Bloque 1: Comprensión lectora — Los tipos de texto del examen
En la parte de comprensión lectora de la PAU de Castellano (2 puntos de los 10 del examen) siempre sale un texto no literario: nunca un cuento, un poema o una escena de teatro. Puede pertenecer a cuatro familias: periodístico, divulgativo o científico, ensayístico y académico. Reconocerlo enseguida te ayuda a saber qué busca el autor y cómo leerlo.
Aquí hablamos de géneros, es decir, de las formas sociales concretas en que circula un texto (una columna, un editorial, un manual). La tipología (si el texto expone o argumenta) es otra cosa y se trata en «Bloque 1: Comprensión lectora — Tema, ideas, resumen y estructura». Un mismo género puede mezclar secuencias: una crítica de cine explica el argumento y a la vez valora.
1. Textos periodísticos de opinión y crítica cultural
Los géneros periodísticos se clasifican en tres grupos. Los informativos (noticia, reportaje, entrevista) comunican hechos. Los de opinión (editorial, artículo de opinión, columna) valoran hechos. Los mixtos (crónica, crítica cultural) combinan información y valoración. En el examen suelen salir los de opinión y los mixtos, porque tienen una postura que hay que identificar.
| Género | Quién lo escribe | Qué lo caracteriza |
|---|---|---|
| Editorial | El periódico como institución; no va firmado | Expresa la línea ideológica del medio sobre un tema de actualidad |
| Artículo de opinión | Un colaborador, a menudo experto, firmado | Defiende una postura personal sobre un tema concreto |
| Columna | Un autor fijo, en un espacio fijo | Tono personal, temas libres, estilo muy cuidado, a veces literario |
| Crítica cultural | Un especialista en cine, libros, música… | Informa sobre una obra y la valora |
| Entrada de blog divulgativa | Un experto o aficionado informado | Explica un tema a un público amplio con tono cercano; a menudo opina |
El receptor es un público general y culto, el lector de prensa. La finalidad es convencer o hacer reflexionar; por eso predomina la función apelativa (la que busca influir en el receptor), mezclada con la expresiva (la que muestra los sentimientos y opiniones del emisor). Las marcas lingüísticas típicas son:
- Primera persona: singular (creo) o plural inclusivo (no podemos permitir), que implica al lector.
- Adjetivos valorativos y sustantivos abstractos (libertad, barbarie, progreso).
- Conectores de oposición (sin embargo), causa (porque, ya que) y consecuencia (por lo tanto).
- Preguntas retóricas, ironía y citas de autoridad.
- En la columna y la crítica, recursos expresivos: metáforas, hipérboles, juegos de palabras.
Una crítica de una película empieza resumiendo el argumento (parte informativa) y termina diciendo que «el guion se desinfla en la segunda mitad» (parte valorativa). Por eso es un género mixto.
2. Textos divulgativos y textos especializados
Un texto divulgativo explica conocimiento científico o técnico a un público sin conocimientos previos. Son artículos de revistas de divulgación, fragmentos de libros de ciencia para el gran público o secciones de ciencia de los periódicos. El texto especializado se dirige a expertos y da por sabidos los conceptos básicos.
La diferencia no es el tema, sino el receptor. Sobre los agujeros negros se puede escribir un artículo en una revista científica para astrofísicos o un capítulo de un libro para curiosos. El divulgador tiene que hacer comprensible lo complejo. Por eso usa:
- Definiciones y explicaciones de los tecnicismos cuando aparecen.
- Ejemplos cotidianos y comparaciones (el ADN funciona como un manual de instrucciones).
- Preguntas que plantean el problema y despiertan la curiosidad.
- Un tono cercano, a veces con algo de humor.
En ambos predomina la función referencial (la que transmite información sobre la realidad). Comparten rasgos de objetividad: léxico denotativo (palabras con su significado literal, sin dobles sentidos), tecnicismos, presente atemporal (lo que vale siempre: el agua hierve a 100 grados), tercera persona, oraciones impersonales y pasivas reflejas (se ha comprobado) y abundante subordinación. Los conectores son explicativos (es decir), causales, consecutivos y de orden (en primer lugar, en resumen).
Pensar que un texto divulgativo es siempre objetivo y que, por tanto, no tiene tesis. Muchos textos divulgativos del examen explican datos científicos para defender una idea (por ejemplo, que hay que invertir en investigación básica). Si solo dices «informa sobre la ciencia», pierdes puntos: busca también qué quiere demostrar el autor.
3. El ensayo
El ensayo es un texto en prosa en el que el autor reflexiona con libertad y desde un punto de vista personal sobre un tema de cultura, filosofía, sociedad o ciencia. En el examen suele aparecer como fragmento de un ensayo breve, de divulgación filosófica o humanística, o como texto de opinión con mucha densidad argumentativa.
Comparte con el artículo de opinión la subjetividad, pero se diferencia en tres puntos:
- Profundidad: no depende de la actualidad inmediata; trata cuestiones generales (el valor del conocimiento, la tecnología, la felicidad).
- Densidad: encadena muchas ideas, razonamientos y referencias culturales (autores clásicos, científicos, obras).
- Estilo cuidado: léxico culto, abstracto y rico, oraciones largas y bien trabadas, metáforas y antítesis.
El receptor es un lector culto dispuesto a pensar. La finalidad es hacer reflexionar y, a menudo, convencer; combina la función expresiva, la apelativa y, por el valor estético de la prosa, la poética. Marcas típicas: primera persona (estoy convencido de que), sustantivos abstractos, citas de autoridad, conceptos en latín o en otras lenguas, y conectores de concesión y oposición (sin embargo, aunque).
Artículo de opinión = habla de hoy. Ensayo = habla de siempre.
4. Textos académicos
El texto académico nace dentro de la universidad o de la investigación: artículos científicos, informes, manuales y resúmenes de investigación (en inglés, abstracts). El emisor es un investigador o un especialista, y el receptor, otros especialistas o estudiantes. La finalidad es transmitir y justificar conocimiento con rigor, de modo que predomina la función referencial.
Es el más formal y el más objetivo y despersonalizado de los cuatro. Sus rasgos:
- Estructura fija y previsible: introducción, método, resultados, conclusiones (en el artículo científico), o capítulos y apartados numerados (en el manual).
- Tecnicismos sin explicar, porque el receptor los conoce.
- Impersonalidad: pasivas reflejas (se analizaron) y plural de modestia (consideramos), un «nosotros» que en realidad es el autor.
- Datos, cifras, tablas y citas bibliográficas de las fuentes.
- Prudencia en las afirmaciones: los resultados sugieren, en lugar de «demuestran».
| Tipo | Finalidad | Función del lenguaje | Marcas lingüísticas |
|---|---|---|---|
| Periodístico de opinión / crítica | Valorar la actualidad y convencer | Apelativa y expresiva | 1.ª persona, adjetivos valorativos, preguntas retóricas, ironía |
| Divulgativo | Explicar ciencia al gran público | Referencial | Tecnicismos definidos, ejemplos y comparaciones, presente atemporal |
| Ensayístico | Reflexionar y hacer reflexionar | Expresiva, apelativa y poética | Léxico culto y abstracto, citas, concesión, metáforas |
| Académico | Transmitir conocimiento con rigor | Referencial | Tecnicismos sin definir, impersonalidad, datos, citas bibliográficas |
Para identificar la intención del autor con precisión, consulta «Bloque 1: Comprensión lectora — Inferencias, intención, tono y valoración crítica».
[1.1; 0,5 puntos] Pregunta sobre la intención del texto siguiente:
En las últimas décadas a las disciplinas humanísticas se las considera inútiles, se las margina no solo en los programas escolares sino sobre todo en los capítulos de los presupuestos estatales y en los fondos de las entidades privadas y las fundaciones. ¿Por qué destinar fondos a saberes que no aportan un rápido y tangible rendimiento económico?
En este contexto basado exclusivamente en la necesidad de pesar y medir con arreglo a criterios que privilegian la quantitas , la literatura (pero el mismo discurso podría valer para otros saberes humanísticos, así como para los saberes científicos sin un propósito utilitarista inmediato) puede por el contrario asumir una función fundamental, importantísima: precisamente el hecho de ser inmune a toda aspiración al beneficio podría constituir, por sí mismo, una forma de resistencia a los egoísmos del presente, un antídoto contra la barbarie de lo útil.
El elogio de la útil inutilidad de la literatura y la filosofía no debe, sin embargo, inducir a engaño. No me propongo en absoluto volver a plantear la dañina contraposición entre saberes humanísticos y saberes científicos. Al contrario: estoy firmemente convencido de que también la ciencia ha ocupado y ocupa un lugar importante en la batalla contra las leyes del mercado y el beneficio. Es bien sabido que de trabajos científicos considerados en apariencia inútiles, esto es, no dirigidos a un preciso objetivo práctico, se ha derivado después una inesperada utilidad. Los inventos de Marconi habrían sido impensables sin las investigaciones sobre las ondas electromagnéticas que realizaron Maxwell y Hertz: estudios, conviene hacer hincapié en ello, inspirados tan solo por la necesidad de satisfacer una curiosidad puramente teórica. De hecho, los descubrimientos fundamentales que han revolucionado la historia de la humanidad son fruto, en gran parte, de investigaciones alejadas de cualquier objetivo utilitarista.
El mundo clásico fue consciente de la distinción entre ciencia puramente especulativa (y, por lo tanto, desinteresada) y ciencia aplicada. Hay que saber poner la mira en la belleza intelectual que se basta a sí misma. Por ella sola, más quizá que por el bien futuro de la humanidad, el hombre de ciencia se condena a largos y penosos trabajos. Sin este laborioso y desinteresado esfuerzo, sería realmente difícil pensar en hacerse mejores.
En los próximos años habrá que esforzarse para salvar de esta deriva utilitarista no solo la ciencia, la escuela y la universidad, sino también la literatura y el conjunto de los saberes humanísticos.
[Pregunta de respuesta múltiple. Si la respuesta es errónea se descontarán 0,15 puntos; si no responde a la pregunta, no se aplicará ningún descuento]
Resolución
- Identificar el género. Es un fragmento de ensayo de divulgación humanística: primera persona (estoy firmemente convencido), tema general (el valor del saber desinteresado), léxico culto (quantitas, barbarie de lo útil) y citas de autoridad (Marconi, Maxwell, Hertz, el mundo clásico).
- Deducir la finalidad del género. Un ensayo quiere hacer reflexionar y convencer; por tanto, hay que buscar una opción con un verbo de defensa, no «informar» o «explicar».
- Localizar la postura. El autor parte de una crítica (se margina a las humanidades porque no dan beneficio) y defiende que esa «inutilidad» es valiosa. Los ejemplos científicos sirven para reforzarlo, no para contraponer ciencias y letras, algo que él rechaza explícitamente.
- Elegir la opción. La correcta es reivindicar la importancia de las humanidades en una sociedad obsesionada por la «utilidad». Hay que descartar opciones que hablen de enfrentar ciencias y humanidades o solo de explicar la historia de la ciencia.
Atención: si dudas mucho entre opciones, puedes dejarla en blanco (véase «Bloque 1: Comprensión lectora — Inferencias, intención, tono y valoración crítica»).
Lee este fragmento inventado: «Cada vez que alguien me pregunta para qué sirve leer poesía, pienso en lo que perderíamos sin ella: la capacidad de nombrar lo que sentimos. Un país que solo mide su éxito en euros acaba sin palabras para explicar su tristeza.» Di de qué género es y cuál es la intención del autor.
Primeras ideas: 1) Hay primera persona (me pregunta, pienso) y una reflexión general, no ligada a una noticia concreta. 2) Hay una metáfora y una crítica a valorarlo todo en dinero.
Te toca a ti: decide el género a partir de estos rasgos y formula la intención con un verbo en infinitivo.
Ideas clave
- En la comprensión lectora de la PAU de Castellano el texto es siempre no literario: periodístico, divulgativo, ensayístico o académico.
- Los géneros periodísticos se dividen en informativos, de opinión (editorial, artículo, columna) y mixtos (crónica, crítica cultural).
- Divulgativo y especializado se distinguen por el receptor: el divulgativo explica los tecnicismos y usa ejemplos; el especializado los da por sabidos.
- El ensayo reflexiona con libertad y desde un punto de vista personal sobre temas generales, con léxico culto y citas.
- El texto académico es el más objetivo e impersonal: estructura fija, datos, citas bibliográficas y función referencial.
Pon a prueba lo aprendido
- ¿Qué género periodístico expresa la opinión del periódico y no va firmado? — El editorial
- Un texto explica los agujeros negros con comparaciones cotidianas. ¿Qué es? — Divulgativo
- ¿Qué distingue sobre todo el ensayo del artículo de opinión? — Trata temas generales y no de actualidad
- ¿Qué marca es propia de un artículo científico académico? — Pasivas reflejas y citas bibliográficas
Bloque 1: Comprensión lectora — Tema, ideas, resumen y estructura
Comprensión literal y comprensión global
Leer un texto del examen significa trabajar en dos niveles. La comprensión literal consiste en entender qué dice exactamente cada frase: datos, nombres, hechos y afirmaciones. La comprensión global consiste en ver el texto como un todo: de qué trata, qué defiende y cómo se organiza.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi
r adipiscing elit se
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ips
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostr
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamc
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ips
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercit
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisci
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua
m quis nostrud exercitation ullamco l
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercita
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididun
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolo
dolore magna aliqua
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et d
mco laboris nisi ut aliquip
modo consequat lorem ips
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor si
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do e
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua u
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris
Bloque 1: Comprensión lectora — Inferencias, intención, tono y valoración crítica
1. La inferencia: leer lo que el texto no dice
Un texto no lo dice todo de manera explícita. A menudo el autor deja ideas para que el lector las complete. Esta información no escrita se llama información implícita.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commo
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor s
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercit
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqu
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna a
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolo
ctetur adipiscing elit sed d
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit a
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna al
aboris nisi ut aliqui
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua u
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
usmod tempor incididunt ut labore
dolore magna aliqua ut enim ad minim veni
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi u
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamc