Índice · 22
01Resumen del texto
Elaborar el resumen de un escrito es una prueba de comprensión lectora y de expresión escrita. No consiste en reducir mecánicamente el número de líneas, sino en la reconstrucción breve y autónoma del contenido global de un texto ajeno, conservando fielmente su sentido original.
Naturaleza y principios del resumen
Todo texto bien construido tiene una macroestructura textual, es decir, un significado global que da unidad al mensaje por encima de los detalles. El objetivo del resumen es extraer y reformular esa macroestructura. Para lograrlo, hay que seguir cuatro principios básicos:
- Fidelidad textual: el resumen debe reflejar las ideas del texto original, sin alterar su orientación ni atribuir al autor ideas que no expresa.
- Neutralidad enunciativa: exige mantener la objetividad. No se deben emitir juicios de valor, adhesiones o críticas sobre lo expuesto. Asimismo, debe evitarse la primera persona gramatical; la exposición se formula siempre en tercera persona neutra (véase «Tema 1: Comunicación escrita — Género textual, registro y subjetividad»).
- Autonomía informativa: la síntesis resultante debe poseer sentido pleno por sí misma. Cualquier lector que desconozca el original debe comprender con claridad la tesis y los ejes vertebradores del tema tratado.
- Condensación expresiva y originalidad léxica: se descarta la copia literal o el encadenamiento de frases subrayadas. Es preceptivo redactar con vocabulario propio y precisión léxica (véase «Tema 2: Léxico y semántica — Significado de palabras en contexto»).
| Aspecto | Enfoque correcto | Práctica errónea a evitar |
|---|---|---|
| Punto de vista | Tercera persona objetiva e impersonal. | Primera persona («opino», «creo») o segunda de apelación. |
| Apertura discursiva | Entrada directa en la materia tratada. | Muletillas de atribución («El autor dice que...», «Este texto trata...»). |
| Selección de datos | Conservar únicamente la tesis e ideas matriz. | Reproducir anécdotas, ejemplos ilustrativos o porcentajes secundarios. |
| Configuración formal | Un solo párrafo continuo de 8 a 10 líneas (unas 100 palabras). | Párrafos múltiples, enumeraciones esquemáticas o viñetas. |
Las operaciones de condensación textual
Para convertir el texto original en un resumen eficaz sin perder las ideas esenciales, se aplican cuatro operaciones mentales y lingüísticas conocidas como macrorreglas de reducción:
- Supresión u omisión: se descartan todos los elementos ornamentales, digresiones, datos anecdóticos, citas accesorias y detalles circunstanciales que no afecten a la comprensión nuclear del conjunto.
- Selección: se identifican y retienen las proposiciones que contienen la tesis o las ideas principales necesarias para la coherencia global (véase «Tema 1: Comunicación escrita — Finalidad e ideas del texto»).
- Generalización: se reemplazan conceptos particulares, enumeraciones o términos específicos por un hiperónimo o concepto inclusivo que los englobe conceptualmente (por ejemplo, agrupar «planchar, fregar y cocinar» bajo «tareas domésticas»).
- Integración o construcción: se combinan varias oraciones interconectadas en un enunciado integrador que explicite el hecho global subyacente.
Metodología práctica de redacción paso a paso
La redacción del resumen responde a un procedimiento estructurado que garantiza exactitud y concisión:
- Lectura preliminar y global: lectura sin subrayar para captar el tema central y la intención del autor.
- Segunda lectura analítica: deslinde de los párrafos, identificación de la tesis y diferenciación nítida entre argumentos nucleares e ilustraciones secundarias (véase «Tema 3: Expresión escrita — El texto argumentativo de opinión»).
- Extracción de palabras clave: anotación en borrador de los términos conceptuales que deben figurar de forma obligatoria en la síntesis.
- Redacción en borrador: elaboración de un párrafo único mediante conectores que articulen causa, consecuencia u oposición con fluidez sintáctica, garantizando que el texto fluya de manera natural.
- Revisión final: cotejo contra el original para constatar que no se ha deslizado subjetividad alguna ni paráfrasis literal, verificando el ajuste a la extensión estipulada de aproximadamente un centenar de palabras.
Iniciar el resumen con frases como «El autor en este artículo nos habla de...» o «El texto aborda la problemática...» supone una pérdida innecesaria de espacio y denota falta de madurez estilística. El resumen debe enunciar directamente la realidad analizada. Asimismo, no confundas el resumen con un análisis crítico: nunca juzgues los argumentos del autor ni añadas opiniones propias.
¿Dónde están ellos?
Hace semanas una escultura se hizo viral... pero era mentira. La imagen de una mujer con el peso de las tareas domésticas corrió como la pólvora . Se indicó incluso su localización en Barcelona y el nombre de su creador, pero todo era falso. Era una imagen generada por inteligencia artificial.
La estatua no existe, pero lo que sí existe, en cambio, es lo que representa. Una encuesta europea ha desvelado que el 78% de las madres españolas admiten estar sobrecargadas, once puntos más que la media. ¡El 78%! El 57% tiene ansiedad y agotamiento mental. Los datos no es que descubran nada nuevo. Según el INE, el 85% de las tareas del hogar sigue recayendo en mujeres; y ellas dedican el doble de tiempo.
Una encuesta de Malas Madres ya advertía que una de cada cuatro reconoce que la falta de corresponsabilidad ha traído conflictos y desgaste emocional. Desgaste, también en la pareja. La convivencia se tensa porque han tenido que escuchar el “qué borde estás” o “no es para tanto”, mientras se marchaba más de uno sin atender a su responsabilidad como adulto funcional que es. Eso sí, haciéndolas sentir culpables si ellas no ceden.
Porque la mujer llamada “ama de casa” ha sido considerada por muchos como la sirvienta, la que solo vale para dejar la ropa lista del día siguiente y la que tiene que servir el plato de comida. Y ya pueden tener ochenta años, que no las dejan ni jubilarse de las tareas. Muchas de ellas han acabado sus días sin ni siquiera una pensión, porque llevaron durante décadas todo el cuidado. Tanto que no podían ni trabajar ni realizarse fuera del hogar. Y hasta descuidaron la salud, sin ir al médico cuando correspondía, porque “si yo falto en casa, quién va a hacer las cosas”.
Aquella imagen viral representaba el peso de todo lo material, pero sobre esas espaldas también está todo lo inmaterial. Hace tiempo, a la salida de una conferencia, un señor se sintió molesto porque él, “ayudando” en casa, ya se consideraba el más feminista del mundo y le molestaban los comentarios que se hacían de los hombres. Habría que preguntarle qué tareas asumía . Si hacer la compra o limpiar el wc, porque no es lo mismo.
Y aun haciendo las peores, habría que preguntar por la tarea mental. Si, por ejemplo, ha pensado qué comer mañana. Y si hace una y otra, entonces que hable con el resto de sus colegas varones porque, encuesta tras encuesta, la realidad es que la corresponsabilidad en el hogar no llega.
Resolución
Para elaborar el resumen se descartan los ejemplos anecdóticos (la imagen ficticia de la escultura, el asistente a la conferencia, las conversaciones cotidianas) y las cifras estadísticas puntuales, integrando el sentido global en un único párrafo:
A pesar del carácter ficticio de una reciente escultura viral, esta simboliza la sobrecarga física y psíquica que sufren las mujeres en el ámbito doméstico. Diversos estudios constatan una notable desigualdad en el reparto de las obligaciones familiares y la persistencia de una carga mental invisible no asumida por los varones. Dicha ausencia de corresponsabilidad real genera agotamiento personal, conflictos de convivencia y una histórica precarización vital de las mujeres, sin que la simple ayuda masculina puntual solucione el desequilibrio estructural del hogar.
- El resumen sintetiza la macroestructura global del texto original de forma coherente, breve y autónoma.
- Debe redactarse en un único párrafo de entre 8 y 10 líneas (alrededor de 100 palabras) en tercera persona y con absoluta neutralidad enunciativa.
- Se aplican cuatro macrorreglas esenciales de reducción: supresión, selección, generalización e integración.
- Queda prohibido recurrir a paráfrasis literales («corta y pega»), opiniones personales o fórmulas introductorias innecesarias como «el autor dice que».
¿Por qué motivo debe evitarse comenzar el resumen con la fórmula «El texto trata sobre...»?
¿En qué consiste la macrorregla de generalización aplicada a la síntesis de un texto?
02Finalidad e ideas del texto
En las pruebas de acceso a la universidad, el análisis de la comunicación escrita evalúa con frecuencia la capacidad para descifrar el propósito del autor y la arquitectura conceptual del discurso mediante preguntas de opción múltiple. Para superar con éxito estos ítems, resulta imprescindible dominar la distinción entre la intención comunicativa, la tesis, las ideas nucleares y los apoyos argumentativos secundarios.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit se
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
s nostrud exercitation ullamco laboris ni
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidid
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostr
03Género textual, registro y subjetividad
1. Los géneros periodísticos de opinión
Los textos periodísticos se clasifican tradicionalmente según su propósito comunicativo preferente en informativos, mixtos o de opinión. En las pruebas de acceso a la universidad, el análisis textual suele centrarse de manera prioritaria en el género de opinión, cuya finalidad es reflexionar, valorar y orientar el juicio crítico del lector sobre un tema de actualidad social, política o cultural (véase «Tema 1: Comunicación escrita — Finalidad e ideas del texto»).
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el
na aliqua ut enim ad minim veniam
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exerc
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut lab
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod te
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exerci
e magna aliqua ut enim ad minim veniam qui
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat l
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conseq
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tem
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna a
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi
04Propiedades textuales: adecuación, coherencia y cohesión
Un conjunto de frases solo funciona como texto si cumple tres propiedades. Cada una mira el texto desde un ángulo distinto:
Adecuación
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor i
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisci
or incididunt ut lab
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqui
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat
s nisi ut aliquip ex
quat lorem ipsum dolor
ctetur adipiscing el
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod te
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris ni
05Variedades del español: dialectos, sociolectos y registros
El español en el mundo y su historia
El español nace del latín vulgar hablado en el norte de la península. El castellano era al principio un dialecto más. Se extendió hacia el sur con la Reconquista y se fijó como lengua de prestigio. En 1492 coincidieron la gramática de Nebrija, el fin del reino de Granada y la llegada a América. La colonización llevó el idioma a un continente entero y, más tarde, a Filipinas y Guinea Ecuatorial. Hoy es lengua oficial en una veintena de países y la segunda lengua materna del mundo por número de hablantes, detrás del chino mandarín. Tiene además una presencia creciente en Estados Unidos.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adi
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipis
or incididunt ut labore et dolore ma
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commod
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
s nisi ut aliquip ex
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididun
ctetur adipiscing elit
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labor
e magna aliqua ut enim ad minim veni
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo con
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adip
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do ei
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eius
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mini
06Significado de palabras en contexto
En las pruebas de acceso a la universidad, las cuestiones dedicadas al léxico y la semántica evalúan la competencia para interpretar el vocabulario dentro de su marco discursivo exacto. No se trata de reproducir de memoria una entrada de diccionario general, sino de desentrañar qué matiz concreto adquiere un vocablo o locución en un fragmento determinado, distinguiendo con precisión entre la denotación y la connotación.
1. Fundamentos semánticos: literalidad, contexto y sentido figurado
Una palabra aislada posee un abanico de significados potenciales recogidos en su entrada de diccionario. No obstante, al integrarse en un enunciado, el entorno sintáctico y pragmático activa una única acepción o añade valores expresivos.
- Sentido literal: denota la realidad objetiva y primaria a la que remite el significante sin desplazamientos semánticos.
- Sentido contextual: es la significación específica que adopta el término en función del tema, la intención comunicativa y las relaciones sintácticas con las palabras circundantes.
- Sentido figurado: surge mediante mecanismos retóricos (metáforas, metonimias, hipérboles) que trasladan el significado de su plano originario a otro evocador o conceptual.
La sinonimia contextual es la relación de equivalencia semántica que se establece entre dos palabras solo dentro de un enunciado específico, de modo que pueden sustituirse mutuamente sin alterar el significado del mensaje, aunque fuera de dicho contexto no compartan todas sus acepciones.
2. Tipologías de preguntas de léxico en las pruebas de acceso
En las convocatorias oficiales, las preguntas de vocabulario se articulan en torno a dos modalidades fundamentales:
- Modalidad A: Redacción de definiciones o sinónimos contextuales. Se proporciona un término subrayado en el texto y se exige explicar su significado o proporcionar un sinónimo exacto adaptado al pasaje, con un límite riguroso de palabras (habitualmente un máximo de 20 palabras).
- Modalidad B: Búsqueda y localización de términos. Se suministra una definición, paráfrasis o caracterización morfosintáctica y se pide identificar la palabra o locución concreta que cumple dichas condiciones dentro de un párrafo delimitado.
3. Reglas metodológicas para redactar definiciones en examen
Para obtener la máxima puntuación en la redacción de definiciones de menos de 20 palabras, es imprescindible aplicar tres principios de técnica lexicográfica:
| Principio | Criterio técnico | Ejemplo incorrecto vs. correcto |
|---|---|---|
| Equivalencia categorial | La definición debe encabezarse con una palabra de la misma categoría gramatical que el término definido (sustantivo con sustantivo, verbo en infinitivo con infinitivo, adjetivo con adjetivo). | Cronificar: «Cuando algo dura mucho tiempo» (incorrecto: oración subordinada). Cronificar: «Hacer que una afección o problema se vuelva permanente o duradero» (correcto: infinitivo). |
| No circularidad | Está prohibido emplear en la definición palabras de la misma familia léxica o la propia raíz del término a definir. | Desconcierto: «Estado de estar desconcertado» (incorrecto). Desconcierto: «Confusión o desorientación provocada por una situación imprevista» (correcto). |
| Ajuste contextual | Debe explicarse la acepción activada en el fragmento, prescindiendo de los demás significados del diccionario. | Red: «Malla de hilos para pescar» (incorrecto si el texto habla de telecomunicaciones). Red: «Estructura interconectada de sistemas de comunicación o informáticos» (correcto). |
Comenzar las definiciones con fórmulas coloquiales como «Es cuando...» o «Es lo que sirve para...» anula la equivalencia gramatical y suele conllevar penalizaciones severas en los criterios de corrección.
4. Procedimiento paso a paso para definir un término en contexto
- Identificar la categoría gramatical: comprobar si la palabra actúa como verbo, sustantivo, adjetivo o adverbio en la oración de origen.
- Fijar el género próximo (hiperónimo): seleccionar el concepto general que encuadra al término (por ejemplo, para zozobra: «inquietud», «angustia» o «intranquilidad»).
- Añadir la diferencia específica: incorporar los rasgos particulares que distinguen esa palabra de sus afines directos en el texto analizado.
- Contabilizar y recortar: verificar que el enunciado no exceda el tope de 20 palabras, eliminando perífrasis innecesarias.
Enunciado: Defina el término fobia según el contexto: «Yo detesto hablar por teléfono, una fobia bastante común» (máximo 20 palabras).
- Categoría: sustantivo femenino singular.
- Hiperónimo: aversión, rechazo o temor.
- Diferencia específica contextual: intensa e irracional hacia una acción o situación concreta (aquí, comunicarse por teléfono).
- Redacción final (12 palabras): «Aversión o temor irracional e intenso hacia una situación o conducta determinada».
5. Glosario de léxico recurrente en artículos de opinión y editoriales
Los textos periodísticos de opinión (cuyas características formales se examinan en «Tema 1: Comunicación escrita — Género textual, registro y subjetividad») emplean habitualmente un vocabulario abstracto, culto y cargado de recursos expresivos. La siguiente tabla compendia términos y locuciones frecuentes:
| Término o locución | Categoría | Significado contextual predominante |
|---|---|---|
| Amedrentar | Verbo | Infundir miedo o atemorizar a alguien para paralizar su acción. |
| Baladí | Adjetivo | De poca importancia, insignificante o intrascendente. |
| De bruces (darse de) | Locución adverbial | Chocar frontalmente o encontrarse de manera repentina e ineludible con algo. |
| Diatriba | Sustantivo | Discurso, escrito o intervención agresiva y violenta contra alguien o algo. |
| Entresijo | Sustantivo | Aspecto oculto, recóndito o de difícil comprensión dentro de un asunto complejo. |
| Idiosincrasia | Sustantivo | Rasgos, temperamento y carácter distintivos de un individuo o colectividad. |
| Inmarcesible | Adjetivo | Que no se puede marchitar, deteriorar ni perder vigor con el tiempo. |
| Medular | Adjetivo | Perteneciente al núcleo central; esencial, fundamental o decisivo. |
| Quimera | Sustantivo | Ilusión o sueño que se persigue como real pero carece de fundamento o viabilidad. |
| Subsanar | Verbo | Reparar un daño, corregir una falta o solucionar una dificultad técnica. |
La cosa empezó con una llamada de voz hará unos cuatro meses. Yo detesto hablar por teléfono, una fobia por otra parte bastante común. Pero ese día, no sé por qué, respondí. Era un aturullado repartidor de Amazon que decía no encontrar mi casa. “La dirección es XXX, número X, piso tal, ¿no?”. Y sí, los datos eran correctos, lo cual nos hizo pasar unos minutos de lío y desconcierto, sin poder entendernos. “Estoy delante de una puerta blanca”, decía él, por ejemplo. Pero ¿qué puerta blanca?, me pasmaba yo. “¿Entonces es un chalet?, insistía el tipo. Pues no, aquí no hay ningún chalet, esto es el centro de Madrid. Mi mención a la ciudad desbloqueó el embrollo: “¿Madrid? Yo estoy en Villanueva del Pardillo”. Acabáramos, nos dijimos los dos. Un error inexplicable y absurdo había llevado mi paquete, que por otra parte llevaba la dirección exacta, código postal incluido, a un pueblo a 30 kilómetros de distancia que por casualidad tenía una calle con el mismo nombre. Aclarado el asunto, hasta nos hizo gracia. Enseguida recibí un correo automático de Amazon lamentando el error en la entrega y diciendo que lo subsanarían en breve. Tres semanas después recibí una llamada desde el mismo número. Era otro acongojado repartidor que no encontraba mi casa en Villanueva del Pardillo. Casi un mes más tarde, un tercer y abrumado mensajero terminó dándose de bruces con la misma puerta blanca. Para entonces yo ya había escrito y telefoneado a 20 Amazon, desesperada. Pese a tener los números del envío que me dieron los repartidores, es imposible localizar en mis pedidos o en el sistema de Amazon el maldito paquete, cuyo contenido ignoro y que, pese a tener la dirección perfectamente indicada, está empeñado en irse a Villanueva del Pardillo. Esta mañana han llamado una vez más. El cuarto intento. Devuelva el paquete 25 al emisor, tírelo, haga lo que se le antoje con él porque yo no lo quiero, he bramado. Pero estoy casi segura de que reaparecerá en unas pocas semanas. Es como el cometa Halley del comercio electrónico. Ahora bien, ¿cómo puede suceder algo así? ¿Cómo se puede cronificar un error inexplicable e imbécil como este?, quizá os preguntaréis y desde luego me pregunto yo. Pues la respuesta más probable me parece instructiva y algo amedrentante. Porque se diría que en alguno de los entresijos cibernéticos de la inteligencia artificial que rige y ordena el colosal follón de envíos de Amazon se ha colado el error de asociación...
Resolución
Para responder con rigor a las preguntas léxicas del texto, se aplican las dos modalidades oficiales de examen garantizando el ajuste categorial y la precisión contextual:
- Definición contextual de embrollo (línea 9) [Modalidad A]: Sustantivo masculino. Definición en contexto (11 palabras): «Situación confusa, enredada o de difícil resolución provocada por un malentendido». Cumple la equivalencia formal al comenzar por sustantivo y respeta el límite sin circularidad.
- Definición contextual de subsanarían (línea 15) [Modalidad A]: Tercera persona del plural del condicional simple de indicativo del verbo subsanar. Significado contextual (11 palabras): «Corregirían, repararían o solucionarían una falta, dificultad o error previamente cometido».
- Localización de término por paráfrasis [Modalidad B]: Localizar en el fragmento una locución que exprese toparse de forma inesperada o chocar de frente con una realidad. Respuesta: «dándose de bruces» (línea 18).
- Localización de término por caracterización semántica [Modalidad B]: Localizar un adjetivo que señale que algo genera temor o intimidación. Respuesta: «amedrentante» (línea 30).
- La semántica contextual exige analizar el significado de las palabras dentro del fragmento concreto, priorizando la acepción activada sobre las definiciones generales del diccionario.
- Toda definición formal debe respetar el principio de equivalencia categorial, empleando la misma categoría gramatical que la palabra definida (sustantivo con sustantivo, verbo en infinitivo con infinitivo).
- La no circularidad prohíbe recurrir a la raíz o a términos de la misma familia léxica al redactar la explicación semántica.
- Las respuestas deben ajustarse estrictamente a las restricciones de extensión máxima exigidas en las convocatorias oficiales (habitualmente no más de 20 palabras).
¿Por qué es incorrecto definir el verbo «subsanar» como «cuando se arregla un problema técnico»?
¿En qué consiste la no circularidad de una definición lexicográfica?
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información