismoko sektore inmobilistako kidea zena. - ETAren barne zatiketa nagusiena ETA (m) militarra eta ETA (pm) politiko-militarra - Atentatuek jarraitu eta errepresioak ere bai: Frankismoa hasi zen bezala amaitu zen, fusilamenduekin. Azken fusilatuak 1975eko irailean FRAPeko hiru kide eta ETAko bi (Txiki eta Otaegi). 5 15 11. Errepresio politikoa eta soziala Garapen garaian eta frankismoaren azken urteetan (1959–1975), erregimenak bere izaera autoritarioa mantendu zuen, nahiz eta 1959ko Egonkortze Planaren ondorioz hazkunde ekonomikoa egon.

Hau da, ekonomia hobetu arren, diktadurak jarraitu zuen eta errepresioa ez zen desagertu. Errepresioa hainbat bideren bidez aplikatzen zen: legeen bidez, poliziaren bidez eta administrazioaren bidez. Lehenik, 1963an Ordena Publikoko Auzitegia sortu zen, grebak edo propaganda ilegala bezalako delitu politikoak epaitzeko. Bestetik, 1966ko Prentsa Legeak aurretiazko zentsura kendu zuen, baina gobernuak oraindik argitalpenak zigortu edo bahitu ahal zituen. Gainera, Ordena Publikoaren Legeak eta Lege Antiterroristek poliziari botere handiak ematen zizkioten: bermerik gabeko atxiloketak egitea eta salbuespen egoerak ezartzea, hau da, jendea arrazoirik eman gabe atxilotu ahal izatea.

Salbuespen egoerak gobernuak egoera berezietan ezartzen zituen neurriak ziren, eta herritarren oinarrizko eskubideak aldi baterako kentzen zituzten kontrol politikoa indartzeko. Egoera hauek bereziki ohikoak izan ziren Bizkaian eta Gipuzkoan. Praktikan, salbuespen egoerek ondorio hauek zituzten: "Ley de Vagos y Maleantes" erabiltzen zen pertsona batzuk jazartzeko, adibidez homosexualak edo eskaleak (homosexualitatea ilegala zen). Emakumeek ere errepresioa jasaten zuten. Bilera eta manifestazioak debekatuta zeuden (10 pertsona baino gehiago elkartzea ezin zen). Prentsa eta gutunen zentsura areagotu egiten zen. Atxiloketak egin zitezkeen epailearen agindurik gabe.

Etxe miaketak baimenik gabe egiten ziren. Poliziaren eta armadaren presentzia handitzen zen kaleetan. Helburua protestak, grebak eta oposizioko mugimenduak geldiaraztea zen, erregimena mehatxatuta sentitzen zenean. Bigarrenik, errepresioa poliziaren eta justiziaren bidez gauzatu zen. Brigada Politiko-Sozialak oposizioko kideak zaindu, atxilotu eta galdekatu egiten zituen, askotan torturak erabiliz. Epaiketek ez zuten bermerik, eta preso politiko ugari Carabanchel edo Burgos bezalako kartzeletan espetxeratu zituzten. Halaber, erregimenak kontrol ideologiko eta sozial handia ezarri zuen.

Hezkuntzan frankismoa eta katolizismoa goraipatzen ziren, eta zentsurak zinema, literatura eta musika ukitzen zituen. Sindikatu bertikalak sindikatu askeen sorrera eragozten zuen eta Langile 16 Batzordeak (CCOO) jazartzen ziren. Moralaren eta bizitza pribatuaren gaineko kontrola ere handia izan zen, batez ere emakumearen rolaren inguruan. Errepresioa bereziki gogorra izan zen oposizioaren aurka. Langile mugimenduan oposizioa nabarmena izan zen. Ikasleen artean ere bai. PCE eta PSOE bezalako alderdiek klandestinitatean jarduten zuten eta etengabeko atxiloketak jasaten zituzten.

Nazionalismo periferikoen kasuan, 1970eko Burgosko Prozesuak ETAren aurkako gogortasuna islatu zuen, Meliton Manzanas polizia komisarioaren erailketa epaitzen zuen epaiketa militarra. Bertan akusazioa 16 lagunek osatzen zuten, besteak beste Mario Onaindia, Antton Karrera, Teo Uriarte, Jokin Gorostidi, Jon Etxabe, Julen Kaltzada, ... Hasiera batean epaiketa itxia izango zen, baina Vatikanoren presioa zela eta (akusatuen artean 2 apaiz baitzeuden) irekia izatea erabaki zuten. Honen ondorioz, protestak nazioartera zabaldu ziren eta frankismoaren kontrako manifestazio garrantzitsuak ematen hasi ziren.

Akusatuek, beraien burua defenditu beharrean, frankismoaren salaketa politikoa egitea erabaki zuten. Estrategia politiko jarraitu zuten, euskera, ikastolak, presoen senitartekoak, langileak, ... defendatuz. Azkenean epaileek sei heriotz zigor ezarri zituzten eta beste 10 pertsonentzat kartzela zigor ezberdinak (70 eta 12 urte bitartean). Epaiketa honen ondorioz, mobilizazio sozial ikusgarria izan zen. Protestak eta manifestazioak hiri garrantzitsuenetan antolatu ziren, Nazioartean protestak eta manifestazioak hiri garrantzitsuenetan antolatu ziren, Frankismoaren egoera ahulduz.

Azkenean izandako presioa zela medio, Francok, heriotz zigorrak barkatu zituen bizi arteko kartzela zigorra inposatuz. Bukatzeko, esan daiteke, Burgosko Prozesua Francoren kontrako garaipen propagandistiko garrantzitsua izan zela. Azkenik, 1973 eta 1975 artean, erregimenaren krisiak, errepresioaren gogortzea ekarri zuen, salbuespen egoerak eta 1975eko exekuzioak barne, ekonomikoarekin eta nazioarteko isolamenduarekin batera. Ondorioz, tardofrankismoan errepresio politiko eta soziala funtsezkoa izan zen diktadura mantentzeko, barneko demokratizazioa eragotzi zuen eta oposizioa indartu zuen, ondorengo Trantsizio prozesua baldintzatuz.

*EXTRA: Etapak 1) 1939 - 1950 hamarkada hasiera: AUTARKIA (ekonomikoki) eta ISOLAMENDU GARAIA. 2) 1950 hamarkada hasiera - 1959: LIBERALIZAZIO MUGATUAREN GARAIA (Isolamenduaren bukaera). 3) 1959 - 1969: GARAPEN EKONOMIKOAREN ALDIA ("Desarrollismoa"). 4) 1969 - 1975: FRANKISMOAREN KRISIA. 17