Erizaintzaren Historia: Zaintzaren Etapak

Y 19 flashcards y 38 preguntas más en el documento.

Texto del documento

ERIZAINTZAO ZAINKETEN 1. ETAPA: ZAINTZAREN ETXEKO ETAPA: Lehen zibilizazioen eta Erromatar Inperioaren erorketaren arteko garaiak 1.go etapa osatzen du. 1. HISTORIAURREA (k.a. 2,500.000 urtea- k.a. 3.500 urtea) 3 momentu historikoetan banatuta: - Paleolitikoa: bizitza nomada zeramaten. Bizigiro zaila eta klima aldaketa gogorrek, migraziora behartzen zuten. Osasun arazoak: traumatismoak (ehizatzearen ondorioak) eta nutrizio arazoak (elikadura basikoa edo dieta esporadikoa eta monotonoa). Bizi-esperantza: 20 urte. - Mesolitikoa: trantsizioa, nómada izatetik kokaleku finkora. Nekazaritza eta zeramika lantzen hasten dira. Osasun arazoak: artrosia etta artritisa.

- Neolitikoa: Komunitatean bizi dira. Erlazioak sortzen dira komunitateen artean, merkataritza. Nekazaritza 100% eta abeltzaintza hasi egin ziren. Osasun arazoak: gaixotasun infekziosoak. Osasuna eta gaixotasunaren kontzeptua: Sinesmen-sistema konplexua. Bizitzaren eta heriotzaren zentzua bilatzea. Fenomeno naturalei buruzko azalpen falta (ekaitzak, uholdeak, lehorteak, erupzioak, eguzkia eta ilargia...). Gaixotasunaren zergaitia. Gaixotasunaren naturaz gaindiko interpretazioa: (sinesmen hau oso presente denobora luzez) Animismoa (magia eta erlijioari lotuta): edozerk du ispiritu edo arima bat bere barruan, Izpiritu gaiztoen zigorra.

Magia: Gaixotasunaren eta naturaren indarren aurkako babesa. Zainketak: Erritu magikoak, intuiziozko ezagutzak eta etxeko zainketak nahastea. Animalien antzera jarduten zuten, bata bestea zainduz. Nork zaintzen zuen? Orokorrean beraien artean zaindu, animaliek bezala. Emakume zaintzaileak: Tribuaren bizitza, osasuna eta ongizatea mantentzeko beharrak. Haurdunaldia, erditzea, edoskitzea, ume hazkuntza, sua eta elikagaiak. Oinarrizko zainketak (elementu naturalak). Sendabelar eta osasun zainketen ezagutzaren jabeak. Landareak, fruituak, haziak, fruitu lehorrak eta sustraiak. Aztia: Jainkoen eta gizakien bitartekoa. Beste azti batetik ikasten zuen (ez zen jakintza propioa).

Erritualak egiten zituen sendatzeko. Desgaitasuna izaten zuen: desgaitasuna edo "markaren" bat (animali batek arramaska egitea txikitan eta marka gelditzea) honek pertsona bereziak zirela esan (Jainkoek bidalitakoa). Tributik aparte bizi. Batzuetan tribuaren buruzagia zen. Gizateriaren lehen medikuak. Aztiak balorazioa: anamnesia: galdetu zer egin duen eta horregatik dago gaixo, gaixotasuna zigor bat bezala hartu (Jainkoek ezarritakoa). Gaixotasuna egindako delituaren araberakoa zela esaten zuten. Sorgina: ezagutzak jaiotzez (sortzetikoak). Landareak, ura, edabeak eta lokatza erabiltzen zituzten zainketetan. Zuzeneko zainketak egiten zituzten sintomak zekizkitelako.

Gaixotasunen tratamendua: METODO ENPIRIKOAK: Metodo enpirikoen eraginkortasuna bermatzeko erritu magikoa egiten ziren. Farmakopea Landareak, mineralak (burdin birrindua) eta animalien pisa, hortzak edo ilearekin. Edariak egin. Fisioterapia Urarekin garbitzea eta masajeak eta beroa jartzea. Kirurgiak Hausturak eta luxazioak murriztea, abzesuak drenatzea, trepanazioa, sangriak…. 2. ANTZINAKO ZIBILIZAZIOAK: EGIPTO: Nilo ibaiaren inguruan kokatutako gizartea. Kulturan, nekazaritzan, artean eta medikuntzan garapen handia izan zuen gizartea. Liderra = Faraoia = Erdijainkoa. Beraien ondarea papiroetan utzi zuten.

EBERS-EN PAPIROA (1500 k.a.) EDWIN SMITH PAPIROA (1500 k.a.) · Munduko medikuntza-libururik zaharrena. · Gaixotasun eta sintomen deskribapenak. · Landare, mineral eta animalia jatorriko sendagaiak prestatu (700). · Kirurgia maila altua · Zaurien sendaketa, bendatze teknikak, hausturak murriztea, josturak eta taulamenduak. Papiroak: Egiptoko osasunaren asistentziaren iturri historikoak: Magia, erlijioa, gaixotasun eta tratamentuak. Osasuna eta gaixotasunaren kontzeptua: Osasunaren eta gaixotasunaren naturaz gaindiko izaera. Mitologiako jainkoek ordezkatutako animismoa: Iris - Horus - Osiris Piramideen eraikuntza. Hilezkortasunaren ikur gisa.

Baltsamatzeko teknika* Higienearen eta osasun publikoaren garapen garrantzitsua. Gorputz higienearen garrantzia. Hustubideak eta ur horniduren sistemen gaparena. Hiltegien inspekzioa. Gaixotasun ezberdinen sintomak aztertu zituzten. Piramideak: hilezkortasunaren sinboloa. Momifikazioa eta gorpua enbaltsamatzea: gorpuen osotasuna zaintzea du helburu, usteltzea saihestuz. Faraoi eta nobleetan praktikatzen zen batez ere. 70 egun iraun. EGIPTOAR BALTSAMATZEKO ETA MOMIFIKATZEKO TEKNIKA: - 70 egun irauten zituen - Apaiz bereziek egiten zuten Prozedura: 1. Garuna erauztea 4. Garbitzea eta betetzea 2. Abdomeneko organoak 5. Bendajea, ukenduak eta maskara 3. Hezetasuna kentzea 6.

Errituala Nortzuk ziren zaintzaileak? Apaiz medikoak (metodo mistikoak) : momifikatu egiten zuten. Mediku teknikoak (metodo enpirikoak) IMHOTEP: bai gizonezko/emakumezkoak. Oinarrizko zainketak? Emakumeak: zainketak etxe barruan. Emaginak (erditzeak): matrona Non egiten zituzten zainketak? Tenpluak jainkoak baestu eta gaixoak hartatzeko. Etxeak. Zainketa mota: Diagnostikoa: behaketa (haztapena eta ikuskapena, pultsua). 250 gaixotasun. Garezurreko ebakuntzetan nabarmendu ziren. Gela garbitu eta tresneria desinfektatzen zuten (irakitea). Tratamenduak: Terapia mistikoak (naturaz gaindiko jatorria) Terapia arrazionalak (jatorri naturala) Farmakopea: Eztia, garagardoa, legamia, olioa, datilak…

Oraindik erabilitako erremedioak: aloe, menta, opio eta beleño olioa. Administrazio bide ezberdinak. Kirurgia: Garezurreko ebakuntzak*. Desinfekzioa. TEMPANAZIOA: Teknika kirurgikoa, paziente baten garezurra zulatzean datza. Gela garbitu eta tresneria desinfektatu (irakitea). Gaixoa garbitzea eta moztea. Eskuen higienea. Gainera: Neolotikoan teknika hau praktikatu zuten lehen pertsonak azaltzen dira. Praktika nahiko ohikoa zen. Pazientea gizonezko gaztea izaten zen eta garezurreko ezker aldean egin ohi ziren (hezur tenporal edo okzipitalean). pazienteek bizirik ateratzen ziren interbentziotik eta ia ez zen konplikaziorik ematen.

Trepanazioaren arrazoiak: - Zefaleak - Garezurreko traumatismoak - Gaixotasun mentalak - Hematomak drainatzea - Krisi konbultsiboak - Helburu magikoak MESOPOTAMIA: Sumertar Inperioa, akadiarra eta babiloniarra. Klima egonkorra, lur hezea eta ur gezaren hornidura. Elkarte antolatuak finkatzea eta sortzea. Inperioak eratzeko batuta dauden hiriak. Jauregi handiak sortzea. Erlijio teozentrikoa (Jehová) Alfabetatzea. Lehen idazkera agertu Kuneiformea Hammurabi kodea. Sumertar piktogramak: Buztinezko oholtxoak Idazketa-sistema sofistikatua Hammurabi kodea (1760 k.a.): Hammurabik idatzi (Babiloniako VI. erregea) Buztinezko edo harrizko oholtxoen gainean egindako sumeriar piktograma.

Lehen araudi juridikoa jasotzen du. Praktika mediku ta kirurgikoa arautzen ditu. Medikuaren lanbidea arautzen duen lehen legea da. Osasun eta gaixotasunaren kontzeptua: Erlijio monoteista eta teozentrikoa (Jehová). Osasunaren eta gaixotasunaren naturaz gaindiko izaera (oholtxoak interpretatzeko zailtasuna). Bekatu baten ondoriozko gaixotasuna, eta gaixoa gizarte-mailan isolatzen zen. Garaiko sintomen deskribapena: burua, toraxa eta abdomena* . Tratamentuak. Nortzuk ziren zaintzaileak? Apaizak/Eskribauak gizon kultuak. Osasun publikoaren ardura zen beraiena. Erlijiioa eta medikuntza uztartu. Zirujauak beheko klasekoak. Teknika kirurgia sinpleak.

Zaintzaileak zerbitzariak edo esklabuak izan zitekeen. Zainketak: Arreta medikorako sarbidea zabaldu. Higiene- eta saneamendu-aurrerapenak Prebentzioa (kutsatzea) eta isolamendu-arauak. Gaixotasunen jakinarazpena. Gaixotasunen tratamendua: Diagnostikoa: egindako delitua. Pronostikoa: delituaren larritasunaren araberakoa: Terapia mistikoa: otoitzak eta animalien sakrifikazioak. Terapia enpirikoa: Farmakopea: infusioak, animaliak (gernua, hortzak, azkazalak) eta mineralak. Kirurgia: anputazioak. Zaintzarako erakundeak (hebrear herria): Xenodoxiak. INDIA (k.a.

2500 urtetik aurrera) Brahmanismoa (hinduismoa): Liburu sakratuak Vedas [1600 k.a.] (medikuntza, zirugiak, haurren gaixotasunak…), gizartea kastetan banatua. Budismoa (Siddharta Gautama): Budak sortua. Pertsona guztientzako tratamendu humanitarioa defendatu zuen. Filosofia horrek gizarte-erakundeen garapena sustatu zuen. Osasuna eta gaixotasunaren kontzeptua: Hinduismo eta budismoaren eragina. Gaixotasuna jainkoen haserreak eraginda. Oso garrantzitsua: higiene neurriak, gaixotasunak prebenitzea era gorputza zaintzea. Umore Teoria: Gorputzeko likidoen (humoreak) desorekak eragin zezakeen gaixotasuna (airea, flema eta bilisa).

Zaintzaileak: Caraka-Samhita dokumentuan osasun ekipoaren partideak aipatazen dira. Medikuak: Errege baimena. Idazkera jakin, esperientzia izan, zuhurra eta azkarra. Pazienteak: medikuen aginduak betetzen zituzten. Oroimena eta ausardia. Medikuaren laguntzaileak: sendagaiak prestatzeko, konbinatzeko eta emateko ezagutzak izan behar zituzten, dedikazioa eta garbitasuna (gorputza eta burua). Zaintzaileak: gizon eta emakume zaharrak. Tratamenduak: Prebentzioa garrantzi handia. Diagnostikoa behaketa, usaimena eta dastamena. Tratamendua gomendio higieniko-dietetikoak, sangriak, baginako irrigazioak… Kirurgia: bereziki nabarmendu ziren arlo honetan. Armategi kirurgiko handia.

Zirujiaren aurretik belladona, beleñoa eta kanabisa (hipnosia) erabiltzen zituen. Medikuntza: Gaixotasun ugari ezagutzen eta koadro klinikoak deskribatzen zituzten. Umore teoria. Eskarifikazio bidezko txertaketak:immunizatu nahi zuten pertsonaren besoaren goiko aldean eskarifikazioa egiten zuten, eta kutsatutako materiaz bustitako kotoiaz estaltzen eremua. Terapeutikoa: Rauwolfia: bihotzeko arazoak. Chalmugra: legenarrarentzat. Merkurioa: sifilisa. Zainketarako erakundeak. Filosofia budistak gizarte-erakundeen garapena bultzatu zuen. TXINA (k.a. 3500 urte ingurutik aurrera) Gobernu patriarkala. Klase sozialen araberako banaketa. Erlijioa: Taosimoa, Konfuzionismoa eta Budismoa.

Asmakizunak: iparrorratza, bolbora, papergintza eta inprimaketa. Liburu sakratuak. Idazkera konplikatua. Beste kultura batzuetatik isolatuta. Osasuna-gaixotasuna: Osasuna: pertsona bere buruarekin eta unibertsoarekin duen barne oreka eta unibertsoarekin zuen harmoniaren emaitza. orekak indarrean daudenean. Gaixotasuna: (ying yang)-en energien arteko desoreka. Prebentzioa. Diagnostikoa: Explorazioa (begiratu, entzun, galdetu, sentitu) Bi emperadore famatu (medikuak): (oso ondo ikasi!!!) Shen Nung (enperadore gorria): Sendabelarren ikerketak eta akupuntura.

Huang-Ti (enperadore horia): medikuntzaren estatutua (bilduma) idatzi zuen, non ondorengoa aipatzen den: - Diagnostikorako 4 urratsak: begiratu, entzun, galdetu, sentitu. - Osasunaren eta gaixotasunaren fase guztiak, prebentzioa eta tratamendua barne. Tratamenduak: Zirkulazio eta digestio sistemetako azterlanak. Bainuak sukarra murrizteko. Diagnostikoa: pultsua (200 mota) Kirurgia: zaurien tratamendua eta gizonezkoen zikiratzea. Farmakopea: Efedrina (asma), Ruibarboa, Artsenikoa, Opioa… Zainketak: etxean, ez daude hospitalerik. Ez dago zantzailerik. Emakumea: behe posizioan. Medikua: Zigortuak pazientea hiltzen bada. AKUPUNTURA: Aintzinako txinako osasuneko aportazio garrantzitsuenetakoa.

Gorputzeko hainbat ataletan luzeera desberdinetako orratz oso finak sartzean datza. ZER LORTU NAHI DA? Yin eta yangak mugitzen diren hamabi kanal energetikoetako batean sartzea, eta buxadurarik badago kentzea. 3. MUNUDU KLASIKOA: GREZIA KLASIKOA: Egipto eta Feniziatik iritsitako zibilizazioa da. Gobernu modu desberdinak. "Polis"en sorrera gertatzen da (beraien artean independenteak dira?) Gizarte patriarkala. Emakumea etxean gelditzen da. Sinesmena: Politeistak (Apolo eta Higea). Estamentuak (zainketetan desberdintasunak). Osasunaren eta gaixotasunaren interpretazioak arrazionalizatzen dira. Osasuna eta gaixotasuna: Gaixotasuna: jainkoen zigorra bezala ikusten zen.

Ezpurutasun-egoera edo egindako arau hauste baten ondorengo zigorra. Gaixotasunari arrazoi naturala ematen lehenak izan ziren. Medikuntzako eskola txikiak sortzen hasi ziren: diagnostikoa behaketaren bidez egiten zen. Osasunaren zainketak: Zirujauak: Ez dute prestakuntza teorikorik. Farmakopeak belarrak bildu eta eman. Errizotomak sustraiak bildu eta eman. Gimnastak ariketa fisikoa eta masajea. Mediku teknikoak: Ez dute pazientearekin kontaktua. Urrezko Mendea (V. k.a.) Gaur egunera iritsi diren medikuntzako lehen tratatuak agertu ziren. Medikuntza eskolak agertu baita hezkuntza-medikuntza ere. Emaginak: betebehar konkretuak zituzten. Morroiak: mediku teknikoen laguntzaileak.

Hipócrates de Cos (k.a. 460-370. urtea): Zin hipokratikoaren sorrera: Corpus hippocraticum: Medikuntzari buruzko gaiak: gaixotasunak, anatomia, medikamentuak, etab. Gaixotasunen 40 deskribapen kliniko eta diagnostiko. Ere 400 medikamentu. Printzipio hipokratikoak: dena behatzea, pazientea aztertzea, ebaluazio inpartziala egitea eta naturari laguntzea. Zin hipokratikoa: Medikuen jarduera arautzeko Kode Deontologiko primitiboa. 4 humorearen teoria: desorekak sortzen du gaixotasuna. Odola, behazun beltza, behazun horia eta flema. Gaixotasuna: Naturaz gaindiko kontzeptua baztertu zuen. Tratamendua: Anamnesia: itxura orokorra, egoera fisikoa, emozionala, ohiturak, klima, portaera…

Farmakoak: mota askotarikoak, purgantzaileak, enemak, botakariak, enemak. Kirurgia: luxazioak eta hausturak murriztea. Diagnostiko: pronostikoaren araberakoa. Pronostikoa: sendatzeko aukeraren arabera. Zaintzaileak esklabuak izaten ziren. Emagina izateko arauak: ama izatea eta ugaltzeko adina gainditua izatea. Zaintzarako erakundeak: (OSO ONDO IKASI!!!) Denda Iatrion: medikuaren bulegoa Tenpluak: mendietan kokatuak. Bainu terapeutikoak eta masajeak ematen zituzten bertan. Mediktrina. ERROMA: Ez zuten erlijio, kultura edo arte propiorik. Militarki oso boteretsuak ziren. Klase soziala ezberdinak: Patrizioak, Plebeioak eta Esklaboak.

Etxebizitza oso sofistikatuak eta ondo planifikatutako eta egituratutako kaleak. Erlijoa: (erroman 2 fase) kristautasunaren aurreko Erroma eta Kristauen Erroma. Hirien saneamendua hasi akueduktuak eta estoldak Osasuna eta gaixotasunaren kontzeptua: Naturaz gaindiko izaera. Sanatzaileak: ez ziren medikuak. Medikuak (Siervus medicus): mediku greziarrak [esklaboak]. Greziarrak zaera naturala ematen lagunduzuten. Emaginak: emakume erromar oso independienteak. PERGAMOKO GALENO (k.a. II.mendea): greziar etorkina Anatomiaz, fisiologiaz, patologiaz… inguruan ugari idatzi zuen. Baieztatu zuen garunak ahotsa kontrolatzen duela eta arteriek odola daramatela.

Bihotzeko balbulak, arterien eta zainen artekok aldeak deskribatu zituen. Sendagaiak gaixotasunen sintomak antagonizatzeko erabili behar zirela zioen. Landareekin prestakin asko egin zituen. Gaixotasun asko dekribatu zituen eta prozesu patolodikoak 4 faseetan sailkatu zituen Hasiera, igoera, ezarpena eta deklinabidea. Tratamendua: Ebakuntza kirurgikoak: trakeotomia Metodo naturalak: ariketak, masajeak, dietak, etab. Magia: erromatarrak Metodo enpirikoak: mediku grekoak. Zaintzarako erakundeak: Trajanoren "Alimenta": osasunaren sustapena egiten zen. "Baletudinaria": ospitale erromatar militarrak. Hasieran mugikorrak izatetik , gero harrizkoak, finkoak izatera pasa ziren.

Zaintzaileak: Optioiak Garbiketa eta beste zaintza batzuk. Nosocomi Gaixoak sendatzen laguntzea. Sorginen mintegia: azterketarako begiratu INDIA : ********************************************************************************************************* UMORE TEORIA Gorputzeko umoreen arteko desoreka baten ondorioa: airea (prana), flema (kapha) eta behazuna (pitta). Hainbat gaixotasunen arduradunak Geroago, Hipokratesek 4 humoretan oinarritutako Teoria humorala garatu zuen. ESKARIFIKAZIO BIDEZKO TXERTAKETA Immunizazio-sistema arkaikoa. Aldez aurretik infektatutako pertsonen zarakarrekin kontaktuan jartzea. Nola?

Materiala atera (zornea, zarakarrak) eta inokulatu infektatu gabeari, egindako zauri batean kutsatutako kotoia gainean jarrita. ********************************************************************************************************* ERIZAINTZAKO ZAINKETEN 2. ETAPA: ZAINTZAREN BOKAZIO ETAPA: 1. Kristautasunaren hasiera (I. mendetik, IV. mendera) 2. Erdi Aroa (V. mendetik, XV. mendera) 3. Aro Modernoa (XV. mendetik, XVIII. mendera) 4. Aro garaikidea 1. KRISTAUTASUNAREN HASIERA Gertaera historikoak: - Erromatar inperioa (K.a 31 - K.o 476) - Hasieran kristautasuna legez debekatua zegoen. - Milango Ediktua (313. urtea) Konstantino IV. Erlijio-askatasuna ezarri zuen.

Erromatar Inperioan (elizarentzat askatasuna). Erromatar imperoiorekin batera hedatu zen kristautasuna. Aldaketak gizarte pentsamenduan: - Maila sozialen desagerpena (arreta jasotzeko eskubidea). - Lagundu besteei. Zaintzara bideratutako erakundeen sorrera. - Elizaren presentzia zaintzaren munduan. - Emakume presentzia zainketetan. Osasuna eta gaixotasunaren kontzeptuak: - Bi kontzeptuekin zerikusia duen guztia egozten zaio Jainkoari. - Gaixotasunak ez zuen zentzu negatiborik (aukera bezala ulertzen zen) - Altruismoa. "Betirako bizia" lortzeko. - Gaixoen zainketak maila altuagoa lortu zuen. - Zaintza antolatu.

Bereziki emakumeak arduratu ziren Zaintzaileak: Kristautasunaren hedapenak: kongregazioak, ermandadeak eta ordenen hazkuntza. Emakumeek eratutako lehen ordenak. (emakumeak gehienak) a) DIAKONESAK: Posizio sozial handia zuten emakumeak. Zaintza teknikorik ez. Febe: Gaixoak etxean zaintzen zituen. Zainketa fisikoak (oinarrizkoak) eta espiritualak. Dirua eta arropak. Olinpia: Behartsuen zainketa. Ospitaleak, asiloak eta emakumezkoen monasterioa egin zuen. b) ALARGUNAK: Gaixo eta pobreentzako laguntza. (Ezin zuten ezkondu alardun geratiu eta gero). c) BIRGINAK: (gaur egubgo monjak) Eliz lanak eta erlijio-ariketak d) ERROMATAR EMAGINAK: Kristautasuna erromatar klase nagusietara iritsi zenean.

Gaixoak eta pobreak artatzen zituzten emakume aberatsak. Marcela (liderra beste erromatar emagin batzuk haretaz ikasi) Fabiola (Nosocomio) (lehen ospitale publikoa) Paula (ikasi zuen goikoetatik, eta eratu zituen opitale ezberdinak) Zaintzaileen ezaugarriak: - Hitza ardatz duten zainketak (gorputz kontakturik ez). - Erlijio-prestakuntza (ezagutza teorikorik ez). - Oinarrizko zainketa fisikoak. Metodoak eta tratamenduak: - Garrantzi handiagoa ematen zaio zaintzari sendatzeari baino. - Ez zioten garrantzirik eman laguntza teknikoari eta medikoari.

Zainketarako erakundeak: - Diakonesak eta alargunak - Behartsuen beharrak asetzeko karitatezko zainketak ez ziren nahikoak, gotzainek bere gain hartu zuten gaixoei zainketak emateko ardura. Nizeako Kontzilioa (K.o 325. urtea): Gotzain bakoitzak bere elizbarrutian ospiatale (Xenodoquio) bat eraikitzeko erabakia. II Ospitale militarretan oinarrituak (zainketa luzeak) 2. ERDI AROA: (goi erdi aroa V-X mendeak / behe erdi aroa X-XVmendeak) GOI ERDI AROA: (V-X).. Gertakari historikoak: - Erromatar inperioaren erorketa (K.o 476). - Atzerakada (zientzia, kultura, merkataritza, industria). - Gerrak, epidemiak, hondamendi naturalak... - Kristautasunak aurrera jarraitzen du.

- Erlijio ofiziala (logikoa, arrazionala eta boteretsua). - Gotzainek gobernatutako elizbarrutiak. Gaixoen zaintzaz arduratuko dira. Osasuna eta gaixotasunaren kontzeptuak: Gaixotasuna: Pekatuaren ondorioa. Sendaketa: Jainkoaren esku-hartzea. Bi gertakari garrantzitsu egon ziren: Feudalismoa: - Gobernu patriarkalaren sistema - Jaun feudalak (agindu egiten zuena) - Pertsonen eta lurren jabeak (baserritarrak eta soldaduak) (harentzako lan, dirua emanez) Monastizismoa: (bizimodu bat zen) - Arima garbitu nahi den bizimodu bakartia - Obedientzia, pobrezia eta kastitatea (botoak).

- Ikasketak (arau berria) - Zientzia klasikoaren kontserbazioa (monasterioetako liburutegiak esker) - Mundu klasikoan aurretaratuako guztia monjeen esku Zainketak: Materialak eta espiritualak Zaintzaileak: Emakume feudala: Etxeko lanak. Seme-alabak/familia eta etxeko gaixoak zaintzea. Lehen sorospenak eta sendabide enpirikoak. Monjeak: Helburuko horrekin sortu ez ziren arren, gaixoentzako leku bilakatu ziren monasterioak. - Monasterioak medikuntza, zientzia eta kulturaren ezagutzaren funtsezko puntuak bihurtu. - Medikuntza monastikoa. - Erlijio-klaseari mugatutako ezagutzak NOLAKO PROZEDURAK EGITEN ZITUZTEN APAIZ MEDIKUEK?

- Beroki-arroparekin estali (beroa) - Adreilu beroak sabelean (hipotermia) - Oinak igurtzi gatzarekin eta ozpinarekin (antifungikoa) - Zapi hotzak kopetan (sukarra) - Esnea bioleta-azukrearekin (digestioa) - Bentosak/izainak aplikatzea (odol zikina ateratzea) - Eskarifikazioa (immunizatzea) Enemak (idorreria) ** "Garai hontan, gaixoari laguntzea karitatezko edo errukizko obra izan zen, justiziazkoa baino gehiago, Elizaren ondarea Estatuarena baino gehiago, apaizen praktika medikuena baino" Metodo, tratamentu eta beste zaintzaile batzuk: (herri mailan, accesorik, ez dirua): Fedean oinarritutako sendabideak: Osasuna eta gaixotasuna Jainkoaren lana zirela dioen ideologia.

Baliabide enpirikoak: Bizarginak, berritsuak, zirujauak eta emaginak. Medikuntza teknikoa:Mediku gutxi. Klase pribilegiatuetarako bakarrik aritzen ziren. Lehengo unibertsitaeen sorrera eta medikuntzarako ikasketa plana: Salerno, Bolonia, Paris eta Oxford izan ziren. Salernoko Unibertsitatea (uste da X. mendea, medikuntza fakultatea jarri): Betekizunak: 3 urte aurremedikuntza, 5 urte medikuntza eta kirurgia, urte 1 praktikoa Régimen Sanitatis Salernitanum - Flos Medicinae Izaera didaktikoko tratatua (latinez) XII-XIII. mendekoak Higiene eta elikadura arauak, sendabelarrak eta bestelako jarraibide terapeutikoak.

Zainketen erakundeak: Kristau pentsamenduak hospitaleen sorkuntza ekarri zuen gotzainen aginduz . Goi Erdi Aroko hospitaleen ezaugarriak: Kokapena: Monasterio edo katedralen ondoan (erromesaldi-ibilbideak) Eliz erakundeak Zainketak: Karitatezkoak Hartzaileak: Klase pobreenak (aberatsek laguntza medikoa jasotzen zuten etxeetan). BEHE ERDI AROA:(X-XV) ... Gertakari historikoak: - Hazkunde demografikoaren hazkuntza (IX. m.) - Burgesia.(sortu klase soazil berria merkataritza bultzatua) Merkataritza eta artisautza. KOMERTZIOA - Hirien hazkundea (burgoak). Pilaketa, baldintza osasungaitzak. GAIXOTASUNAK - Ur eta elikagai hornidura mugatuak. GOSETEA - Europako kulturaren garapena.

Nazioarteko Kultura trukea. MEDIKUNTZA ESKOLAK - Ideien trukaketa gurutzatuak. Gizartea, merkataritza eta industria. GARAPEN SOZIOEKONOMIKOA - Pandemiak eta epidemiak. IZURRITEAK - Beherakada demografikoa (XIV. m.) Osasun - gaixotasunaren kontzeptua: Osasuna/gaixotasuna kontzeptuari eusten zaio. Gaixotasun gastrointestinalak, gosetea eta epidemiak. Izurri beltza Legena Gripea (izerdiaren gaixotasuna) IZURRI BELTZA ETA LEGENARRA Izurri beltzak VIII. mendearen inguruan lehen agerraldiak egin zituen, baina pandemiarik suntsitzaileena XIV. mendekoa izan zen, eta 1347-1352 urteen artean izan zuen gailurrik handiena.

Erdialdeko Asian sortu zen, eta itsasontzien merkataritza-ibilbideetan zehar zabaldu zen, hala nola Zetaren Ibilbidean. Hori dela eta, Europara hegoaldetik (Italiatik) sartu zela uste da. Horren arrazoia arratoi beltzetan dagoen Yersinia pestis baziloa da. Arratoi horien arkakusoak karraskarien odolaren bidez infektatzen dira, gizakiengan gaixotasuna transmititzeko bektorea izanik. Zeinuak eta sintomak: sukarra, zefalea bizia, hotzikarak, ahultasuna, gongoilen hantura (buboiak), barruko odoljarioak. Heriotza-tasa oso handia zen behin gaixotuta. Uste da kaltetuen % 30-50 hil zirela.

Garaiko sendatzaileek ez zuten kausari buruzko azalpenik ematen jakin, gaixotasunaren kontzeptu gisa zuten naturaz gaindiko jatorria eta organismo mikroskopikoei buruzko ezjakintasuna zirela eta. Garaiko erlijio sinesmen handia zela eta, batzuek jainkoaren zigor gisa interpretatu zuten, eta beste batzuek juduei leporatu zieten ura pozoitzea. Pandemia horrek eragin sozioekonomiko larria izan zuen, eta krisi handia sortu, herriak eta hiriak bertan behera uzteagatik eta nekazari faltagatik. Toki batzuetan, 150 eta 200 urte artean behar izan ziren lehengoratzeko. Legena Mycobacterium Leprae (Hansenen baziloa) bakterioak eragindako gaixotasun kutsakor eta kronikoa da.

Historian zehar legenarraren agerraldi batzuk egon dira eta antzinarotik bekatuarekin lotzen zen. Erdi Aroan, Europako biztanleen % 4ri eragin zien, nahiz eta III. mendetik jada ebidentziak egon. Lohitzat jotzeak legendunak gizartetik aldentzea ekarri zuen, eta legenardunentzako herriak sortzea, bertan behera utziz. Gizarteratzen uzten zitzaien kasuetan, txilin/kaskabilo batekin identifikatuta joan behar zuten, eta grises jantzita. Pertsona batek legenarra hartu zuela uste zutenean, zuzenbide zibila galtzen zuen, eta haren ondasun guztiak harrera-ospitalera pasatzen ziren.

Haren zeinuak eta sintomak agertzeko urteak pasatzen dira gaixotasuna hartu ondoren, eta larruazalari, nerbioei eta begiei eragiten die batez ere, deformazioak, paralisia eta itsutasuna eraginez. Legenarra gaur egun ez dago desagerrarazita, baina gaur egun badakigu ez dela oso kutsakorra. Kontaktu estuaren bidez transmititzen da eta tratamendu farmakologikoa du. Zaintzaileak: 1. ORDENA MILITARRAK (ospitalarioak): Helburua: Musulmanen inbasioa saihestea, kristautasuna beste lurralde batzuetan zabaltzea eta batailetan gaixoak eta zaurituak zaintzea. - Kanpaina-ospitaleak (bidean) - Ospitale finkoak (joan-etorri handiko lekuak) - Eraikuntza Kideak: - Militarrak: Borroka eta zaintza.

- Apaizak: Erlijio-betebeharrak (otoitzak...). - Anaia zerbitzariak: Gaixoak zaintzea. Zein da beraien ondarea? Uniformeen erabilera , gaixoen garraioa eta azkenik zerbitzuen administrazio eta antolakuntza 2. ORDENA ERLIJIOSOAK: Gaixotasunak eta izurria azkar zabaldu ziren. Gaixoak taldekatu eta zaintzeko beharra. Monasterioetatik kanpo komunitatean lan egiten hasten dira, elizaren hierarkia arbuiatuz. Bizimodu pobre eta xumeagoa. 1. Primera orden de los frailes menores (Hermanos Menores) 2. Segunda Orden de la Clarisas Pobres 3. Tertziarioen Ordena 4. Frantziskotarren Ordena (1209): San Francisco de Asís (1182-1226). SANTA ISABEL DE HUNGRÍA (1207-1231): - Hungariako erregearen alaba.

15 urterekin ezkondu zen eta handik gutxira alargun gelditu zen, eta 24 urterekin hil egin zen. - Bere aberastasuna pobreentzat zen, ospitaleak eraiki zituen. - Legenardunen eta haurren arreta. - Oinarrizko zainketak eta kirurgia bendajeak. - Erizaintzako eredu miresgarria (gaizoak klasifikatu gaixotasunaren arabera) 3. ORDENA SEGLAREAK: - Gaixoak, pobreak eta umezurtzak zaintzeko langile elkartuen taldea. - Ez zituzten bizitza monasterikoaren botoak hartu (kristauak) eta ordena erlijiosoetatik at. - Ekarpen handiak erizaintzari eta zainketei. - Zainketen sekularizazioan duen garrantzia. - Askatasuna komunitatearen barruan eta kanpoan.

Flandeseko Beginak San Antonioko Ospitale Anaiak Pariseko Hotel Dieuko aizpak Metodo eta tratamentuak: Fedean oinarritutako metodoak: Magia eta erlijioa. Apaizen exorzismoa (buru-nahasteak), santuei otoitz egitea (arazo espezifikoak arintzea)... Metodo enpirikoak: - Bizarginak: hortzak ateratzea, bentosak, enemak, bendajeak eta ukenduak aplikatzea. - Zirujauak: Ibiltariak. Hernien, begi-lausoen eta hausturen ebakuntzak. - Emagina (partera): Erditzeak. Konplikaziorik izanez gero, bizarginari eta zirujauari laguntza eskatzen zitzaion. Metodo teknikoak: - Medikuntza teknikoa monastegietan. Unibertsitateak (XIII.m) Medikuntza fakultateak. - Prestakuntza mediko eskasa. Aurrerapenik gabe.

Umore-teoria. - Diagnostikoa: Odola, karkaxa eta gernua ikuskatzea. Pultsua hartzea ez zen erabiltzen. - Anatomiaren jakintza gorpuen disekzioa egiteko baimen ofizialarekin (XV. m) - Contraria contrariis printzipioaren arabera ezartzen zen tratamendua: Sangriak- Dieta – Purga - Drogak Zainketarako erakundeak: Hospitaleen hazkuntza: - Biztanleriaren hazkundea - Gaixotasun infektu kutsakorren hedapena - Gaixoak artatzeko zentroen eskasia Behe Erdi Aroko ospitaleen ezaugarriak: - Helburua: Karitatezkoa - Irudia: Edertasun handiko eraikinak - Tamaina eta forma: Oso zabalak. Oinplano basilikal gurutzeduna - Langileak: Bizarginak eta zirujauak. Administratzailea. Medikuak.

- Pazienteak: Gaixoak eta pobreak. - Instalazioak: Gaixoentzako gela, sukaldea eta garbitegia. - Aldaketa negatiboak: Gaixo bat baino gehiago ohe berean, zikinak eta gaizki elikatuak. Prestakuntza eskaseko pertsonek artatuak. 3. ARO MODERNOA: (VX-XVIII mendean) Gertakari historikoak: - Erreferentzien bilaketa Mundu Klasikoan. - Aldaketa politikoak, sozialak, erlijiosoak, ekonomikoak, zientifikoak eta artistikoak. - Komunikazioen aurrerapena (errepideak, garraioaren berrikuntza teknologikoa) - Merkataritzaren hedapena. - 2 zatitan banatutako sozietatea: Intelektualak (burgesak) Langile-klasea ( pobreak). - Erreforma protestantea, Eliza Katolikoaren banaketa.

Gertakari zientifikoak: - Lurra bere ardatz berean eta eguzkiaren inguruan biraka zebilela deskubritzea (Koperniko) - Testuen hedapena errazten duen inprenta sortzea (Gutenberg). - Ezagutza zientifikoan gailendu zen sineskeriaren aurrean. - Gorpuetan disekzioa egitea, funtzio organikoa eta anatomikoa hobeto ezagutzeko. Osasun eta gaixotasunaren kontzeptuak - Aurrerapen zientifikoak Eragin positiboa osasun arloan - Teoria desberdinen garapena - Langile klasea: Naturaz gaindiko sinesmena. Pertsonaia garrantzitsuak: Leonardo da Vinci (1452-1519): Hezur, nerbio, sistema baskular eta muskulu sistemak deskribatu zituen.

Paracelso (1493-1541): Lan motak eta garatu zitezkeen patologiak espezifikoak erlazionatu zituen. Ze klase zaren gaixotasun bat edo beste izan dezakezu. Bernardino Ramazzini (1633-1737): De morbis artificum diatriba argitaratu zuen, lan gaixotasunen ingurukoa. Gaixoaren historia klinikoan diagnostikoa egiteko lanbidea eranstea gomendatu zien medikuei. Osasun eta gaixotasunaren kontzeptuak: Philippe Pinel (1745-1826): Psikiatriako erreformatzailea. Baieztatu zuen buruko gaixotasuna garuneko alterazio patologikoetatik datorrela, eta, beraz, tratamendu espezializatua behar duela. Thomas Sydenham (1624-1689): Printzipio hipokratikoan oinarritu zen.

Sendatzea garrantzitsuagoa da teoriak baino (gaixoaren ondoan egoteko eta haren sintomak eta bilakaera behatzeko beharra). Sydenhameko Laudanoa Giambattista Morgagni (1682-1771): Gaixotasuna gorputzaren eremu lokalizatuetan sortzen delako ideia azaldu zuen. Gaixotasunak: Nutrizionalak: Burguesek: Gorteko gaixotasunak Proletariotza: Desnutrizioa eta errakitismoa Lan gaixotasunak: Fabrikak ugaritu eta lanbide gogorrak sortzen dira (meatzariak, putzu beltzen garbitzaileak...). Lanaldi luzeak eta segurtasun gutxiko baldintzak. Lan-istripuak. Gaixotasun infekto kutsakorrak: Higiene pertsonal eza.

Epidemiak berriz agertzen dira (baldintza higieniko txarrak) Emakumeekin erlazionatutako gaixotasunak: Neurosia (errepresioa) Haur gaixotasunak: Heriotza goiztiarra. Elgorria eta difteria. Errakitismoa. Zaintzaileak: Protestantismoa eta kontrareforma. Eliza katolikoaren banaketa. Erlijio-talde ugarik (XVI. mendean hasitakoak) gaixoak zaintzea erabaki zuten: San Joan Jainkoarenaren anaiak Gaixo mentalak eta haurrak Gaur egun ospitaleak (haurrak, gaixotasun psikiatrikoak, gaixotasun kronikoak). Gaixoen ministroak Erizaintzako gizonezkoen ordena Lan handia Erroma 1590 izurri izurritean.

Anaia Tertziario Frantziskotarrak Talde erlijioso honek eragina izan zuen Mariaren Ikustaldiaren ordenaren sorreran (gaixoak euren etxeetan bisitatzen zituzten eta sendaketak, garbiketa eta arropen garbiketa egiten zituzten emakumeen taldea). Erizain bisitarien aurrekariak. Karitatearen Alabak: Erizaintzaren aitzindariak. San Vicente de Paul frantsesa, izurritearen, gosearen eta esklabotzaren aurka borrokan. Egunero joaten zen Hotel Dieu ospitalera (Paris) ospitaleratutako gaixoak artatzera eta sendatzera. Denborarekin, emakume talde bat elkartu egin zen eta Karitatearen Kofradia sortu zuten. Ezaugarriak: Ez zuten botorik Ez ziren monasterikoak izan behar.

Ez zuten habiturik janzten Edozein emakume elkartu zitekeen. Funtzioak: Janaria prestatu eta ematea Gaixoen higienea Bisita erregularrak gaixoei Gaixoarentzako/familiarentzako laguntza morala Metodo eta tratamentuak: Fedearekin erlazionatutako metodoak: Proletariadoa Erlijioa, magia eta astrologia Botere erreala Medikuntza teknikoa: Burgesak. Mediku gutxi. Aberatsak hartatzen zituzten. Vesalio y Harvey Anatomiako teoria berriak disekzioari esker. Ambrosie Pare (1509-1590): Kirurgialari frantsesa Arterien lotura eta bendajeak(hemostasia) Osasun militarra Erditzeak emaginek artatu behar zituztela defendatu zuen, eta kasu zailetan bakarrik mediku batek artatuko zituela.

Behaketa eta esperimentazioa. Zainketarako erakundeak: Ospitaleen ugaritzea: nobleziaren, burgesiaren eta monarkiaren parte-hartzea. Ezaugarriak: Helburua: Sendatzea eta ez hainbeste karitatea. Egitura: Gurutziltzatuak eta zabalak izaten jarraitzen zuten. Buruko gaixoentzako eta infekziosoentzako ospitale txikiagoak ere bazeuden. Langileak: Erizainak, medikuak, zirujauak, bizarginak. Pazienteak: Langileak ospitale handietan eta burgesak ospitale txikiaetan, banakako logelekin. Erakunde zibila: Ospitaleen sekularizazioa. Gaixoentzako arreta estatuaren eskubide eta betebehar bihurtu zen. BEGINEN MINTEGIA: azterketarako ikasi ERIZAINTZAKO ZAINKETEN 3.ETAPA: ZAINTZAREN ETAPA TEKNIKOA 1.

ARO GARAIKIDEA: Gertaerak: Frantziako iraultza (1780-1799) bukatzean hasten da garai historiko hau. Arlo desberdinetan iraultzak gertatuko dira: ekonomiko, teknologiko, politiko, artistiko eta zientifikoak. Hedapen demografikoa eta munduko populazioaren hazkundea. Industrializazioa. Ezaugarriak: Gizarte egitura: – Burgesia berria: bankariek eta empresaburuek osatzen zuten – Proletariadoa: langileek osatzen zuten. Sistema ekonomikoa: kapitalismoa. Langilegoaren egoera txarra zen: – Zikinkeria – Gas toxikoak – Lan ordu luzeak Sindikatuen sorrera: gizarte-babeseko legeak aldarrikatzeko langilemugimendua.

Zientzian aurrerapausoak eman ziren eta magiatik bereizi ziren Metodo zientifikoa garatu zen (frogatu ezin dena baztertu egiten da). Zientzia eta teknologia XIX.mendean: BIOLOGIA: Jean-Batiste Lamarck: espezieen lehen teoria Charles Darwin: eboluzioaren teoria Gregor Mendel: herentzia genetikoaren legeak MICROBIOLOGIA: Mikroskopioari esker zelularen inguruko hainbat teoria garatu ziren. Louis Pasteur: pasteurizazioa Robert Koch: Koch-en baziloa. Koch-postulatuak Carl Flügge: tantaxiak arnas gaixotasunak kutsatzeko (Fluggetantak). Edward Jenner: lehen txertoa 1796an (baztanga). BESTE ZIENTZIA BATZUK: Fisika eta kimika: Pierre eta Marie Curie eta John Dalton nabarmendu ziren.

Psikologia: Sigmund Freud: Psikoanalisiaren teoria Homeopatia: Samuel Hahnemann Ramon eta Cajal: Nerbio bultzadak transmititzeko mekanismoak aurkitu zituen Osasuna eta gaixotasuna XIX.mendean: Baztangak (viruela) hildako asko utzi zituen, Amerika eta Afrikako kolonietan. Edward Jenner eta Isabel Zendalek paper garrantzitsua izan zuten gaixotasun honen aurka. Nola eraman txertoa urrutiko lekuetara hotz-katerik gabe? Francisco Xavier Balmis. Espainian birusaren aurkako txertoa emateko mediku especialista. Haurren giza katea erabiliz (kontakturik gabe) Espainiatik 22 ume eraman ziren. 15 egunetik behin txertoaren inokulazioa egiten zen. ZER EGIN ZUEN ISABELEK?

Txertoaren Errege Espedizio Filantropikoan (1803-1806) parte hartu zuen emakume bakarra izan zen: Haurrak gainbegiratu eta zaintzen zituen. Higieneaz eta elikaduraz arduratzen zen. Konplikazioak (G.E., istripuak, gorakoak, parasitoak) kontrolatzen zituen. Inokulazioen jarraipena eta zaintza egiten zuen. Haurren heriotza-tasa txikitzen lagundu zuen. Koleraren epidemia Londresen: 1854. urtean Koleraren epidemia eman zen Londresen. 10 egunetan 500 pertsona baino gehiago hil ziren. Hiria ez zegoen batere garbi eta higiene neurriak oso eskasak ziren. Kutsadura haizearen bidez edo kutsatutako pertsona baten kontaktuaren bidez gertatzen zela penstatzen zen.

John Snowek kasuak oso kontzentratuta zeudela eta gaixoek Broad Street-eko putzu batetik zetorren ura erabiltzen zutela frogatu zuen. Putzu hori itxi eta gaixo kopurua berehala jeitsi zen. Garaiko beste gaixotasun infekziosoak: sukar horia, sukar tifoidea. Haurren heriotz-tasa: %25 1. urtean, %50 lehenengo 5 urteetan. Industria-iraultzaren ondoriozko gaixotasunak: Arnas patologiak: tuberkulosia (TBC) Lan-istripuak Intoxikazioak Alkoholismoa Edwin Chadwick = Osasun Publikoaren legeak ezarri zituen. "Fabrikako ikuskatzailea"-ren irudia sortu zen. Gaixotasuna ez du naturaz gainko ezerk sortzen eta ez dauka erlijioarekin zerikusirik. Orduan… Zerk sortzen du gaixotasuna?

Bizi baldintza txarrak Mikroorganismoen bidezko kutsatzea Osasunaren zaintza XIX.medean: Osasun arreta = Pertsonen eskubidea Gizarte segurantzako lehen legeak (Alemania, 1883) Lehenengo arreta: etxean (familian) egiten zen. Etxeko erremedioak: purgak, brebajeak eta enplastoak ziren. Medikuak: bentosak, izainak (sanguijuela), garbiketa, elikadura (heziketa) erabiltzen zuten. Erditzeak: etxean (emaginek) artatzen zituzten. Tratamenduak XIX.mendean: Gaixotasunak tratazeko metodoak: – Gaixotasunaren eragilea bilatzea – Esperimentazioa eta teorien garapena Pertsonaia garrantzitsuak: – Ignacio F. Semmelweis: Eskuak garbitzearen aita. – Joseph Lister: antisepsia (fenol). – Adolf Von.

Behring: tetanos eta difteriararen aurkako serum-terapia. Garaiko garapenak: Elektrokardiografoa, estetoskopioa, laringoskopioa, oftalmoskopioa, catgut haria eta esfigmomanometroa. Teknikak garatu ziren baina gaixotasunen sendaketak ez zuen eboluzio berdin izan. 1870. hamarkadan farmakologia modu eraginkorrean erabiltzearekin batera eboluzioa ematen hasizen. Ospitaleak XIX. mendean: Osasun arreta geroz eta garestigoa zen (teknologia geroz eta gehiago erabiltzen zelako). KARITATEZKO OSPITALEAK: Gainezka zeuden. Estatuak hartzen du hauen ardura. Orden erlijioso asko desagertu ziren. Elizak ahalmena galtzen du. Medikuen presentzia gutxi.

OSPITALE ZIBILAK: Ospitale berriak eraikitzen dira (pabiloi sistema). Medikuak: fundazioa eta zuzendaritza. Medikuaren presentzia etengabea. Estatuak bere gain hartzen du ospitaleko asistentzia. Hobekuntzak: berogailua, sukaldeak, autopsia gela, esterilizazioa, ebakuntzagelak… Osasun publikoa: Gaixotasunaren nahitaezko asegurua sortzen da. Gaixotasun akutuak finantzatzen dira. Gaixotasun kronikoak eta adineko pertsonen zaintza ez dira finantziatzen. Ez dira gizartearen beharrak astetzen. 2. ERIZAINTZA XIX. MENDEAN: XIX. mende hasieran erizaintza: orden erlijiosoak eta gizarte maila bajuko emakumeak egiten zuten.

"Erizaintzaren artea", Jainkoaren San Juanen ordenako anaien liburua idazten da 1833. urtean. Erizaintzaren mugimenduak egon ziren. 2 korronte: – Erizaintza = orden erlijiosoek – Erizaintza = erizain formatuek (soldata zutenak) Erizaintzaren erreforman parte hartu zuten: – Kaiserwerth-eok diakonesak – Florence Nightingale – Gurutze Gorria – Erizaintzako nazioarteko kontseilua Kaiserswerth-ko Diakonesak: Theodor Fliedner artzain luteranoak eta bere emazteak 1836. urtean sortutako komunitatea. Gaixoak zaintzen, irakaskuntzan eta gizarte-laguntzan trebatzen ziren. Ospitale, eskola, umerzurztegi eta espetxeetan lan egiten zuten, arreta medikoa eskainiz.

Aitzindariak erizaintzaren profesionalizazioan, prestakuntza akademiko modernoa egon baino lehen. Elisabeth Fry (1780-1845): Espetxeetan higiene neurriak hobetzearen aldeko borroka egin zuen. Erizaintza laikoa eta soldatapean izatea bultzatu zuen. Bishopgate institutoa sortu zuen (formakuntza teoriko eta praktikoa). Florence Nightingale: Biografia: 1820ko maiatzak 12-1919ko abuztuak 13. Florentzian jaio zen eta Ingalaterrara joan zen. "Lanpararen emakumea" bezala ezagutzen da. Familia noblekoa. Heziketan autodidakta. Kaiserwerth insitutua. 1853. urtean Krimeako gerran egon zen eta ezarritako neurrieki.n soldaduen heriotztasa %40 tik % 2-ra jeistea lortu zuen.

– San Jorge-ren gurutzea jaso zuen horregatik. Krimeako guda 1853-1856: Scutarin kanpainako ospitalea baldintza oso txarretan. Gerrako zauriak, infekzioak, izoztea, zorriak eta higiene baldintza txarrekin lotutako gaixotasunak (kolera). Interbentzioa: – Garbiketa eta aireztapen neurriak. – Elikadura egokia gaixoak sendatzen laguntzeko. – Erizain zainketen antolakuntza. Jarraipen txostenak. Heriotza tasa %40tik %2ra jaitsi zen. Erizaintzako eskola, 1860. urtean: Krimeako gerran egindako lanagatik eman zioten diruarekin sortu zuen. Eskola Londreseko St Thomas Ospitalean kokatu zen. Heziketa disziplinatua eta zorrotza zen. Etika eta moral handiko emakumeak zirela erakutsiz.

Prestakuntza 2-3 urtekoa zen. Prestakuntzaren ondoren, ospitale publiko batean lana ematen zitzaien. Obra: 147 liburu idatzi zituen: Gaiak: gehienak erizaintzari buruz, ospitaleak, osasuna, etab. Beste batzuk: estatistikaz, filosofiaz, goseaz, zigorraz, diziplinaz, emakumeen sufragioaz, txoriez eta abar. "Notes on nursing": 1860. urtean argitaratu zuen bere liburu ezagunetariko bat da. Gurutze gorria: Sortzailea: Henry Dunant (Suitza) Zergatik? Solferinoko guduan (1859) zaurituak inork ez zituela artatzen ikusi zuen. 1863 Ginebrako kongresuan egin zen gerretan zaurituak artatzeko bolondresak bilatzeko modua aztertzeko.

1864 Ginebrako tratatua: Zaurituak artatzen zituzten langileak neutroak izango ziren. Herrialde bakoitzak bere boluntario-elkartea sortu behar zuen, Gurutze Gorriaren arauen menpe egongo zena. Ikurra, nazioartekoa dena, neutraltasunaren seinale da Henry Dunantek Bakearen Nobel saria jaso zuen hil aurretik 1901. urtean Erizaintzako nazioarteko kontseilua (CIE): Sorrera: 1899 urtean, Londresen, emakumeen aldarrikapen mugimenduen ondorioz sortua. Erizaintzan jarduteko arauak ezarri zituen, baita irakaskuntza egiteko eta etika profesionala ezarri zen. 1.go bilera New York-en izan zen: – Estatutuen onarpena egin zen. – Zuzendaritza aukeratu zen: Ethel Bedford-Feneick.

Helburua: mundu osoko erizainen irudia izatea eta nazioartean erizaintzaren ahotsa izatea. Gaur egun: 130 elkarte baino gehiago daude barruan. Osasunaren arloko profesionalen nazioarteko erakunde handiena da. Gure herrialdeko erizainen elkarte bateko kide den erizain oro CIEkoa da automatikoki. Kongresua 4 urtez behin egiten dute. Espainian azkena 1993.urtean izan zen. Lanbidearen autonomía lortzea Erizainen arteko lankidetza sustatzea HELBURUAK…………………………………………….……. Zainketa zerbitzuak hobetzea Erizainen egoerasozioekonomikoa hobetzea 3. XX. MENDEA (70.

hamarkada arte): Egoera: Lehenengo eta bigarrengo mundu gerrak gertatu ziren Demografia (6.000 miloi) Aldaketa sozial garrantzitsuak egon ziren: – Esklabutzaren eta kolonialismoaren amaiera – Emakumeen sufragioa – Langileen eskubideak Iraultza zientifiko-tekniko handia egon zen: kotxeak, ilargiara iristea, telefonoa, telebista, interneta, etab. Zientzia eta teknologia: Biologia eta farmakologian: Gaixotasun trataezinak tratatzen hasiziren: TBK, sifilisa, paludismoa, kolera, etab. 1927. urtean tuberkulosiaren txertoa sortu zen. 1928. urtean penizilina aurkitu zen. Alois Alzheimerrek gaixotasunari izena jarriko dio.

Hainbat sustantzia sintetizatu ziren: kolesterola, intsulina, morfina, bitaminak, etab. Diabetesaren kontrola. Genetika, biokimika eta biologia molekularrean: 1930. urtean mikroskopio modernoa sortu zen. 1953. urtean James D watson eta Francis Crick DNA-ren egitura azaldu zuten. Severo Ochoa eta Arthur Konberg Medikuntzako Nobel Saria jaso zuten: RNA-ren sintesiarengatik. Anestesia eta zirugian: – Muskulu-erlaxatzaileak eta intubazio endotrakeala erabiltzen hasi ziren. – Asepsia eta hemostasia tekniken hobekuntza emango da. – Laparoskopia erabiltzen hasiko dira . Organoen transplanteak egingo dira. 800 farmako baino gehiagoren erabilera.

Sormenak: laserra, ultrauhinak, EMN eta isotopo erradiaktiboak. Kimioterapiaren eta hormona bidezko terapien garapena. Odol-transfusioen teknika hobetu egiten da. Ahotiko antisorgailuak azaltzen dira. 1940.urtean minbiziaren aurkako lehenengo farmakoa azaltzen da. Osasuna eta gaixotasuna: Garaiko epidemiak: Kolera, paludismoa, tifusa, gripea, etab. – Okerrenak: ebola (70. hamarkadan) eta GIB (80. hamarkadan) Ondorengo gaixotasun kronikoak azaldu ziren: arnas bideetakoak, kardiobaskularrak eta endokrinoak. Minbiziak azaldu ziren. Heriotz-tasa: umeetan asko jeitsi zen. Bizi-itxaropena handitu. Komorbilitatea handitu egin zen.

1948 MOEk, osasuna definitzen du: "Ongizate fisiko, mental eta sozialeko egoera oso bat, eta ez bakarrik gaixotasun edo desgaitasun eza". Gaixotasuna modu ekologistan ikusten da, pertsona ingurunean barneratuz. Gaixoa gaixotasun bat baino gehiago da eta pertsonaren esfera bio-siko-soziala lantzen hasi ziren. Alma-Ata (1978.urtean): Lehen mailako arretaren inguruko lehen konferentzia egin zen. Leloa: "Osasuna denontzat 2000. urterako". Tratamenduaz gain… Ospitaleak: Osasun zentroak sortzen hasten dira. 40 eta 70. hamarkaden artean ospitaleen egituren aldaketa emango da. Osasun langile anitzak egongo dira: administratzaileak, erizainak, medikuak, etab.

Ospitaleen funtzioak: asistentziala, irakaskuntza eta ikerkuntza. Ospitaleen ezaugarriak: – Arreta emateko leku nagusia izango da. – Heziketa eta ikerkuntza egingo da bertan. – Aurrekontuaren gehiengoa xurgatuko du. 4. ETAPA TEKNIKOA ESPAINIAN: Garapena 2. mundu gerra eta gero eman zen. XIX. amaiera arte titulurik gabe: emakume erlijiosoek (karitatearen alabak) edo ikasketa gabeko emakumeek ematen zituzten zaintzak. 1857. urtean, Instrukzio Publikoaren Legea ,"Moyano legea", indarrean sartu zen. Honela, erizaintza lanbide bilakatu zen. 3 estamentu azaltzen dira: – Erizainak – Praktikanteak – Emaginak 1915.

urtean, formakuntzaren erregulazioa: – Azterketa bat gainditu behar zen titulua lortzeko. – Formakuntza: 70 gai baino gehiagoko ikasketa zen. Llehenengo erizaintzako eskolak: Espainiako lehen erizaintzako eskola: Hungariako Santa Isabel (1896. urtean) izan zen, Federico Rubio eta Galik sortu zuen eta 30. hamarkadarte martxan egon zen. XX. mendean erizaintzako eskola asko azaldu ziren: – Gurutze gorriko eskola Madril eta Bartzelonan – Santanderreko "Marqués de Valdecilla" osasun-etxea – Santa Madrona Bartzelonan Emaginek: emaginen eskoletan ikasten zuten. Madrileko Santa Cristinaren osasunaren etxean. Praktikanteek: medikuntzako fakultatean ikasten zuten.

Erizaintza gerra zibilean eta gerrate ondorengo urteetan: Gerra Zibilean (1936-1939) erizaintzako eskola gehienak gelditu egin ziren. 3 erizain mota zeuden: gerrako erizainak, kanpainakoak eta militarrak. Gerraren ondoren: erizainek erakunde erlijioso eta patriotikoetan bakarrik egin zezaketen lan. Erizaintzako funtzioak garaian: garbitasunean laguntzea, elikadura, gaixoei medikazioa ematea, sendaketak, interbentzio kirurgikoak, etab. Aipatutako erakundeetan edo gaixoaren etxean. Elkargo profesionalak: 1944. urtean Osasun laguntzaileen elkargo ofizialak sortu ziren. Hauek probintzietako elkargoen batura suposatzen du. 1945.

urtetik aurrera derrigorrezkoa zen, erizain, praktikante eta emaginek kide izatea lanean jardun ahal izateko. Zer egiten du elkargoak? – Erizaintzaren garapenari laguntzen dio – Lanbidearen izen ona zaintzen du – Intrusismoa salatzen du. Osasun laguntzaile teknikoak (OLT): 1952. urtean Osasun laguntzaile teknikoa (OLT) titulazio berria sortzen da. Erizain, praktikante eta emaginen ikasketak unifikatzen ditu. – 3 urteko formakuntza. – Barnetegi moduan egin behar da. – Funtzioak: txertoak ipini, medikazioa administratu, medikuari lagundu, erditzeak artatu, etab. Sexuaren araberako funtzio banaketak zituzten: – Emakumeek: etxeko zainketen ikasgaia zuten eta gaixoak tratatzen zituzten.

– Gizonezkoek: autopsien ikasgaia zuten eta lana laborategi edo radiologian egin. Espezialitateen sorrera garai honetan gauzatuko da (emagina lehenetarikoa). 1960. urtean klinikako laguntzailearen irudia sortzen da.