Aufgabe HT 3 - Klausurteil B (Sprachmittlung) · Abitur NRW Niederländisch LK · Haupttermin · fortgeführt 2021

Situatie

Het gedenkcentrum van Kamp Vught, dicht bij de Nederlandse stad Den Bosch, biedt onderwijsprogramma’s aan voor jongeren en jongvolwassenen uit uiteenlopende landen. Rond de Nationale Dodenherdenking, die elk jaar op 4 mei wordt gehouden, doe je mee aan een workshop getiteld “De Tweede Wereldoorlog in de journalistiek vandaag”.

Elke deelnemer moet een presentatie houden over een omstreden kant van het thema. Tijdens je onderzoek kom je twee krantenartikelen tegen over de excuses van de Nederlandse premier Mark Rutte.

Informatie over de teksten

“Waardevolle excuses van premier Rutte” (M 1) stond in het “ Reformatorisch Dagblad ” als redactioneel commentaar.

“ ‘Excuses van de Nederlandse regering is een historisch moment’ ” (M 2) uit “ Trouw ” is een interview van journaliste Harriët Salm met de bekende historicus Frank van Vree.

M 1: Waardevolle excuses van premier Rutte

Het is goed dat premier Mark Rutte zondag excuses heeft aangeboden voor het Nederlandse

overheidshandelen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Te lang is na de oorlog het beeld

gecultiveerd van Nederlanders die ook maar slachtoffer waren en zich waar het kon met hand

en tand verzetten.

5 We weten inmiddels beter. Er was verzet, maar het gros van de Nederlanders en de

functionarissen maakte zich uit eigenbelang klein. Van de 140.000 joden die hier in 1940

woonden, waren er vijf jaar later 102.000 gedood. Nederlandse ambtenaren speelden daarin

een rol. Nu de laatste overlevenden van de Holocaust er nog zijn, is dat eindelijk officieel

bij monde 1 van de premier erkend.

10 Het is waar dat de Nederlandse overheid tijdens de bezetting geen directe

verantwoordelijkheid droeg voor het ambtelijke apparaat. Dat stond in die jaren immers

onder gezag van de Duitse bezetters. Rutte bood feitelijk dus excuses aan voor iets waar

Nederland niet de volle verantwoordelijkheid voor draagt. Terecht merkte de premier echter

op dat de overheidsinstanties, op het moment dat het gezag een bedreiging werd, als

15 “hoeders van recht en veiligheid” tekortschoten. Niemand is waar dan ook geroepen het

gezag blindelings te volgen: er kunnen waarden zijn die zwaarder wegen.

De excuses komen laat, hoewel er van officiële zijde al wel eerder kanttekeningen zijn

gezet bij de rol van Nederlanders tijdens de Tweede Wereldoorlog. Zo gaf koningin Beatrix

tijdens een staatsbezoek aan Israël in 1995 toe dat joodse Nederlanders tijdens de bezetting

20 weinig steun van landgenoten hadden gekregen. Premier Wim Kok verontschuldigde zich

in 2000 voor de kille ontvangst die Holocaustslachtoffers na de oorlog in Nederland kregen.

De excuses van Rutte markeren echter een “historisch moment, een mijlpaal”, zoals Eddo

Verdoner van het Centraal Joods Overleg 2 zei. De voorzitter van het Auschwitz Comité 3,

Jacques Grishaver, noemde de verontschuldigingen “werkelijk fantastisch.” De reacties

25 tekenen het belang om fouten ruimhartig te erkennen: de meeste overlevenden horen ze

helaas niet meer, maar ze hebben nog wel degelijk zin en nut.

Het is in zekere zin makkelijk oordelen over de tekortkomingen van anderen, 75 jaar

geleden. Maar ze vormen natuurlijk ook een spiegel die laat zien dat er tussen goed en

kwaad heel veel gevaarlijk grijs kan zitten: nu net zo goed als toen. Het hoeden van recht en

30 veiligheid, waarover Rutte sprak, klinkt gewichtig genoeg om te parkeren als iets voor

anderen. Maar de praktijk begint natuurlijk gewoon in huis, in de wijk en in de kerk. Het is

veel dichterbij dan we vaak voor waar willen hebben.

1 bij monde van de premier: door de premier zelf

2 Centraal Joods Overleg: samenwerkingsverband van joodse organisaties in Nederland

3 Nederlands Auschwitz Comité: stichting van Nederlandse overlevenden van het concentratiekamp Auschwitz-Birkenau

bron: Waardevolle excuses van premier Rutte. Reformatorisch Dagblad, 27 januari 2020 ( Reformatorisch Dagblad: een christelijk-conservatieve Nederlandse krant)

Im Original enthaltene fehlerhafte Schreibungen wurden korrigiert.

M 2: Harriët Salm: ‘Excuses van de Nederlandse regering is een historisch moment’

Komen Rutte’s excuses voor het handelen van de overheid tijdens de Tweede Wereldoorlog niet veel te laat?

In een toespraak bij de Nationale Holocaust Herdenking in Amsterdam heeft premier Mark Rutte excuses aangeboden namens de Nederlandse regering voor ‘het overheidshandelen’

5 tijdens de Tweede Wereldoorlog. “De bittere consequenties van registratie en deportatie werden niet tijdig en niet voldoende onderkend”, verwees hij naar de jodenvervolging. Frank van Vree, directeur van het Niod Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, duidt de betekenis.

U was zelf aanwezig gisteren bij de Auschwitz-herdenking in Amsterdam. Was dit in

10 uw ogen een historisch moment, 75 jaar na de bevrijding van Auschwitz?

“Ja, dit is de eerste keer dat de politiek verantwoordelijkheid neemt voor het optreden van ambtelijke apparaten waar zij overigens tijdens de oorlog formeel gezien geen zeggenschap over had. Dit past in een ontwikkeling die we de laatste tijd ook op andere plekken zien, zoals bij de Nederlandse Spoorwegen, die excuses hebben aangeboden voor het vervoeren

15 van slachtoffers van de Holocaust en ook tot betaling zijn overgegaan. 1 ”

We leven in een tijd waarin het een trend is om excuses te maken?

“De erkenning van wat er in het oorlogsverleden gebeurd is, gaat in golven, zo zie ik dat. We zitten nu in de vierde golf. Deze laatste, vierde golf begon in mijn ogen met de kwestie van de erfpacht 2 in Amsterdam in 2013. Toen kwam naar buiten dat de gemeente

20 Amsterdam erfpacht is blijven heffen tijdens de oorlog. Overlevenden van de kampen kwamen terug en moesten allerlei boetes betalen. Onder burgemeester Eberhard van der Laan 3 is dat eindelijk uitgezocht. Er is toen ook besloten om geld vrij te maken voor een schadefonds. Maar er zijn veel meer voorbeelden. Het lijkt wel of allerlei instellingen op dit moment naar hun eigen geschiedenis kijken.”

25 Aan wie denkt u nu?

“Om een ander voorbeeld te noemen: wij doen op dit moment onderzoek naar de psychiatrie en gehandicaptenzorg in de Tweede Wereldoorlog. Ook daar willen instellingen nu weten wat ze hebben gedaan in de oorlog. We zitten in een soort nieuwe fase van in de spiegel kijken. Die excuses vandaag kwamen dus niet onverwacht.”

30 [...]

Kan die late reactie ook komen doordat de regering formeel niet voor het ambtelijk apparaat onder de Duitse bezetting verantwoordelijk was?

“Dat zou kunnen. Het ambtelijk apparaat stond natuurlijk ook onder Duitse heerschappij. Dat is een groot verschil met bijvoorbeeld de geschiedenis in Indonesië, waar de

35 Nederlandse overheid wel verantwoordelijk was voor wat er gebeurde. Je biedt dus nu excuses aan voor iets waar je niet volledig verantwoordelijk voor bent, dat heeft iets ingewikkelds.”

[...]

U vindt het dus niet te laat?

40 “Het is zeker ironisch, of misschien beter: wrang, dat dit gebeurt terwijl er bijna niemand meer in leven is die de concentratiekampen zelf heeft meegemaakt. Ik werd vlak voor de herdenking voorgesteld aan een man die in Auschwitz zat – hij was de enige dit jaar, zo werd mij verteld. Tegelijk vind ik dat ook wel weer iets moois hebben: dat ten minste één overlevende dit nog hoort uit de mond van de minister-president. Het is letterlijk het laatste

45 moment dat dit nog kan, dat heeft iets symbolisch. Het is wel laat, ja, maar het is nu in elk geval gebeurd.”

1 Deze regeling over een eenmalig compensatiebedrag is in november 2018 besloten.

2 Een erfpacht is een soort huur voor een stuk grond, soms ook met een gebouw. De erfpachter betaalt een jaarlijks bedrag aan de eigenaar, bijvoorbeeld de gemeente. Wie niet betaalt, krijgt een boete.

3 Eberhard van der Laan (1955 – 2017), politicus van de sociaaldemocratische Partij van de Arbeid (PvdA), burgemeester van Amsterdam van 2010 tot 2017

bron: Salm, Harriët: ‘Excuses van de Nederlandse regering is een historisch moment’. Trouw, 27 januari 2020 ( Trouw: een Nederlandse krant)

Im Original enthaltene fehlerhafte Schreibungen wurden korrigiert.

Klausurteil B: Sprachmittlung isoliert

Opdracht:

Sinds de workshop in Vught heb je contact gehouden met Tess, een Nederlandse studente uit Groningen. Jullie delen met elkaar nieuws over actuele ontwikkelingen in de herdenkingscultuur in Nederland en Duitsland.

Beschrijf in een brief aan Tess het theaterproject van de Mittelschule in Mammendorf en de manieren waarop de leerlingen hun boodschap aan het publiek willen overbrengen. [18 Punkte]

Ausgangstext (Deutsch)

Florian J. Haamann: Die dunkelste Stunde

Mit einer eindrücklichen Inszenierung erinnern Mammendorfer Mittelschüler an den Auschwitzprozess

Es sind bedrückende, immer wieder aufs Neue verstörende und betroffen machende Bilder, die auf der Leinwand aufleuchten: ausgemergelte Körper, Menschen, die ihr wichtigstes Hab und Gut bei sich tragen. Die Blicke verängstigt, irritiert, unsicher. Unerträglich. Und im Hintergrund die Schienen. Immer wieder die Schienen. Mit historischen Fotografien von der Ankunft jüdischer Opfer der Nationalsozialisten an der Rampe von Auschwitz, mit denen die Schüler der Klasse M 10 der Mammendorfer Mittelschule ihren Besuchern die Verbrechen, die hier heute verhandelt werden, noch einmal vor Augen führen. Zwei Szenen aus Peter Weiss’ „Die Ermittlung“ haben sie sich ausgesucht und daraus ihre Inszenierung unter dem Titel „The darkest place“ entwickelt, die sie nun in der Aula ihrer Schule aufführen.

Mit ernstem Blick und aufgewühlter, anfangs noch nervöser Stimme eröffnet Omid Jafari als Richter die Verhandlung, fest auf seinen schwarz verkleideten Tisch gestützt, ganz so, als sei die Last dieses Verfahrens zu schwer, um sie aufrecht zu schultern. Immerhin erzählt das Dokumentartheaterstück Ausschnitte aus dem ersten Frankfurter Auschwitzprozess von 1963 bis 1965. Das Bühnenbild, das zwei Schüler gemeinsam mit einem Lehrer entwickelt haben, ist schlicht und ruhig gehalten. Neben dem Richterpult stehen zwei Tische, an denen Verteidiger (David Elßel) und Staatsanwalt (Marco Sieghart) sitzen, an den Seiten dienen zwei Langbänke aus der Turnhalle als Anklage- und Zeugenbank. Im Freiraum dazwischen stammeln die Täter ihre Ausreden und die Opfer erzählen von ihren schmerzlichen Erinnerungen, die Scheinwerfer sind stets auf Gesicht und Oberkörper gerichtet.

Immer wieder unterbricht Marco Sieghart als Staatsanwalt energisch die Täter in ihren Ausflüchten und versucht, sie zu klaren Aussagen und Geständnissen zu drängen. Vergebens. Ob er denn die Kamine gesehen habe und was er gedacht habe, das dort passiert, fragt er einen Angeklagten, damals Aufseher an der Rampe, mittlerweile Oberinspektor bei der Bundesbahn. „Ich hörte, das sind Bäckereien, und dachte, da wird Tag und Nacht Brot gebacken. Immerhin war es ein großes Lager“.

Worum es den Schülern mit ihrer Aufführung geht, das erklärt Mandela in einem Videoeinspieler zu Beginn. Um die Frage nämlich, welche Schuld Menschen auf sich laden, wenn sie Befehle ausführen, die sich an geltendes Recht halten, die aber menschlich und moralisch nicht vertretbar sind. Das Stück arbeitet gut und schülergerecht heraus, wie sich jeder der Angeklagten drauf herausredet, ja nur eine kleine, unbedeutende Rolle eingenommen zu haben. Das man ja nichts gegen „diese Menschen“ hatte, manche ja sogar eigentlich hätte helfen wollen, wären da nicht die anderen gewesen. Genauso nachvollziehbar wie die Täterseite ist aber auch die der Opfer herausgearbeitet. Sie erzählen von den schmerzhaften Trennungen von der Familie gleich an der Rampe im Lager bis hin zu Bestechungsversuchen vor der Verhandlung, wenn sie denn ein gutes Wort für die Angeklagten einlegen. Unterstützt wird die Atmosphäre durch den Einsatz von Musik, so singt Zalia Sully Jono McCleerys „Darkest Light“, die Fotoauswahl wird mit der Titelmelodie aus Schindlers Liste unterlegt. Zum Abschluss des Stückes erinnern drei Schülerinnen an die rechtsmotivierten Anschläge in Halle, Hanau und auf Walter Lübcke.