Erizaintzaren Epistemologia eta Oinarriak

Y 17 flashcards y 34 preguntas más en el documento.

Texto del documento

EPISTEMOLOGIA Erizaintza Erizainen Nazioarteko Kontseiluaren (ICN) arabera "Erizaintzak adin guztietako pertsonak, familiak, taldeak eta komunitateak, gaixoak edo osasuntsuak, testuinguru guztietan ematen zaizkien zaintza autonomoak eta lankidetzakoak barne hartzen ditu, eta osasunaren sustapena, gaixotasunaren prebentzioa eta gaixoen,desgaitasuna duten eta hilzorian dauden pertsonen zaintza barne hartzen ditu." Oinarrizko funtzioak: Lanbide-antolamenduaren arloko legeriak funtsezko lau eginkizun esleitzen dizkigu gure lanbide-jardunaren zati gisa: - Asistentziala. - Irakaskuntza. - Ikerketa. - Kudeaketa. Erizaintzaren bilakaera Ofizioa - Prestakuntza formalarik ez zegoen.

- Esperientzian oinarritua. - Arautu gabea zegoen. - Trebetasun eta praktika eraginkorren transmisioa. - Frogatu gabeko ezagutzak eta uniformeak. - Intuizioa. Aro modernoan: emakume laikoak ospitaleetan sartu ziren, soldata eta ordutegiekin eta prestakuntzarik gabe. XIX. mendean Kaiserwertheko diakonisak sortu ziren alemanian: - 3 urteko prestakuntza. - Europako eta amerikako erizainen prestakuntzarako eredu. - Irakaskuntza-ospitaleak. - Prestakuntza ospitaleetako beharrak asetzera bideratuta zegoen. Gizarte industriala: osasun-arretaren garapen handia. XIX. mendearen amaiera: Erizainen Lehen Elkarte Profesionala sortu zen Ingalaterran. 1899 Erizainen Nazioarteko Kontseilua (AEB).

Lehen Mundu Gerra eta Espainiako Gerra Zibila erabakigarriak izan ziren prozesuan. Espainian: - 1857ko Instrukzio Publikoaren Legea: praktikante titulua lortzeko ezagutza praktikoak eta teorikoak zehazten ditu. - 1944an Osasun Nazionalaren Oinarrien Legeak osasun-laguntzaileen hiru elkargo ezarri zituen hiru arlotan: erizainak, emaginak eta praktikanteak. Garai honetan erizaina medikuaren laguntzaile izatera mugatzen da. - 1953an erizain, praktikante eta emagin titulazioak bateratu ziren, eta Osasun-Laguntzaile Tekniko bihurtu ziren (ATS).

Profesioa Zaintzaren bidez pertsonen onespenera bideratutako praktika-eremu bat duen berariazko jarduera, kode etiko baten, legedi baten eta modu instituzionalean sistematizatu eta baliozkotutako prestakuntza baten bidez arautzen dena. Bere ariketa ordaindua da eta errekonozimendu soziala du. (Duran, 1998). Disziplina akademikoa Teoriak garatzeko garaia izan zen. XX. mendean erizaintzako ûgura garrantzitsuak sortu ziren, helburu hauekin: - Erizaintzako praktikarako oinarri gisa ezagutza bat garatzea zainketen kalitatea hobetzeko eta praktika eusteko. - Erizaintzak aitorpena irabaztea. - Berezko kontzeptu-esparrua sortzea ikerketan, erizaintzako zientzia sortzeko.

Espainian: 2128/77 Errege Dekretua (1977): Osasun Laguntzaile Teknikoen Eskolak Erizaintzako Unibertsitate Eskola gisa unibertsitatean sartzen da. Disziplina vs Profesioa - Disziplina: eskola bateko espeziûkoa, eta hezkuntzaren adar bati, ikaskuntza-sail bati edo jakintza-arlo bati egiten dio erreferentzia. - Profesioa: praktikaren arlo espezializatu bat; zientziaren egitura teorikoan edo diziplina horren ezagutzan eta harekin batera doazen trebetasun praktikoetan oinarrituta dago.

Disziplina eta profesioaren bilakaera (osatzen dira) Erizaintzako diziplinak praktika profesionala babesten eta oinarritzen du, eta profesionalek zaintzan ondo jarduteko behar duten oinarri teoriko-metodologikoa ematen du. Erizaintzako praktika profesionalak pazientea ardatz duen metodo sistematiko bat eskatzen du, eta erizaintzako lan teorikoek pazientearen perspektibak deskribatzen dituzte. Erizaintzaren esparru kontzeptuala Epistemologia Ezagutza sortzeko edozein prozesu konplexuk (ikertzea, arazoak identiûkatzea, teoriak, metodoak eta teknikak hartzea...) oinarri epistemologikoak behar ditu, jarduera zientiûko horri zentzua eman eta berezitasuna emateko.

Erizaintzako epistemologiak erizaintzako diziplinaren testuinguruan ezagutza zientifikoaren izaerari eta ezaugarriei buruz hausnartzeaz arduratzen da. "Nondik gatozen" jakin behar dugu, non gauden eta nora goazen identiûkatu ahal izateko. Erizaintzako epistemologia - Lanbideari nortasuna eta autonomia eman. - Praktika profesional sendoa eta kalitatezkoa proiektatu. Erizaintzako ezagutzaren garapena gizakien izaerari, gizakiaren eta ingurunearen arteko harremanari eta arretari buruzko baieztapen ûlosoûkoek gidatzen dute. Erizaintza-zientzian nagusi den ezaugarria humanismoa da, arreta eta gizabanakoaren ongizatearen eta eskubideen sustapena bezalako balioak azpimarratuz.

Erizaintzako metaparadigmaren jatorriaren eta eraikuntzaren erantzulea da. Erizaintzako diziplinaren kontzeptu globalen multzo gisa deûnitzen da, eta haren ikuspegi unibertsala ematen du: pertsona (P), osasuna (S), ingurunea (E), zaintza (C). Zer da eredu/modelo bat? - Erizaintzako errealitatearen irudikapen sinbolikoa eta kontzeptuala, erizaintzako metaparadigmaren oinarrizko lau kontzeptuen artean ezartzen den harremanaren arabera. - Eredu kontzeptualak erizainen ekarpena edo izateko arrazoia eta herritarrei ematen dieten zerbitzuaren helburua argitzen ditu. - Eredu batek errealitatea modu idealean irudikatzen du eta abstraktua izatea du ezaugarri.

- Erizaintzaren ikuspegiak ematen dituzte, ezagutzaren hobekuntza, garapena eta aplikazioa gidatzen dutenak erizaintzak lanbide gisa dituen jardun-rol guztietan: asistentzia-praktika, ikerketa, irakaskuntza eta administrazioa. Erizaintzako eredu guztiek hiru elementu komun jasoko dituzte egituran: - Suposizioak: kontzeptuen oinarri teorikoa indartzeko erabiltzen diren premisak dira, eredu batetik bestera aldatzen dira premisa desberdinetatik abiatzen direlako. - Balioak: lanbide bat indartzen duten sinesmenak dira, eta antzekoak izaten dira eredu guztietan. - Printzipioak: erizaintza-eredu bat ezartzen dutenak dira: 7 printzipio daude. Zazpi printzipioak 1.

Helburua: erizainen jardunarekin lortu nahi dena. 2. Bezeroa: zainketen hartzailea/pazientea da. 3. Erizainaren rola: erizainak gizartean betetzen duen papera. 4. Arazoaren jatorria: izan daitezkeen arazoen arrazoia. 5. Jarduteko ikuspegia: jarduteko moduak markatzen duen orientazioa. 6. Jarduteko modua: erizainak nola jokatu pazientearen arazoaren aurrean. 7. Ondorioak: egindako jardueretatik espero diren emaitzak. Zer da teoria bat? Fenomeno bat azaltzen duten ideien, arauen, printzipioen eta ezagutzen multzo antolatua. Funtzioak: - Ezagutzaren laburpena. - Diziplinarentzat interesgarriak diren fenomenoen azalpena. - Fenomenoak aurreikusteko eta kontrolatzeko bitartekoak aurreikustea.

Balio zientifikoa du: ikerketaren bidez egiaztatu eta baliozkotu behar da. Teoriek oinarri sendoak eskaintzen dituzte esku-hartze espeziûkoak egiteko moduari eta zergatiari begira, bai eta pazienteen jokabideak eta emaitzak iragartzeko ere. Erizaintzako trebetasuna ezagutzaren eta esperientzia klinikoaren emaitza da. Erizaintzaren ezagutzak praktika hobetzen du teoria eta ikerketa konektatzean. Teoria, ikerketa eta praktika etengabeko elkarrekintza-harreman batean elkartzen dira. Erizaintzako profesionalak aldagaien arteko erlazioa azaltzeko teoriak garatzen ditu, teoria ikerketaren bidez probatuz eta praktikan aplikatuz. Norabide espeziûkoa eman dezake praktika orientatzeko.

Teoria vs eredua - Abstrakzio-maila: eredua abstraktua da eta teoria zientiûkoagoa da. - Ereduak egitura esan nahi du, eta teoriak funtzionamendua. - Ezagutza zientiûkoa egoera erreal jakin batean aplikatzeko, lehenik eta behin esperimentuan esku hartzen duten elementuak eta elementuen arteko interakzioak idatzi behar dira. Hau izango litzateke eredua. Zer da metaparadigma bat? Diziplina baten kontzeptu-esparru orokorra da. Abstraktuagoa. Diziplinaren ikuspegi unibertsala: komunitate zientiûko batek partekatzen dituen kontzeptuen gorputza; kontzeptu orokor horiek elkarrekin erlazionatzen dira eta diziplina baten intereseko objektuaren ingurukoak dira.

Erizaintzaren erreferenzia esparrua: diziplina bakoitzak metaparadigma bakarra du, eta hortik sortzen dira ereduak eta teoriak. Eginkizuna: Disziplinaren azterketa-eremua identiûkatzea. Erizaintzako ezagutza honela sailkatzen eta egituratzen da handienetik txikienera: Erizaintzako metaparadigma Erizainen jardueraren espeziûkotasuna ezartzen du, baita erizainek beren lanean hartzen duten ikuspegia ere. Kontzeptuak berez ez dira nahikoak. Elementuen arteko harremanak (erlazioak) ezagutu eta ezarri behar dira. Horrek elementu horiek partekatzen dituzten beste diziplina batzuekiko aldea markatuko du. Pertsona: Zainketen hartzailea. Hainbat faktore hartu behar dira kontutan: - Gizabanakoa.

- Familia. - Komunitatea. Osasuna:Osasun-maila altuenen eta gaixotasun terminalen artean dagoen ongizate-estatua. Zainketak: Erizainek pertsonaren izenean / haren arabera hasitako ekintzak, eta erizaintzako ekintzen helburuak edoemaitzak. Erizaintzako ekintzak prozesu sistematikoak dra. Zaintza=Erizaintza Ingurunea: Pertsonari eragiten dioten egoera fisikoak, sozialak edo bestelakoak. Metaparadigma vs Paradigma: Ez da gauza bera. Metaparadigma kontzeptuetan oinarritzen da (pertsona, zainketak, osasuna eta ingurunea) eta paradigma kontzeptu horien esanahia kontzeptualizatzeko eta interpretatzeko modu desberdinak dira.

Hau da, ereduak eta teoriak sailkatzeko balioko duten arauen multzoa (egitura bat definitzen dute). Erizaintzako praktikaren teoriaren garrantzia: - Erizaintzako ezagutzaren helburua: haren praktika azaltzea, medikuntzaren, psikologiaren eta beste osasun-diziplina batzuen praktikatik desberdintzea eta bereiztea. - Teoriak erizaintzako ezagutza sortzen du praktikan erabiltzeko, eta, horrela, Ebidentzian Oinarritutako Erizaintza babesten du. - Teoria praktikarekin integratzeak zaintza koordinatuak ekartzen ditu eta, beraz, erizaintzaren oinarria da.

- Profesionalek teoria erabiltzen dute erizaintzako arreta prozesua erabiltzeko norabidea emateko (erizaintzako profesionalek baloratu behar dute horretan, nola zehaztu pazientearen beharrak, nola planifikatu arreta, nola hautatu banakako erizaintzako esku-hartzeak eta nola ebaluatu pazientearen emaitzak) Erizaintzako ereduen eta teorien sailkapena: SAILKAPENA EGILEA Joeren arabera Paul Beck Ekologistak, existentzialista, kosmikoa eta soziologikoa. Kategoriak Marriner Humanista, pertsonen arteko harremanak, sistemak eta energia eremuak. Paradigmak Marriner eta Raile Kategorizazioa, integrazioa, eraldaketa.

Eskolaka Beharrak Interazioa Efektu desiragarriak Osasunaren sustapena Gizaki unitarioa Caring Paradigmen araberako sailkapena (Kérouac): Kerouacek ereduak eta teoriak aztertzen ditu, komunean dituzten sinesmenak, balioak, printzipioak, legeak eta metodologiak identifikatuz, eta hirutan sailkatzen ditu. 1. Kategorizazioa 1850 - 1950 2. Integrazioa 1950 - 1975 3. Eraldaketa 1975 - gaur egun Paradigmen araberako sailkapena (Kérouac) 1. Kategorizazioa: 1850-1950 a) Pazientearen rola pasiboa da b) Positibismoa (benetako ezagutza bakarra zientifikoa da) c) Bi fase: osasun publikorako orientazioa (Florence Nightingale) eta gaixotasunerako orientazioa bigarren fase batean.

Osasuna gaixotasunik eza da. 2. Integrazioa: 1950-1975 a) Positibismoa b) Gizabanakoa bere ingurunean kontuan hartzen da c) Pertsonarengana bideratzen da, ez baita subjektu pasiboa. Elkarri lotutako izakia da: izaki bio-psiko-soziokultural-espirituala. d) Erizaintza-diziplina eta diziplina medikoa bereizten dira, eta zainketa-metodologia bat (EAP) hasten da. 3. Eraldaketa: 1975 - gaur egun a) Mundura irekitzea. Kulturari, ekonomiari eta politikari mugak irekitzen zaizkie. Erizainek pazienteekin lan egiten dute berdintasunarekin lotuta. b) Pertsonek laguntzen dute zaintzen. Zainketen indibidualizazioa. Eskolen araberako sailkapena: 1.

Beharren eskola - Erizaintza lanbide gisa deskribatu zuten lehenengoak izan ziran - Besteak beste, Maslowren beharren ereduaren eragina. Beharrak hierarkia fisiologikoekin eta segurtasunekoekin identifikatzen dira, eta, gero, premia konplexuagotzat hartzen dira, hala nola pertenentziakoak, afektuzkoak edo autoestimuzkoak. - Gaixotasuna eta osasun-arazoak pertsonari zuzenduta daude. 2. Interakzio eskola - 50-60eko hamarkada (Gerra Hotzaren ondoren, Kubako Iraultza, DNAren egituraren lehen deskribapena). - Psikoanalisiaren eragina du. - Eskola garatu zutenek fenomenologiaren eta interakzionismoaren eragina izan zten. - Erizainaren eta pazientearen arteko loturan zentratzen dira.

- Zaintza, funtsean, ekintza humanitarioa da, eta ez mekanikoa (erizaina, pertsona bezala, pazientearekin, persona ere, lotzen da). - Gaixotasuna pertsona haztea ahalbidetu dezakeen giza esperientziatzat hartzen da. 3. Efektu desiragarrien eskola - Eskola honen ustez, erizainen helburua oreka edo egonkortasuna berrezartzea edo energia zaintzea da. - Egokitzapenaren eta garapenaren teorietan eta sistemen teoria orokorrean oinarritu dira. - Adibidea: C.

Roy-ren ereduak lau egokitze-moduetako bakoitzean (fisiologikoan, autoirudi-moduan, rolen araberako funtzio-moduan eta interdependentzia-moduan) pertsonaren egokitzapena sustatzean oinarritzen du zainketen helburua, osasunean, bizi-kalitatean eta heriotza duinean laguntzeko. 4. Osasunaren sustapenaren eskola - Eskola honetako zainketen ikuspuntua bere osasun-esperientzietatik ikasten duen familiara zabaltzen da. - Erizaintzako zainketen lehen helburua osasuna sustatzea da, familiaren eta haren kideen osasuna mantenduz, sustatuz eta garatuz, ikasteko prozesuak aktibatuz. - Erizainak rol bideratzailea betetzen du, pazienteak zaintzen ikasteko estimulatzailea. 5.

Gizaki unitarioaren eskola - Zaintzan, erizainak eta pertsonak elkarrekin jarduten dute, adostasunez. - Eskola hau gizakiaren ikuskera humanista eta fenomenologikoetan oinarritzen da, eta erizainak bertan parte hartzea sustatzen du. - Gizakiak mundura eta eraldaketaren paradigmara daraman testuinguruan kokatzen da. 6. Caring eskola - Zaintza giza-zaintzan eta zaintza transpertsonalean oinarritzen da; gorputzaren eta espirituaren arteko harmonia lortzea du helburu. - Erizainen helburua pertsonari bere arimaren, gorputzaren eta espirituaren arteko harmonia-mailarik altuena lortzen laguntzea da.

- Erizainak beste pertsonak bizi duena hautematen eta sentitzen du, eta bere sentimenduak azaleratzeko moduan erantzuten dio horri. - Espiritualtasuna eta kultura zainketa-planetan integratzen dira. - Mundura zabaltzeko edo eraldatzeko paradigman kokatzen dira. (Errepasatzeko errepaso ariketak ondo doaz) LABURBILDUZ: FLOREMCE NIGHTINGALE (1820-1910) - Erizaintzaren zeregina medikuntzaz bestelako eginkizun gisa Nightingale-rekin hasi zen. - Erizaintza modernoaren sortzailea. - Erizaintzako lehen eredu kontzeptualaren sortzailea. 1820ko maiatzaren 12an jaio zen Florentzian (Italia), gurasoak Europan zehar bidaiatzen ari ziren bitartean.

Familia aristokratiko ingelesa, garai hartarako hezkuntza irekia eman ziona, matematika, hizkuntza, erlijio eta filosofiako eskolak jaso zituen (ondorengo lanean eragina izan zuten ikasgaiak). 1851 erizain prestakuntza 31 urterekin: 3 hilabete ospitale bat zuen Alemaniako komunitate erlijioso batean. Ingalaterrara itzuli ondoren, ospitaleak, erreformatorioak eta karitatezko erakundeak aztertzeko kontratatu zuten. 1853an, bere prestakuntzaren bi urteren ondoren, Londresko Hospital for Invalid Gentlewomen superintendentea bihurtu zen.

Krimeako Gerran zehar Turkian (1853): bere misioa erizainei arreta ematea izan zen, inguruko arazoak konpondu behar izan zituen, higiene eta zikinkeria falta adibidez (pixontzi kopuru txikia, edateko ura ez, kutsatutako oheko arropa). Soldaduek gerrako zauriei aurre egin behar zieten infekzioekin eta beste gaixotasun oportunista batzuekin (heriotza-tasa handia). Gerra amaitu zenean ohorez hartu zuten. Egindako lana aitortzeko, erizaintzako eskolak sortzeko dirua eman zitzaion. 1857an elbarri geratu zen, eta 1859an horrek bultzatu zuen "Erizaintzari buruzko oharrak" (Notes on Nursing) liburua idazteko. 1910eko abuztuaren 13an hil zen, bere atzean erizaintzako lan oso garrantzitsua utzita.

Erizaintzari buruzko oharrak. Zer den eta zer ez den (1859) Erizaintza-lanari buruz duen ikuspegia azaltzen du, eta, aldi berean, bere mistizismo sakona eta bere garaian gaixoen zaintzako prestakuntza-baldintza eskasak adierazten ditu. Honela dio erizain britainiarrak: "Naturak sortu duen, eta guk gaixotasun deitzen diogun, prozesu konpontzailea oztopatu egin da ezagutza edo arreta faltaren batengatik, eta orduan hasten da mina, sufrimendua edo errekuperazio-prozesu osoa etetea. Paziente batek hotza edo sukarra badu, zorabiatuta badago edo eskara bat badu, errua, oro har, ez da gaixotasuna, erizaintzarena baizik. Nik erizaintza hitza erabiltzen dut hoberik ezean.

Medikamendu administrazioak edo kataplasma aplikatzea baino zerbait gehiago esan nahi du. Baina esanaiak, airearen, argiaren, beroaren, garbitasunaren, lasaitasunaren erabilera onartua eta dieta hautatzea eta ematea da, pazientearen energia-gasturik txikienarekin." "Askotan esan eta idatzi izan da emakume ororengan erizain on bat dagoela. Nik uste dut, ordea, erizaintzako benetako elementuak ia ezezagunak direla. Honekin ez dut esan nahi erizaina arduraduna denik beti. Osasun sistema txarra, arkitektura txarra eta administrazio txar batek, askotan, ezinezkoa egiten dute zaintzea.

Baina erizaintzaren "arteak" hori guztia izan behar du kontuan, eta posible egin behar du nik erizaintzaz ulertzen dudana. Badirudi erizaintzaren artea, orain egiten den bezala, Jainkoak eragin duen gaixotasuna desegiten duela, hau da, prozesu konpontzailea." DATU ENPIRIKOEN ERABILERA NOLA BETE ZENUEN MISIOA? Inguruko arazoak konpondu zituen: higiene falta eta zikinkeria. 5.000 zauritu baino gehiago artatu zituen. Ikusi zuen 10.000 soldaduko 1.023 soldadu hiltzen zirela gaixotasun infekziosoengatik.. Agintariei gaixoak oso baldintza higieniko txarretan zeudela salatu zien. Gaixoak egunez eta gauez zaintzen zituen: Lanparadun dama.

Hilkortasuna %40tik %2ra jaitsi zen hilabete batzuetan Arrosaren diagrama: Estatistika: datuak bildu zituen, Erresuma Batuko Gobernua ospitaleetako higiene-erreformen beharraz konbentzitzeko. Area polarreko diagrama sortu zuen, Victoria erreginari bidali ziona (armada ingelesaren heriotza-kausak). - Zirkuluaren erditik neurtutako sekzio urdinek, eremuz eremu, gaixotasun zimotikoek (infekziosoak) eragindako heriotzak irudikatzen dituzte, prebenigarriak zein aringarriak. - Zentrotik neurtutako sekzio gorriek zaurien ondoriozko heriotzak irudikatzen dituzte. - Zentrotik neurtutako sekzio beltzek beste arrazoi batzuengatiko heriotzak irudikatzen dituzte.

Royal Statistical Societyko kide izendatu zuten lehen emakumea, eta American Statistical Association elkarteko kide ere izan zen. DATU ENPIRIKOEN ERABILERA: Florence Nightingale-k metodo zientifikoa erabili zuen osasuna eta antolamendu sanitarioa beste era batera pentsa zitezkeela frogatzeko, berak zioen bezala, pazientea baldintza onenetan jarriz naturak onginahiz joka zezan, eta horretarako ingurune osasungarri bat bilatu behar zen, medikamenturik onenak bezain garrantzitsua. Florencek erizaintzako pentsamendua erabiltzen irakatsi zigun guztioi. Baita lehen erizain ikertzailetzat hartu behar dugu.

Londresko St Thomas Ospitalean bere eskola sortu eta bi hamarkada geroago, bere irudi eta antzerako erizain eskolak eraiki ziren, kontinente guztietan. Nightingale izan zen Merituaren Ordena jaso zuen lehen emakumea, 1907an, Britainia Handiko kondekorazio zibil gorena. Erizaintzako hezkuntzari egindako ekarpena Behaketak pazientea nola dagoen adierazten du, hausnarketak zer egin behar den adierazten du, trebetasun praktikoak nola egin behar den adierazten du. Prestakuntza eta esperientzia beharrezkoak dira nola behatu eta zer behatu, nola pentsatu eta zer pentsatu jakiteko. INGURUNEAREN TEORIA Ingurune osasungarria beharrezkoa da osasuna berreskuratu eta mantentzeko.

ENUNTZIATU TEORIKOAK: Gaixotasuna prozesu konpontzailea da. Naturak pozoitze edo ahultasun prozesu bat konpontzeko egiten duen ahalegina da, edo organismoak pertsonaren baldintzen aurka egiten duen erreakzioa. Zaintza gizakiarentzako zerbitzu bat da, erizainak bere gain hartzen duena eta egiten duena, eta pazientea ahalik eta baldintza onenetan jartzen du, naturak berarengan eragina izan dezan. Erizainak heziketa formala izan beharko du, eta, sen ona/zentzu komun ona erabiltzeaz gain, iraunkortasuna, behaketa eta trebetasuna erabili beharko ditu. Inguruan zentratu zen, aireztapen, berotasun, argi, dieta, garbiketa eta zarata deskribatuz. Ingurune osasungarri bateko 5 elementu: 1.

Aire garbia: Pazienteak aireztapen egokia izan behar du (arnasten duen airea kanpoko airea bezain garbia izatea, hotzeria eragin gabe). Erizainak trebatzen zituen pazienteari beroa emateko su batekin, aireztapena leihoak irekiz, etab. 2. Argia: Argiztapnaren kontzeptua garrantzitsua da berarentzat. Eguzkiaren argia pazienteen behar espezifiko zela jakinzun. 3. Higienea: Ingurune zikin bat materia organikoak eragindako infekzio-iturri bat zen. 4. Hondakin-urak botatzea: Gorputzaren iraizkinak eta hondakin-urak behar bezala manipulatu eta bota behar ziren, ingurunea ez kutsatzeko. 5. Edateko ura: Mugatua zen ingurune batean gaixoak edateko ura eskuratzeaz arduratu zen.

+ Lasaitasuna Erizainari lasaitasunaren beharra ebaluatzeko eta esku hartzeko eskatu zitzaion, behar izanz gero mantentzeko. Zarata saihestu behar. Erizainak pazienteak nahas zezakeen berririk jasotzea saihestu egin berzun. + Dieta Erizainei janari-or duak irakatsi zien eta horrek pazientearengan duen eragina balioesten. OINARRI TEORIKOA: - Gaixotasuna prozesu konpontzailea zela.

Gaixotasuna naturak intoxikazio edo indargabetze prozesu bat konpontzeko egiten zuen ahalegina zen, edo pertsona zegoen baldintzen aurkako erreakzioa (Garai horretan, gaixotasunaren kontzeptua zigorra zela uste zuten) - Erizainek pazienteen eta ingurunearen behatzaile bikainak izan behar zuten, eta hori etengabeko jarduera izan behar zen prestakuntza ona zuen erizain batentzat. - Germenen teoria ez onartzeagatik kritikatu zuten. Germen patologikoek infekzio saihestezina eragiten dute.

- Nightingalek ez zuen esplizituki hitz egin erizainen zaintza-jokabideei buruz, baina Krimean egiten duten jardunaren adibideak berak azaltzen ditu zaintza-jokabideak (pazienteak gauez zaintzea, haiekin esertzea heriotzaren prozesuan zehar, haien aldeko gutunak idaztea, irakurtzeko aukera ematea...).

- Nightingalek lanbide etiko gisa definitu zuen erizaintza, eta diziplina horretan integratutako praktika etikoak PREMISA NAGUSIAK - METAPARADIGMA ERIZAINTZA/ZAINKETAK: Prestatutako erizainek printzipio zientifiko gehigarriak ikasi behar zituzten beren lanak aplikatzeko, eta trebeagoak izan behar zuten pazienteen osasun-egoera behatzeko eta horren berri emateko, pazienteak sendatzen ziren bitartean zainketak eskaintzen zizkioten heinean. PERTSONA: Nightingalek pertsona paziente gisa aipatzen zuen, baina subjektu pasibo bat bezala. Ahal den guztietan, pazientearen autozaintza sustatzen du.

OSASUNA: Nightingalek honela definitu zuen osasuna: ondo sentitzearen sentsazioa eta bizitzeko ahalmenak ahalik eta gehien erabiltzeko gaitasuna. Gaixotasunaren prebentzioaren bidez osasuna mantentzea pentsatzen zuen, ingurunearen kontrolaren eta gizarte-erantzukizunaren bidez. Haren deskribapenek osasunaren sustapenaren eta osasunaren erizaintza bere kontzepturik modernoenera eraman zuten. INGURUNEA: Nightingale inguruaren kontzeptua azpimarratzen du eta erizaintzak, naturari lagundu behar digo gaixoa sendatzen (Ingurunearen premisa nagusiak). Erizainentzako aholkua ingurune terapeutiko bat sortzea eta mantentzea zen, pazientearen erosotasuna eta errekuperazioa hobetzeko.

HILDEGARD PEPLAU ( 1909-1999) Erizain estatubatuarra (1909-1999) Florence Nightingale-tik argitaratutako lehen teorikoa izan zen. Pennsylvaniako Erizaintza Eskolan graduatu zen eta ondoren Psikologian lizentziatu zen. II.Mundu Gerra: Armadako Erizainen Gorputzean zerbitzatu zuen. Hanzegon Estatu Batuetako Psikiatria Militarreko Eskolan. Psikiatriako Britainiar eta estatubatuar figura nabarmenekin lan egin zuen. Gerraren ondoren, Peplauk AEBetako Buru osasun sistema birmoldatzeko haiekin lan egin zuen 1946ko Buru Osasunaren Lege Nazionala onespenaren bidez. Columbiako Unibertsitatean Psikiatriako master eta doktoretza tituluak lortu zituen.

1950ean, Columbiako unibertsitatean, erizaintza psikiatrikoko ikasleentzako lehen klaseak eman zituen. Graduondoko Erizaintza psikiatrikoko espezialitate klinikoko lehen programa sortu zuen Erizaintza psikiatrikoko amatzat hartzen da. Amerikako Erizainen Elkarteko (ANA) presidentea izan zen. 1980 urtean, ANAren erizaintzaren definizioan funtsezko zeregina izan zuen: "Erizaintza osasun-arazo erreal eta potentzialei emandako giza erantzunen diagnostikoa eta tratamendua da". PERTSONEN ARTEKO HARREMANEN TEORIA: - Bere teoria honetan zentratzen da: Erizaintzako profesionalaren, pazientearen eta pazientearen familiaren arteko pertsonen arteko harremanak.

Erizaintzako paziente-profesional konexioaren garapenean. - "Pertsonen arteko erlazioak erizaintzan" (1952) liburuan erizainaren eta pazientearen arteko harremanak pertsonen arteko prozesu terapeutiko gisa duen garrantzia deskribatzen du. - Peplauren ustez, erizainak pazienteari antsietatea murrizten laguntzen dio, harreman terapeutiko errespetuzkoa, enpatikoa eta ez-kritikoa garatuz. - Erizaintzako profesionalen eta pazienteen arteko harremanei buruz egiten duen lana oso ezaguna da nazioartean, eta erizaintzako praktikan eta ikerketan erabiltzen da gaur egun. Erizainaren eta pazientearen arteko harremanaren 4 aro identifikatu zituen: 1.

Norabidearen aroa Zer fasetan ezagutzen eta ezartzen duten arreta erizainak eta pazienteak. Pazientearengan jarriko da arreta. Ezarritako harremanak profesionala izan behar du, ez soziala. Profesionalarekin konfiantza ezartzen hasi eta pazientea bere eta erizainaren funtzioa ulertzea da helburua. 2. Identifikazio aroa: Erizainaren eta pazientearen arteko harremanean, pazientea lan egiteko arazoak eta xedeak identifikatzen hasi. 3. Esplotazioa aroa (lan-fasea): Erizainak eta pazienteak pazientearen potentzial handiena lortzeko eta helburuak betetzeko lan egiten dute. 4. Erabaki aroa: Pazientearen helburuak bete egin dira eta profesionalarekiko harremana itxi egin da.

Erizainaren 6 rol/funtzio proposatu eta deskribatu zituen: 1. Funtzio ezezaguna. Erizainak ezezagun bati ematen zaizkion errespetuzko eta interes positiboko kortesiak eskainiko dizkio bezeroari. Pazientea den bezala onartuko du eta, begi bistako beste ezer ez bada, arlo emozionalean gai dela joko du. 2. Baliabide-emailearen funtzioa. Erizainak erantzun zehatzak eman behar dizkio gaixoari, pertsona zein den kontuan izanda, haren egoera era konstruktiboan ulertuz, tratamenduak argituz, eta ikasteko ebazpen egokiak bilatuz. Azken finean, erizainak erantzuna ematen die gaixoen beharrei. 3. Erakusle funtzioa.

Funtzio hau bi arlotan bereizten du: alde batetik, bezeroari behar duen informazioa eskaini; eta, bestetik, esperientzia erabili (bezeroak duen esperientziarekin ikasketak aurkitu eta irakatsi). 4. Lider funtzioa. Liderazgo demokratikoak, plangintzak egiterakoan, gaixoari taldeko kide aktibo izaten utziko dio. Erizainak pazienteari lagunduko dio, baina bezeroak ere parte hartuko du prozesu horretan. 5. Ordezko funtzioa. Askotan, gaixoak erizaina beste norbaitez ordezten du. Erizainaren funtzioa, orduan, berdintasunak eta desberdintasunak azalaraztea izango da, batez ere, bakoitzaren dependentzia, independentzia eta interdependentzia paperak ondo identifikatu ahal izateko. 6.

Kontseilari funtzioa. Erizainak osasunarekiko mehatxuak identifikatzen lagunduko dio bezeroari, eta bien artean harreman profesionala erabiliko du ikasketak errazteko. METAPRADIAGMA: PERTSONA Oreka ezegonkorrean bizi den gizaki biziduna da. OSASUNA Gizakiaren pertsonalitatean eta sormenean, aurrerako mugimendua eragiten duen hitz sinbolikoa. ZAINKETAK Pertsonen arteko prozesu terapeutikoa. Helburua: erizainaren esku-hartzeen ondoren, pazientearen pertsonalitatea garatu eta indartu. INGURUNEA Organismotik kanpo eta kulturaren baitan dauden indarrak. VIRGINIA HENDERSON (1897-1996) - Kansasen jaiotako erizaina, AEB (1897-1996). - Columbiako Unibertsitateko irakaslea.

- Yale Unibertsitateko erizaintzako ikerketa-taldeko kide izan zen, eta lankidetza baliotsua eskaini zuen. - Erizaintzaren-praktika praktika-medikoarekiko independentea zela uste zuen. - Liburuak: "Erizaintzaren praktika eta printzipioak" (1955) "Erizaintzaren zainketen oinarrizko printzipioak" (1960) "Erizaintzaren izaera"(1966). - Pazientea bere independentzia eta osotasuna lortzeko laguntza behar duen gizabanakotzat hartzen zuen. OINARRIZKO 14 BEHARREN EREDUA: Hendersonek erizaintza nabarmendu zuen, eta gizabanakoak ase behar dituen oinarrizko 14 giza premiak proposatu zituen. Erizaintzako arreta premia horietan oinarritzen da. Bere eredua, Dorotea E.

Orem-enarekin batera, ezagunenak eta landuenak dira Espainian. Laguntza-zentro askotan, zaintza-prozesuari ekiteko datuak biltzeko dokumentuak Hendersonen ereduaren arabera antolatzen dira. Hendersonen ustez, gizaki guztiek bete behar dituzte oinarrizko beharrizanak, eta horiek, normalean, osasuntsu dagoenean eta horretarako behar adina ezagutza dituenean gizabanakoak berak asetzen ditu. Gizaki guztientzat oinarrizko premiak funtsezkotzat eta komuntzat jotzen dira. Hendersonen helburua pazientea lehenbailehen independente bihurtzea da, pazienteak oinarrizko beharrak aseta izan ditzan.

Erizainek behar horiek betetzen laguntzeko egiten dituzten jarduerak erizaintzako oinarrizko zainketatzat hartzen dira, eta erizaintzako zaintza-plan baten bidez aplikatzen dira. Kontzeptuak: Bizi-premia: gizakiarentzat bizirik irauteko edo ongizatea ziurtatzeko funtsezkoa den guztia. Hendersonen ustez, beharrak bete beharreko baldintzak dira pertsonak bere osotasunari eusteko eta bere hazkundea eta garapena sustatzeko. Independentzia kontzeptua: Pertsonak bere oinarrizko premiak betetzeko duen garapen-maila optimoa da, adinaren, generoaren edo une horretan pertsona dagoen garapen-etaparen arabera.

Mendekotasun kontzeptua: Pertsonak bere oinarrizko beharrak asetzeko duen ahalmena ez dago behar bezain garatua; indar fisikorik, borondaterik edo beharrezko ezagutzarik ez duelako. 1. Arnasa hartzeko beharra. 2. Jan eta edateko beharra. 3. Iraizteko beharra. 4. Mugitzeko eta jarrera egokia mantentzeko beharra. 5. Lo eta atseden hartzeko beharra. 6. Janzteko eta eranzteko beharra. 7. Gorputzaren tenperatura egokia mantentzeko beharra. 8. Garbitasuna eta txukuntasun pertsonala mantentzeko beharra. 9. Arriskuak galarazteko beharra. 10. Komunikatzeko beharra. 11. Sinesmen eta balioekin adostasuna izateko beharra. 12. Okupazioren bidez, norbera gauzatzeko beharra. 13. Dibertitzearen beharra. 14.

Ikasteko beharra. Zaintza-prozesuan, erizainak harreman bat ezartzen du pazientearekin. Hendersonek erizainaren eta pazientearen arteko 3 harreman maila identifikatu zituen: 1. Ordezkapen-maila: erizainak guztiz ordezten du pazientea, indar fisikorik, borondaterik edo pazientearen ezagutzarik ez duelako. Aldi baterakoa izango da pertsona osatzen bada, eta iraunkorra, osatzen ez bada. 2. Laguntza-maila: erizainak laguntzaile gisa jarduten du pazientearentzat. Pazienteak egin ezin dituen ekintzak bakarrik egiten ditu (laguntza partziala da, ez ditu guztiz ordezkatzen pazienteak bere kabuz egin ditzakeen jarduerak). 3.

Bidelaguntza-maila: pazientearen ondoan egoten da, aholkularitza-lanak egiten ditu eta bere independentzia sustatzen du. Pazienteari laguntzen dio, gainbegiratu eta hezi egiten du, baina ez du ordezten bere zainketetan. METAPARADIGMA: PERTSONA: Osagai biologikoek, psikologikoek, sozialek eta espiritualek osatzen dute, eta orekan mantentzen saiatzen dira. Osagai horiek zatiezinak dira eta pertsona izaki integral bihurtzen dute. Pertsonak bere familiarekin unitate bat osatzen du. OSASUNA Pertsonaren independentziari dagokionez definitzen du, oinarrizko 14 premiak beteta daudenean. ZAINKETAK: Pertsonaren autonomia-defizitak betetzera bideratuta dago. Helburua: independentzia.

Eginkizunak: laguntzailea/ordezkoa INGURUNEA Pertsonarengan eragin positiboa edo negatiboa duten kanpo-faktoreak. Ingurunea dinamikoa da. ERNESTINE WIEDENBACH (1900-1998) - Hanburgoko familia aberats batean jaio zen. Gaixorik zuen amona zaintzen hasi zen erizaintzarekiko interesa, eta 1922an sartu zen erizaintza-eskolan. Manifestazio batzuetan parte hartu eta kanporatu zuten, ikasketak beste unibertsitate batean amaitu zituen. - Pearl Harborreko erasoaren ondoren, rol aktiboagoa hartu zuen Bigarren Mundu Gerran jardun zuten beste erizain batzuk formatuz (berak ezin izan zuen joan bihotzeko gaitz batengatik). - 45 urterekin emagin ikasketak hasi zituen.

Urte batzuk geroago, jaioberrien graduondoko zuzendari bihurtu zen Yaleko Unibertsitateko erizaintza-arloan. - Bere libururik ospetsuena "Clinical Nursing: a helping art". Laguntzeko artea/zaintzeko artea. 1964. ZAINTZAREN ARTEAREN TEORIA: "Nire tesia erizaintzako artea ez dela ekintza arrazionalez edo erreakzionarioz osatzen, nahita egindako ekintzaz baizik da." Bere zainketak pazientearekiko harreman oso pertsonalean oinarritzen zituen: "Pertsonak desberdinak izan daitezke erizaintzaren kontzeptuari dagokionez, baina gutxi egongo lirateke ados erizaintza norbait oso amatasunez haztea edo zaintzea dela esatean". Bere teoria pazienteak ezagutzeko moduan oinarritu zen.

Laguntzea da kezkarik handiena. Erizaintzako laguntza: beste pertsona batzuek ohiko funtzionamenduan eragina izan dezakeen edozein arazo gainditzeko aukera ematen zuten lanak. Erizaintzaren helburua erosotasuna ematea zen. Pazienteek ez zuten erizainak izan behar, osasun-gairen baten inguruan hezteko beharra duen edozein pertsona izan daiteke hartzailea. Wiedenbachen teoria 3 faktoretan oinarritzen zen: 1. Helburu nagusia: erizainak bere ahaleginak zein helburutara bideratzen dituen. 2. Errezeta edo preskripzioa: helburu nagusira iristeko zainketa-plana. 3.

Errealitateak: egoera konplexu batean gertatzen diren eta helburu nagusian eragina duten faktore fisikoak, psikikoak, emozionalak eta espiritualak dira. Erizainak helburu nagusiaren arabera agintzen du, eta ekintzak egungo errealitateak kontuan hartuta erreakzionatzen ditu. Erizaintza klinikorako 4 elementu nagusi daude: 1. Filosofia: bizitzari buruzko jarrera eta sinesmena da, eta errealitateak bere baitan eragiten duen forma. Lotutako osagaiak: duintasunarekiko errespetua, autonomiaren balioa, gizaki bakoitzaren indibidualtasuna. 2. Helburua: helburu orokorra. 3.

Praktika: gaixotasunaren ekintzetan islatua: behar den laguntza identifikatzea, laguntza hori ematea eta behar den laguntza baliozkotzea. 4. Erizaintzaren artea: erizainek pazienteen beharrei eta kezkei buruz duten ulermena, haien garapenaren helburuak eta gaitasuna hobetzeko ekintzak barne hartzen ditu. Erizainek honako hauen bidez identifikatu behar dituzte beharrak: 1. Ongizatearekin bateragarriak edo bateraezinak diren portaerak behatzea. 2. Jokabidearen esanahia aztertzea. 3. Ondoezaren edo ezintasunaren arrazoia zehaztea. 4. Arazoak konpon ditzaketen edo laguntza behar duten zehaztea.

Lantzen dituen kontzeptuak: Laguntza-premia: Pazientearen osasunari eta ongizateari eragiten dioten bizitzako hainbat egoerari aurre egiteko gaitasuna berreskuratzeko edo handitzeko joera duen pazienteak nahi duen edozein neurri. Sententzia: erizainak hartzen duen erabaki egokia. Errealitatea eta ustea bereiztea eta kausarekin eta efektuarekin lotzea. Iritzi ona: adimenaren eta emozioen funtzionamendu diziplinatuaren emaitza. Preskripzioa: helburu nagusiaren ekintzak gauzatzeko plan bat inplementatzeko ekintza egokiak. Pazientea. Osasun-sisteman sartu den eta nolabaiteko laguntza jasotzen ari den pertsona (arreta, irakaskuntza edo aholkua).

METAPARADIGMA: PERTSONA Autosustentabilitate-baliabideak garatzeko ahalmen bakarra du. Independentziarantz jotzen du. OSASUNA Erabateko ongizatea. Izaki holistikotzat hartzen du norbanakoa. Pertsonak osasuna galtzen du osasunaren eremuak bakarrik konpon dezakeen premia bat sortzen denean. ZAINKETAK Zaintzeko artea (A helping art). Gizabanakoaren beharrak lokalizatzean oinarritzen da. Behar horiek identifikatzeko, portaerak eta sintomak behatu eta pazientearekin sintomak aztertzen ditu. INGURUNEA Pertsona kokatuta dagoen testuinguruaue FAYE GLENN ABDELLAH (1919-2017) 1919ko martxoaren 13an, New Yorken jaio zen, aita aljeriarra eta ama eskoziarra zituela.

Ondoren, familia New Jerseyra joan zen bizitzera, eta han bigarren hezkuntzako eskolara joan zen. 1937ko maiatzaren 6an, hidrogenoz bultzatuta zihoan Hindenburg zepelin alemaniarrak, Lakehurst-en gainean eztanda egin zuen. Abdellah eta bere anaia leherketaren, suntsiketaren eta sutearen lekuko izan ziren. Pertsona asko hil ziren istripuan. Gertakari hori inflexio-puntu bihurtu zen, eta une horretan konturatu zen ez zela inoiz gehiago inpotentea izango hain premia larria zutenean pertsonak laguntzeko. Ikasketak Ann May School of Nursing-en egin zituen, New Jerseyn, eta 1942an graduatu zen. Ondoren, lizentziatura, masterra eta doktorego tituluak atera zituen Columbiako Unibertsitatean.

Erizaintzako elkarte profesionaletan aktiboki parte hartu du eta egile oparoa da, 150 argitalpen baino gehiagorekin. Haren argitalpenen artean "Erizaintzako zainketa onenak erizaintzako ikerketaren bidez", eta "Erizaintzako ikuspegiak, pazientea ardatz hartuta" daude. ERIZAINTZAKO 21 ARAZOEN TEORIA: "Erizaintza erizain indibidualaren jarrerak, gaitasun intelektualak eta trebetasun teknikoak moldatzen dituen arte eta zientzia batean oinarritzen da, gaixoei edo osasuntsuei osasun-premiei aurre egiten laguntzeko desioan eta gaitasunean." Hendersonen oinarrizko 14 giza beharrak eta erizaintzako ikerketa erabili zituen erizaintzako arazoen sailkapena ezartzeko.

Erizaintzako 21 arazoak hiru kategoriatan banatzen dira: 1. Pazienteen behar fisikoak, soziologikoak eta emozionalak. 2. Pazientearen eta erizainaren arteko harreman motak. 3. Pazientearen arretarako elementu komunak. ERIZAINTZAKO 21 ARAZOEN TEORIA - I 1. Higiene eta erosotasun fisiko ona izatea. 2. Jarduera optimoa sustatzeko: ariketa, atsedena, loa 3. Istripuak, lesioak edo bestelako traumatismoak prebenituz segurtasuna sustatzeko eta infekzioak zabaltzea prebenitzeko 4. Gorputzaren mekanika ona mantentzeko eta deformazioa prebenitzeko eta zuzentzeko. 5. Gorputzeko zelula guztiak oxigenoz hornitzea errazteko. 6. Gorputzeko zelula guztien elikadurari eustea errazteko. 7.

Iraizketaren mantentzea errazteko. 8. Likido eta elektrolitoen oreka mantentzen laguntzeko. 9. Gorputzak gaixotasun patologiko, fisiologiko eta konpentsatzaileei ematen dizkien erantzun fisiologikoak ezagutzea. 10. Erregulazio mekanismoak eta funtzioak mantentzen laguntzea. 11. Funtzio sentsorialaren mantentzea errazteko. ERIZAINTZAKO 21 ARAZOEN TEORIA - II 12. Adierazpen, sentimendu eta erreakzio positibo eta negatiboak identifikatzea eta onartzea. 13. Emozioen eta gaixotasun organikoaren arteko erlazioa identifikatzea eta onartzea. 14. Hitzezko eta hitzik gabeko komunikazio eraginkorra izaten laguntzea. 15. Pertsonen arteko harreman produktiboen garapena sustatzea. 16.

Lorpenerantz eta norberaren helburu espiritualetarantz aurrera egitea errazteko. 17. Giro terapeutikoa sortzeko edo mantentzeko. 18. Norbanako gisa bere buruaren kontzientzia erraztea, hainbat premia fisiko, emozional eta garapenekoak dituena. 19. Muga fisiko eta emozionalak kontuan hartuta, ahalik eta helburu onenak onartzea. 20. Komunitatearen baliabideak erabiltzea gaixotasun baten ondorioz sortzen diren arazoak konpontzeko laguntza gisa. 21. Gizarte-arazoek gaixotasunaren kausan eragina duten faktore gisa duten zeregina ulertzea. METAPARADIGMA: PERTSONA Behar fisikoak, emozionalak eta soziologikoak ditu.

Pazientearengan oinarritutako ikuspegitik onartzen du beharra, eta pazientea dela erizaintza justifikatzen duena defendatzen du. OSASUNA Gaixotasunaren baztertzailea. 21 osasun-arazo. ZAINKETAK Artea eta zientzia da. Osasun-beharrak asetzen laguntzea. Beste pertsona batek zerbait egitera bideratuta, edo bere beharrak asetzeko, autolaguntza-gaitasuna handitzeko edo berreskuratzeko edo sufrimendua arintzeko beharrezkoa den informazioa ematera. INGURUNEA Ingurune terapeutikoa sortzea eta/edo mantentzea. Etxea eta Komunitatea. IDA JEAN ORLANDO (1926-2007) 1926ko abuztuaren 12an (New Jerseyn). Haurra zela New Yorkera joan zen bizitzera.

Txiki-txikitatik erizaintza ikasi nahi zuen, nahiz eta familiak ez nahi. 1947an erizaintzan diplomatu zen eta obstetrizia arloan hasi zen lanean. 50eko hamarkadan Osasun Publikoan lizentziatu zen, pazientearen beharrizanetan arreta gehiago jartzeko, eta gutxiago protokoloan, baina ez zen horrela. Osasun Mentaleko masterra egin zuen, eta Yaleko Unibertsitateko irakaskuntzan eta ikerkuntzan aritu zen. Deliberazio prozesuaren teoria garatu zuen. Ikasleek pazienteekin, langileekin, medikuekin eta erizainekin izandako esperientziak behatu eta horietan parte hartu zuen, eta datuak hiru urtez jaso zituen. Emaitzak "Erizainaren eta pazientearen arteko harreman dinamikoa.

Erizaintzako praktika profesionalaren funtzioak, prozesuak eta printzipioak " Erizainek pazienteekin dituzten interakzioak aztertu zituen, haien artean eta beste langileen artean. Urte batzuk geroago, "Erizaintzako diziplina eta irakaskuntza prozesua" izeneko bigarren liburu batean azaldu zuen bere esperientzia. Bere teoriaren elementuak aurkezten ditu, pertsonaren ekintza-prozesua deskribatzen du eta erizainak pazientearen berehalako laguntzaren beharra identifikatzea errazten edo eragozten duten ekintza motak zehazten ditu. Erizainen eta pazienteen benetako egoeretatik abiatuta bere teoria garatzen lehena izan zen, eta lanbideari ikuspegi zientifikoa ematen lehena izan zen.

Ikerketari esker, erizainaren rola osatzen duten ezagutzak zabaldu ziren, eta medikuntzatik profesioa bereiztu. Psikiatriako lehen erizaina izan zen Osasun Mentaleko Institutu Nazionalaren ikerketa-beka bat lortzen. Ez zen lehen erizain teorikoa izan, ezta psikiatrian espezializatutako lehena ere, baina lorpen asko lortu zituen: irakasle, sailburu, ikuskatzaile, zuzendari laguntzaile, aholkulari, mentore, larrialdietan lan egin zuen, obstetrizian... eta 81 urterekin hil zen arte egon zen jardunean. Psikoanalisiaren eragina. Psikoanalisian oinarritutako eskola da, eta ahozko eta hitzik gabeko komunikazioaren bidez bi pertsonak elkarrekiko eragina duten kontaktu orori egiten dio erreferentzia.

DELIBERAZIO-PROZESUAREN TEORIA: Helburu nagusia: paziente batek laguntza-premia duenean agertzen den larritasuna arintzea. Pazientea: muga fisikoengatik, ingurune batekiko erreakzio negatiboengatik edo komunikatzeko eragozpenen batengatik modu independentean ase ezin daitezkeen premiak dituen pertsona. Erizainen eta pazienteen arteko harremana erabiltzen du pazientearen beharrei erantzuteko, bere lanerako oinarri gisa. Interakzioaren bidez, erizainak pazientearen pertzepzioak, ideiak eta sentsazioak ikertzen ditu, eta, hortik abiatuta, haren laguntza-beharra zehazten du.

Pazientearen hitzezko eta hitzik gabeko komunikazioan zentratu zen, laguntza eskatzeko, bai eta erizainen erreakzioetan ere. Minaren esanahiari erreparatu zion, bai eta mina arintzeari eta pazienteak bere beharrak ase ezin dituen denbora-tartearen eta ondoezaren arteko korrelazio positiboari ere.

Erizaintza-prozesuaren teoriaren osagaiak: Pazientearen jokabidea Erizainaren erreakzioak Erizainaren ekintzak Erizainaren ekintzak hauek dira: Erizaintza automatikoko ekintzak (ez dute zerikusirik pazientearen berehalako laguntza-premiak ikertzearekin edo asetzearekin) Ekintza gogoetatsuak (premia bat identifikatzean eta ebaztean oinarritzen dira) "Erizain bakoitzaren erreakzioa bakarra da paziente bakoitzarekiko. Hau da, zure paziente guzti-guztiekin izango duzun erreakzioa bakarra izango da, nola edo hala izango da, eta inoiz ez da berdin-berdina izango" METAPARADIGMA: PERTSONA Hitzezko eta hitzik gabeko jokabideak dituzte. Larritu egiten dira beren premiak ase ezin dituztenean.

Paziente bakoitza bakarra da eta banaka erantzuten du. Jokabide bera paziente desberdinetan, premia desberdinak adieraz ditzake. Erizainek beren laguntza-premiak beren kabuz ase ezin dituzten pertsonez bakarrik arduratu behar dute. OSASUNA Ez du definitzen, baina arazo fisiko eta mentalik ez izateak eta ongizate-sentimenduek osasuna lortzen laguntzen dutela onartzen du . ZAINKETAK Deliberazio-prozesuaren teoría Autonomiaz funtzionatzen duen lanbide bereizia. Medikuekin lan egin arren, lanbidea desberdina da. Agindu medikoak pazienteari zuzenduta daude (ez erizainari) eta erizainak gaixoari laguntzen dio agindu horiek betetzen.

Erizaintzako prozesuaren oinarrizko elementuak Pazientearen jokabidea Erizainaren erreakzioa Erizainaren ekintzak INGURUNEA Ez du definitzen, baina adierazi zuen paziente batek ondoezarekin erantzun diezaiokeela inguruko elementuren bati, hasiera batean helburu terapeutiko batekin diseinatuta egon arren. DOROTHY JOHNSON (1919 - 1999 ) Erizain estatubatuarra (1919-1999). Georgian jaio zen. Savannah-ko Armstrong Junior College-n erizaina prestatzeko ikastaro bat egin zuen (1938), eta Erizaintzan lizentziatu zen Nashvilleko Vanderbilt University-n (Tennessee) eta Osasun Publikoan masterra lortu zuen Bostongo Harvard University-n (1948).

Graduatu ondoren, Dorothy Johnsonen esperientzia profesionalak irakaskuntzak inplikatu zituen nagusiki. 1968an proposamen bat egin zuen "pazienteak gaixotasuna prebenitzeko duen jokabide-funtzionamendu eraginkorrari" buruz, baina ez zuen bere "Jokabide-sistemen eredua" argitaratu 1980ra arte. 1999ko otsailaren 4an hil zen, 79 urte zituela, Floridan. JOKABIDE/PORTAERA-SISTEMAREN EREDUA: Bere eredua Florence Nightingale-ren ideian oinarritu zuen, hau da, erizaintza pertsonei gaixotasun edo lesio bat prebenitzen edo sendatzen laguntzeko izendatuta dagoela. Johnsonen ereduak jokabide-sistematzat hartzen du pertsona, elkarren mendekoak eta integratuak diren azpisistema batzuez osatua.

Gizakia, jokabide-sistema gisa, oreka bat lortzen saiatzen da doikuntzen eta egokitzapenen bidez, neurri bateraino lortzen duena, modu eraginkorrean jarduteko. Erizaintza: "kanpoko indar arautzaile bat da, eta pazientearen portaerak maila ezin hobean antolatzen eta integratzen direla zaintzeko jarduten du, jokabidea osasun fisiko edo sozialerako mehatxua den edo gaixotasuna dagoen baldintzetan". Erizaintzaren helburuak lau dira: 1. Gizartearen eskariekiko portaera proportzionala duen pazienteari laguntzea. 2. Pazienteari agindu biologikoak sustengatzeko portaera alda dezakeen laguntzeko. 3.

Pazienteari laguntzea, gaixotasunak irauten duen bitartean, medikuaren ezagutzaren eta trebetasunen ahalik eta probetxurik handiena izan baitezake. 4. Pazienteari laguntzea, gaixotasunaren ondorioz trauma ez dezala izan. Kontzeptu eta definizio nagusiak: Jokabidea: Johnsonek beste izaki sozial batzuen benetako edo ustezko presentziak eragindako jokabidea aztertzen du, egokitzapenean duen garrantzia egiaztatutako errealitatea baita. Sistema: Multzo bat bezala funtzionatzen duen osotasun bat da, bere zatien interdependentziaren arabera. Antolaketa, interakzioa, interdependentzia eta zati eta elementuen integrazioa.

Jokabide-sistema: hainbat jokabidek osatzen dute, pautatuak, errepikakorrak eta zehaztuak. Pertsona bat, jokabide-sistema gisa, egonkortasuna eta oreka lortzen saiatuko da, arrakasta handiagoarekin edo txikiagoarekin egokituz, eraginkortasunez funtzionatzeko. Oreka: Erizaintzako helburu espezifikoa. Atseden-egoera egonkorra, iragankorra gutxi gorabehera, non gizabanakoa bere buruarekin eta ingurunearekin harmonian aurkitzen den. Tentsioa: Presioaren edo ahaleginaren egoera, eta oreka etetearen azken emaitza gisa har daiteke. Elementu Estresatzailea: Tentsioa eta nolabaiteko ezegonkortasuna eragiten duten barneko edo kanpoko estimuluak.

JOKABIDE/PORTAERA-SISTEMAREN EREDUA Erizaintza pertsona baten portaeran zentratu behar dela, haren osasun-egoeran edo gaixotasunaren egoeran baino gehiago. Teoria giza premietan eta erizaintzaren erabileran zentratzen den arreta-eredu bat da, oreka sustatzeko eta estresa murrizteko. Johnsonek bere teoriari buruz zituen ideia gehienak Kaliforniako Unibertsitateko klaseetan eman zituen erakundean bakarrik aplikatu dira. Teoriaren ideiak erizaintzako hezkuntza-programetan txertatu dira Coloradoko Unibertsitatean, Honoluluko Unibertsitatean eta Vanderbilteko Unibertsitatean. UCLA 's Neuropsychiatric ospitaleak oraindik ere erabiltzen du bere eredua.

METAPARADIGMA: PERTSONA Jokabide-sistema, eredu batek markatutako portaera-formak dituena, errepikakorrak eta nahita eragindakoak, ingurunearekin lotzen dutenak. OSASUNA Egoera dinamikoa, lortzen zaila dena, faktoreek eraginda (bio-psiko-soziala). Jokabide-sistemaren oreka eta egonkortasuna da. ZAINKETAK Jokabide-sistemaren oreka eta egonkortasuna mantentzeko edo lehengoratzeko eragiten duen kanpoko indarra da erizaina. Horretarako, mekanismo erregulatzaileak edo aldi baterako kontrolekoak erabiltzen ditu, edo pazienteak estresa edo jokabide-sistemaren desoreka duenean baliabideak ematen ditu. INGURUNEA Kanpoko zein barruko ingurunea dago.

Gizabanakoaren jokabide-sistemaren parte ez diren baina horretan eragina duten faktore guztiek osatzen dute. MARTHA ROGERS (1914-1994 ) Martha Elizabeth Rogers (1914ko maiatzaren 12a – 1994ko martxoaren 13a) Erizain, ikertzaile, teorista eta idazle estatubatuarra izan zen. Medikuntzako bi ikastaro egin zituen (presioagatik utzi zuen, emakumeak medikuntza ikasteak gaizki ikusita zegoen) eta erizaintza ikastera pasa zen. Rogersek Knoxvilleko (Tennessee) Ospitale Nagusiko Erizaintza Eskolako erizaintzako diploma jaso zuen 1936an, ikasketak luzatu zituen eta George Peabody Collegeren Osasun Publikoko Erizaintzako titulua lortu zuen Tennesseen 1937an.

Erizaintzako doktoregoa Baltimoreko Johns Hopkins Unibertsitatean 1954an. GIZAKI UNITARIOEN ZIENTZIAREN TEORIA Teoriaren arabera, erizaintza zientzia eta artea da, gizakia modu bateratuan ikusteko modua ematen baitu, unibertsoaren zati integrala bait da gizakia. Gizaki bateratua eta bere ingurunea bat dira. Bi dimentsio ditu: 1. Erizaintzaren zientzia, ikerketa zientifikotik datorren erizaintzaren ezagutza espezifikoa. 2. Erizaintzaren artea, erizaintzaren zientziaren erabilera sortzailea eskatzen duena pazientearen bizitza hobetze. USTEAK 1. Gizakia osotasun bateratu bat da, bere osotasun propioa duena eta bere zatien batura baino gehiago diren ezaugarriak erakusten dituena. 2.

Gizakia eta ingurumena etengabe ari dira elkarren artean materia eta energia trukatzen (malgukia). 3. Bizitzaren prozesuak modu itzulezin eta norabide bakarrekoan eboluzionatzen du espazio-denbora jarraituan zehar. 4. Patroiak eta antolakuntzak gizakia identifikatzen dute eta bere osotasun berritzailea islatzen dute. 5. Gizakiaren ezaugarriak: abstrakziorako eta irudimenerako gaitasuna, hizkuntza eta pentsamendua, sentsazioa eta emozio. OINARRIAK 1. Energia eremua: Izaki bizidun guztien eta bizigabearen existentzia ahalbidetzen duen oinarrizko unitatea. 2. Sistema Irekien Unibertsoa: Energia-eremuak infinituak dira.

Giza eta inguruneko eremuak etengabeko eboluzio-prozesuan daude eta sistema irekiak dira. 3. Eredua. Energia-eremuek antolaketa-eredu edo eredu baten arabera jarduten dute. 4. Pandimentsionaltasuna: Espazio edo denbora atributurik ez duen domeinu ez-lineal gisa definitzen du. Mugarik gabeko domeinu infinitua ematen du. PRINTZIPIOAK 1. Helizitatea: etengabeko espiral-garapen bat deskribatzen du. 2. Erresonantzia Energia-eremuak etengabe aldatzen ari dira intentsitatean eta maiztasunean. 3. Osotasuna Pertsonaren eta ingurunearen energia-eremuak etengabeko elkarrekintzan daude.

Gizabanako bakoitzak aldaketa positiboak sortzeko gaitasuna duela suposatzen da, pertsonarengan eragina izan dezaketenak eta besteengan eragina izan dezaketenak. METAPARADIGMA: PERTSONA Jokabide-sistema, eredu batek markatutako portaera-formak dituena, errepikakorrak eta nahita eragindakoak, ingurunearekin lotzen dutenak. OSASUNA Osasuna bizi-prozesuaren adierazpen gisa definitzen du. Elkarrekiko elkarrekintzatik giza eta ingurumen esparruetatik eta osasun eta gaixotasunetik datozen ezaugarriak eta portaera etengabeko horren parte dira.

ZAINKETAK Erizaintza pertsonei zerbitzatzeko dago, eta erizaintzaren praktika segurua erizainak bere praktikari ematen dizkion erizaintzako ezagutza zientifikoen izaeraren eta kopuruaren araberakoa da. INGURUNEA Energia-eremu murriztezina, zatiezina ta pandimentsionala, patroiaren arabera identifi eta giza eremuarekio integral. DOROTHEA OREM (1914-2007 ) Erizain eta irakasle estatubatuarra (1914-2007) Providence Hospitaleko Erizaintza Eskolako zuzendaria izan zen. "Nursing Concepts of Practice" liburua idatzi zuen. Erizaintzari buruzko ideia-iturri nagusia erizain gisa izandako esperientziak izan ziren Orementzat.

Oremen pentsamendua gidatu zuen galdera hauxe izan zen: Zein egoeratan dago pertsona bat erizain batek edo gehiagok egoera horretan esku hartzea erabakitzen denean? Pertsonek ez dutenean beren kabuz eta etengabe norberaren osasunaren egoeren arabera beharrezkoa den kalitate eta kantitateko autozaintza emateko gaitasunik erizain-laguntza behar dela adierazten duen egoera da . AUTOZAINTZAREN DEFIZITAREN TEORIA: Autozaintza: Gizakiek egunero behar duten zaintza pertsonala da, eta osasun-egoerak, ingurumen-baldintzek eta mediku-zaintzaren ondorioek alda dezakete, besteak beste. Pertsonak, heldutasun-une bat iristen denean, beren burua eta haien mende daudenak zaintzeko gai dira.

Baina batzuetan zailtasunak sortzen dira, osasuna galtzea adibidez, eta horrek pertsonak bere buruari behar dituen zaintzak ematea oztopatzen du. Ereduaren funtsezko ideia norberaren zaintzaren kontzeptuan oinarritzen da, pertsona guztiek sentitzen eta asetzen duten eskakizun gisa, osasuntsu bizitzeko eta gizaki gisa garatzeko. Arazo horiek konpontzen ez direnean, osasun-arazoak sortzen dira. Pertsonek erizaintzako zaintzak behar dituzte, beren zainketa-eskaerek haiek asetzeko gaitasuna gainditzen dutenen. Erizaintzako autozaintzaren defizitaren teoria 4 teoria erlazionatuk osatzen dute: 1. Autozainketaren teoria: pertsonek beren burua nola eta zergatik zaintzen duten deskribatzen du.

Nork bere burua zaintzea pertsonek beren kabuz gauzatu behar duten funtzioa da, beren bizitza, osasuna, garapena eta ongizatea mantentzeko. Autozainketa etengabe ikasi eta garatu behar da, pertsona bakoitzaren eskakizunen arabera. Betekizun horiek hazkunde eta garapen-aldiei, osasun-egoerei eta ingurumen-faktoreei lotuta daude. 2. Mendeko zaintzaren teoria: familiako kideek eta/edo lagunek nola ematen dituzten zaintzak mendekoa den pertsona batentzat. Mendeko zainketak ematen ditugunean, beste pertsona baten autozainketa-beharrak asetzen ditugu. 3. Autozaintzaren defizitaren teoria: erizaintzak pertsonei nola lagun diezaiekeen deskribatzen eta azaltzen du.

Teoria honen ideia nagusia: erizaintza behar duten pertsonen beharrak osasunarekin edo osasunaren zaintzarekin lotutako ekintzak mugatzearekin erlazionatuta dagoela. Muga horiek gizabanakoak bere burua zaintzeko edo bere mende dauden pertsonak zaintzeko baldintzak ezagutzeko gai ez direla eragiten dituzte. Autozaintzaren eskaera eta autozaintzaren kudeaketaren artean desorkea dagoenean da autozaintzaren defizita. 4. Erizaintza-sistemen teoria: erizainak zaintzeko sortu eta mantendu behar diren harremanak deskribatzen eta azaldu. Konpentsazio osoko sistema: erizainak gizabanakoa ordezkatzen du.

Konpentsazio partzial sistema: erizainak pazienteak bere burua zaintzeko egin ezin izan dituen jarduerak bakarrik ematen ditu, bere osasuna mugatzeagatik; pazienteak bere gaitasunetara iristen den autozainketa egiten du. Laguntza-hezkuntzako erizaintza-sistemak: erizainak pazienteari laguntzen dio bere burua zaintzeko jarduerak egiteko gai izan dadin. Adibidez diabetikoa Oinarrizko faktore baldintzatzaileak (autozaintzari eragiten dioten faktoreak): 1. Adina 2. Sexua 3. Garapenaren egoera 4. Osasun egoera 5. Orientazio soziokulturala 6. Osasun-zaintzako sistemaren faktoreak 7. Familia-sistemaren faktoreak 8. Bizi-patroia 9. Ingurumen-faktoreak 10.

Baliabideen erantzukizuna eta egokitasuna Autozainketako betekizunak: Autozainketa egitean lortu edo bete behar diren helburu motak dira. 3 mota: 1. Nork bere burua zaintzeko baldintza unibertsalak: 8 baldintza komun proposatu gizon, emakume eta haurrentzat: a) Aire-ekarpen nahikoa mantentzea. b) Elikagai-ekarpen nahikoa mantentzea. c) Ur-ekarpen nahikoa mantentzea. d) Iraizketa-prozesuekin eta gorotzekin lotutako zaintzak ematea. e) Jardueraren eta atsedenaren arteko oreka mantentzea. f) Elkarreragin sozialaren eta bakardadearen arteko oreka mantentzea. g) Bizitzarako, funtzionamendurako eta giza ongizaterako arriskuen prebentzioa.

h) Gizarte-taldeen funtzionamendua eta garapena sustatzea, potentzial humanoarekin, giza muga ezagunekin eta desioarekin bat etorriz. 2. Garapenaren autozaintza-betekizunak: Giza garapenean, bizi-zikloan, eragin negatiboa izan dezaketen bizi-egoerak prebenitzea edo garaitzea. 3. Osasuna desbideratzeko autozaintza-betekizunak: Osasun-egoerekin lotuta daude; gaixoentzako edo lesionatuentzako betekizunak dira. Osasunak huts egiten duenean hartuko diren neurriak. METAPARADIGMA: PERTSONA Pazientea, funtzio biologikoak eta sozialak dituen eta ikasteko eta garatzeko ahalmena duen izakia da.

OSASUNA Giza egituren eta funtzio fisiko eta mentalaren garapen osoa duen pertsonaren egoera da, eta, beraz, osasuna faktore fisiko, psikologiko, interpertsonal eta sozialen kontzeptu banaezina da. Osasuna sustatzea eta mantentzea, gaixotasunaren tratamendua eta konplikazioen prebentzioa barne hartzen ditu. ZAINKETAK "Norbanakoari bere burua zaintzeko ekintzak egiten eta mantentzen laguntzea, osasuna eta bizitza kontserbatzeko, gaixotasunetik sendatzeko eta/edo gaixotasun horren ondorioei aurre egiteko" INGURUNEA Pertsonarengan eragina izan dezaketen faktore fisikoak, kimikoak, biologikoak eta sozialak, bai familiakoak zein komunitarioak.

IMOGENE MARTINA KING (1923-2007 ) Erizain estatubatuarra (1923-2007) Irakaskuntzara zuzendutako ikasketak hasi zituen, bere osaba herriko zirujauak erizain eskolako matrikula ordaintzeko bere burua eskaini zuen, non erizain karrera bikaina hasi zuen (St. Louis, Missouri). Columbiako Unibertsitatean (New York) doktoratu zen 1961ean. 1968tik 1972ra, Ohioko Estatuko Unibertsitateko Erizaintza Eskolako zuzendari izan zen. Toward a Theory of Nursing: General Concepts of Human Behavior (1971. A Theory for Nursing: Systems, Concepts, Process (1981).

HELBURUAK LORTZEAREN TEORIA Erizaintza ekintza, erreakzio eta interakzio prozesu bat da, eta erizainak eta pazienteak erizaintzako egoera batean duten pertzepzioari buruzko informazioa partekatzen dute. Eredua bizi-helburu jakin batzuk lortzean oinarritzen da. Erizaina eta pazientea eskutik doaz informazioa komunikatzen, helburuak elkarrekin ezartzen eta, ondoren, helburu horiek lortzeko neurriak hartzen. Erizainaren helburua pazienteei osasuna mantentzen laguntzea da, banakako funtzioak bete ditzaten. Proposamenak: 1. Pertzepzio-interakzioaren zehaztasuna erizainaren eta pazientearen arteko interakzioetan agertzen bada, transakzioa gertatuko da. 2.

Erizainak eta pazienteak transakzioa egiten badute, helburua edo xedeak lortuko dira. 3. Helburua edo xedeak lortzen badira, gogobetetzea gertatuko da. 4. Helburua edo helburuak lortzen badira, erizaintzako arreta eraginkorra emango da. 5. Erizainaren eta pazientearen arteko interakzioetan transakzioak egiten badira, hazkundea eta garapena bultzatuko dira. 6. Rolaren espektatibak eta erizainak eta pazienteak hautemandako rola betetzea kongruenteak badira, transakzioa gertako da. 7. Erizainak edo pazienteak (edo biek) rol-gatazka izanez gero, estresa sortuko da erizainaren eta pazientearen arteko interakzioan. Hauek dira kasuak: 1. Erizaintzaren ikuspegia gizakia zaintzea da (pazientea). 2.

Erizaintzaren helburua gizabanakoen zein taldeen osasuna zaintzea da. 3. Gizakiak…