Apuntes Geografía Selectividad País Vasco: los 10 temas

Los 10 temas de Geografía de la EAU vasca, con mapas mudos, comentario de paisajes, climogramas y pirámides. Esquemas, test por tema y resumen final.

AprenAI
28 secciones · 51 min de lectura
Índice · 28
Tema 1: Localización en mapas
01Mapa político de España y de la Unión Europea02Unidades de relieve y ríos de España y del País Vasco
Tema 2: Relieve y comentario de paisajes
03Unidades morfoestructurales y modelado kárstico04Pautas y práctica del comentario de paisajes
Tema 3: Clima, tiempo atmosférico y vegetación
05Dinámica atmosférica y comentario de climogramas06Tipos de tiempo en España07Paisajes vegetales y vegetación potencial08Los suelos de España: tipos, distribución y degradación09Biodiversidad y espacios naturales protegidos10Tema 4: Aguas, riesgos naturales y desarrollo sostenible
Tema 5: La población
11Distribución y dinámica demográfica en España12Movimientos migratorios en España: tipos, evolución, ventajas e inconvenientes13Fuentes de información geográfica y demográfica: censo, padrón y TIG14Estructura demográfica y laboral en la CAPV15Tema 6: Los espacios urbanos: morfología, urbanización y área metropolitana
Tema 7: Espacios agrícolas, ganaderos y forestales y la PAC
16Paisajes agrarios de España17Políticas agrarias y espacios forestales18El espacio rural: rural frente a agrario, despoblación y nuevas funciones19La actividad pesquera en España y en la CAPV
Tema 8: La industria en el País Vasco
20Evolución histórica, reconversión y factores espaciales21Sectores estratégicos y distribución territorial actual22La industria y la energía en España: tejido industrial, deslocalización y transición energética
Tema 9: El turismo y los servicios
23Evolución y modelos turísticos en España y la CAPV24Distribución espacial, tipos e importancia actual del turismo en España25Evolución histórica del turismo en la CAPV26Terciarización económica, transporte y plataformas logísticas27Tema 10: Organización territorial de España, Unión Europea y globalización28Resumen para repasar
Tema 1
Localización en mapas
2 apartados

01Mapa político de España y de la Unión Europea

1. La división político-administrativa de España

La organización territorial del Estado español se fundamenta en el artículo 137 de la Constitución Española de 1978, el cual establece que el Estado se organiza territorialmente en municipios, en provincias y en las comunidades autónomas que se constituyan. El mapa provincial actual tiene su origen histórico en la división diseñada en 1833 por Javier de Burgos, una reforma que fijó las bases de las 50 provincias actuales y a la que posteriormente se incorporaron las 2 ciudades autónomas norteafricanas de Ceuta y Melilla (cuyos estatutos de autonomía se aprobaron en 1995).

Para abordar con éxito las pruebas de localización cartográfica, resulta imprescindible clasificar el territorio distinguiendo entre comunidades pluriprovinciales y comunidades uniprovinciales, además de memorizar las capitales y límites de cada demarcación.

Comunidad autónoma pluriprovincial y uniprovincial
Una comunidad pluriprovincial es aquella entidad autonómica integrada por dos o más provincias (como Andalucía, que cuenta con ocho, o Castilla y León, con nueve). Por el contrario, una comunidad uniprovincial está conformada por una única provincia, de modo que los órganos de gobierno provinciales (Diputación Provincial) quedan asumidos directamente por las instituciones autonómicas (por ejemplo, la Comunidad Foral de Navarra o el Principado de Asturias).

2. Clasificación de las Comunidades y Ciudades Autónomas

El territorio español se estructura en 17 comunidades autónomas y 2 ciudades autónomas. La siguiente tabla sintetiza su distribución, número de provincias y capitales administrativas:

Comunidad / Ciudad AutónomaTipoN.º ProvinciasProvincias integrantes
AndalucíaPluriprovincial8Almería, Cádiz, Córdoba, Granada, Huelva, Jaén, Málaga, Sevilla
AragónPluriprovincial3Huesca, Teruel, Zaragoza
Principado de AsturiasUniprovincial1Asturias (capital: Oviedo)
Illes BalearsUniprovincial1Illes Balears (capital: Palma)
CanariasPluriprovincial2Las Palmas, Santa Cruz de Tenerife
CantabriaUniprovincial1Cantabria (capital: Santander)
Castilla y LeónPluriprovincial9Ávila, Burgos, León, Palencia, Salamanca, Segovia, Soria, Valladolid, Zamora
Castilla-La ManchaPluriprovincial5Albacete, Ciudad Real, Cuenca, Guadalajara, Toledo
CataluñaPluriprovincial4Barcelona, Girona, Lleida, Tarragona
Comunitat ValencianaPluriprovincial3Alicante, Castellón, Valencia
ExtremaduraPluriprovincial2Badajoz, Cáceres
GaliciaPluriprovincial4A Coruña, Lugo, Ourense, Pontevedra
Comunidad de MadridUniprovincial1Madrid
Región de MurciaUniprovincial1Murcia
Comunidad Foral de NavarraUniprovincial1Navarra (capital: Pamplona)
País Vasco (CAPV)Pluriprovincial3Álava/Araba, Bizkaia, Gipuzkoa
La RiojaUniprovincial1La Rioja (capital: Logroño)
CeutaCiudad autónoma-Ceuta
MelillaCiudad autónoma-Melilla

3. Claves de orientación y reglas mnemotécnicas para el mapa provincial

En el examen cartográfico mudo, la ausencia de rótulos exige reconocer la posición relativa y las fronteras de cada provincia. Diversas relaciones espaciales facilitan una identificación rápida e inequívoca:

  • Eje norte-sur de la Meseta norte: en Castilla y León, visualiza tres columnas verticales de norte a sur. Al oeste: León, Zamora y Salamanca (Zamora y Salamanca son las fronterizas con Portugal). En el centro: Palencia, Valladolid y Ávila. Al este: Burgos, Segovia y Soria. Recordar este esquema en cuadrícula evita confundir Palencia con Valladolid.
  • Disposición de Galicia: las provincias costeras forman una «L» invertida (A Coruña al noroeste y Pontevedra al suroeste mirando al Atlántico; Lugo al noreste con costa cantábrica). Ourense es la única provincia gallega interior sin salida al mar.
  • Diagonal de Castilla-La Mancha: Guadalajara ocupa el extremo nororiental (limítrofe con Madrid, Segovia, Soria, Zaragoza, Teruel y Cuenca); Toledo se ubica al oeste, limitando con Extremadura; Cuenca se extiende hacia el este en dirección a Valencia; Ciudad Real domina el suroeste sobre Sierra Morena; y Albacete se sitúa en el sureste actuando de puente hacia Murcia y Alicante.
  • Andalucía atlántica y mediterránea: Huelva, Sevilla, Córdoba y Jaén forman la franja norte-interior y atlántica occidental; Cádiz, Málaga, Granada y Almería configuran el litoral sur y oriental. Cádiz y Huelva son atlánticas, mientras que Almería, Granada y Málaga tienen fachada mediterránea (Cádiz conecta ambos mares en el estrecho de Gibraltar).
  • Enclaves geográficos singulares: el Condado de Treviño pertenece administrativamente a Burgos pero se localiza rodeado por Álava; el Rincón de Ademuz es un exclave de la provincia de Valencia encajado entre Cuenca y Teruel; y Llívia es un municipio gerundense completamente rodeado por territorio francés.
Error frecuente
Confundir Huesca con Teruel en Aragón o Cáceres con Badajoz en Extremadura. Recuerda siempre que el norte geográfico manda: en Aragón, Huesca está al norte (en los Pirineos), Zaragoza en el medio (valle del Ebro) y Teruel al sur (en el Sistema Ibérico). En Extremadura, Cáceres se sitúa en la mitad norte (Alta Extremadura) y Badajoz en la mitad sur (Baja Extremadura).
Para recordarlo
Las siete comunidades uniprovinciales pueden memorizarse mediante la regla nemotécnica de la cornisa y el centro-sureste: las tres del norte que no son pluriprovinciales (Asturias, Cantabria, Navarra) más la vecina del valle del Ebro (La Rioja), el núcleo peninsular (Madrid), el sureste mediterráneo (Murcia) y el archipiélago balear.

4. El mapa político de la Unión Europea

La Unión Europea (UE) está integrada en la actualidad por 27 Estados miembros, tras la salida formal del Reino Unido (Brexit) consumada en 2020. Para memorizar la geografía política comunitaria en un mapa mudo, el método más eficaz consiste en clasificar los países según su oleada de adhesión o su bloque geográfico regional.

Esquema
Los 27 Estados de la Unión Europea por bloques regionales
🏛️Europa OccidentalNúcleo fundacional e Irlanda
🤝Fundadores (1957)Alemania, Francia, Italia, Benelux
☘️IrlandaAdhesión atlántica de 1973
❄️Europa Septentrional y BálticaNórdicos y repúblicas bálticas
🌲NórdicosDinamarca, Suecia y Finlandia
🌊Bálticos (2004)Estonia, Letonia y Lituania
☀️Europa MeridionalCuenca mediterránea
⛵Península Ibérica e islasEspaña, Portugal, Malta, Chipre
🏛️Grecia (1981)Adhesión mediterránea oriental
🏰Europa Central y OrientalAmpliaciones de 1995 a 2013
🗺️Centroeuropa (2004)Polonia, Chequia, Eslovaquia, Hungría, Eslovenia
⛰️Balcanes y AustriaAustria, Rumanía, Bulgaria, Croacia

El análisis por áreas geográficas permite estructurar los 27 Estados de la siguiente forma:

  • Europa Occidental y fundadores: Alemania, Francia, Italia, Bélgica, Países Bajos y Luxemburgo (los seis firmantes del Tratado de Roma en 1957). En 1973 se sumó Irlanda.
  • Europa Septentrional y Báltica: Dinamarca (adherida en 1973); Suecia y Finlandia (adheridas en 1995); y las tres repúblicas bálticas (Estonia, Letonia y Lituania), incorporadas en la gran ampliación de 2004.
  • Europa Meridional / Mediterránea: Grecia (adhesión en 1981), España y Portugal (ambos en 1986), y los estados insulares de Malta y Chipre (adheridos en 2004).
  • Europa Central y Oriental: Austria (ingresó en 1995); Polonia, Chequia, Eslovaquia, Hungría y Eslovenia (incorporados en 2004); Rumanía y Bulgaria (ingresados en 2007); y Croacia (el miembro más reciente, adherido en 2013).
Ejemplo de identificación cartográfica en examen
Ante un mapa mudo de Europa central, para distinguir a los vecinos de la antigua Checoslovaquia y Yugoslavia: Chequia limita con Alemania y Polonia al norte; Eslovaquia queda al este de Chequia, haciendo frontera con Hungría y Ucrania; y Eslovenia se ubica justo al sur de Austria, teniendo una pequeña salida al mar Adriático antes de dar paso a Croacia hacia el sur.
Error frecuente
Incluir dentro de la Unión Europea a países europeos no comunitarios de alto nivel económico como Suiza y Noruega, o confundir microestados soberanos asociados (Andorra, Mónaco, San Marino, Ciudad del Vaticano y Liechtenstein) con miembros de pleno derecho de la UE. Asimismo, recuerda que el Reino Unido ya no figura entre los 27 Estados comunitarios.
Ideas clave
  • España se divide territorialmente en 17 comunidades autónomas, 2 ciudades autónomas (Ceuta y Melilla) y 50 provincias.
  • Existen 7 comunidades autónomas uniprovinciales (Asturias, Cantabria, La Rioja, Navarra, Madrid, Murcia e Illes Balears) y 10 pluriprovinciales.
  • La configuración provincial vigente procede de la reforma administrativa de 1833 efectuada por Javier de Burgos.
  • La Unión Europea se compone actualmente de 27 Estados miembros tras la consumación del Brexit y la salida de Reino Unido en 2020.
  • Para ubicar países y provincias en mapas mudos es clave recurrir a alineaciones geográficas (ejes norte-sur o interior-costa) y enclaves singulares como Treviño o Ademuz.
Comprueba lo que has aprendido
¿Cuáles son las 7 comunidades autónomas uniprovinciales de España?
Principado de Asturias, Cantabria, La Rioja, Comunidad Foral de Navarra, Comunidad de Madrid, Región de Murcia e Illes Balears.
¿Qué provincia de la comunidad gallega carece por completo de línea de costa?
Ourense, situada en el interior meridional de Galicia, entre Pontevedra, Lugo y Portugal.
¿Qué Estado fue el último en incorporarse a la Unión Europea y en qué año?
Croacia, que se adhirió a la Unión Europea el 1 de julio de 2013, elevando entonces el número de socios a 28 antes del Brexit.
Repaso rápido
0 XP
¿Cuántas provincias integran la comunidad autónoma de Castilla-La Mancha?
Tema 1: Localización en mapas

02Unidades de relieve y ríos de España y del País Vasco

El relieve peninsular e insular español y su correspondiente red hidrográfica constituyen la base física sobre la que se asientan las actividades humanas y la organización del territorio. Para su análisis sistemático en cartografía física y pruebas de acceso universitario, el relieve se estructura en tres grandes conjuntos morfoestructurales: el Zócalo Hercínico (o Macizo Ibérico), las cadenas alpinas y las cuencas cenozoicas. Junto a ellos, la hidrografía se articula en tres grandes vertientes marítimas (atlántica, mediterránea y cantábrica), con particularidades destacadas en el ámbito del País Vasco.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adi

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et d

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo con

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet c

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labo

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor s

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco lab

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp

Crea tu cuenta gratis para seguir leyendo

Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.

Ideas clave · 4
  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut ali
Tema 2
Relieve y comentario de paisajes
2 apartados

03Unidades morfoestructurales y modelado kárstico

Evolución geológica y grandes unidades morfoestructurales

La actual configuración morfotectónica de la península ibérica es el desenlace de una prolongada historia geológica en la que se han sucedido periodos de orogénesis, fases de calma con predominio de la erosión y la sedimentación, y etapas de fractura o reajuste tectónico. Cuatro grandes hitos temporales definen esta evolución:

  • Era Primaria o Paleozoico: la orogenia herciniana levantó las cordilleras originales y consolidó el zócalo hercínico ibérico (inclinado inicialmente hacia el este), compuesto por materiales silíceos y metamórficos rígidos.
  • Era Secundaria o Mesozoico: periodo de prolongada tranquilidad tectónica y erosión continuada que arrasó los relieves hercinianos, depositando potentes espesores de sedimentos calcáreos y margosos en los mares exteriores y fosas marinas.
  • Era Terciaria o Cenozoico: la orogenia alpina plegó los sedimentos mesozoicos plásticos acumulados en los geosinclinales (formando las cordilleras alpinas como los Pirineos y las Béticas), fracturó el rígido zócalo hercínico formando bloques levantados (horst) y hundidos (graben), y basculó la Meseta hacia el océano Atlántico.
  • Era Cuaternaria: predominaron los procesos morfoclimáticos de modelado sobre las estructuras preexistentes, destacando la alternancia entre fases glaciares (glaciares de circo y de valle en altas cumbres) y etapas interglaciares, junto con el encajamiento de las redes hidrográficas y la formación de terrazas fluviales.

Esta dinámica ha originado tres tipos morfoestructurales básicos: los zócalos o macizos antiguos, las cordilleras de plegamiento (tanto alpinas como intermedias) y las depresiones o cuencas sedimentarias.

Definición para examen: Macizo antiguo

Un macizo antiguo es un sector del zócalo paleozoico que, tras haber sido arrasado por la erosión durante el Mesozoico, fue rejuvenecido, fracturado y deformado en bloques durante la orogenia alpina del Terciario. Presenta rocas rígidas de naturaleza silícea (como granito o pizarras), cumbres aplanadas o penillanuras elevadas y fracturas en fallas con bloques levantados (horst) y deprimidos (graben), como se observa en el Sistema Central o el Macizo Galaico-Leonés.

Definición para examen: Cuenca sedimentaria

Una cuenca sedimentaria es una amplia zona deprimida de la corteza terrestre, originada por el hundimiento tectónico de un bloque del zócalo o como fosa prealpina, que ha sido colmada por potentes espesores de materiales sedimentarios durante las eras Terciaria y Cuaternaria. Muestra una disposición horizontal o suavemente inclinada de sus estratos y origina relieves tabulares característicos, tales como páramos, campiñas, cuestas y cerros testigo, siendo ejemplos paradigmáticos las cuencas del Duero, Tajo y Ebro.

La diferenciación litológica peninsular

La diversidad petrográfica de la península ibérica se organiza en cuatro grandes dominios o litologías que condicionan directamente las formas del modelado y la respuesta del relieve ante los agentes erosivos:

Dominio litológicoRocas predominantesLocalización principalFormas de relieve características
Iberia silíceaGranito, gneis, pizarras, cuarcitasOeste peninsular (Galicia, Sistema Central, Montes de Toledo, Sierra Morena) y núcleos axiales pirenaicosBerrocales, pedrizas, canchales, domos graníticos, crestas cuarcíticas y caos de bolos
Iberia calizaCalizas, dolomías, margas durasTrazado en «Z invertida»: Pirineos, Cordillera Cantábrica, Sistema Ibérico, Cordilleras BéticasRelieve cárstico: lapiaces, dolinas, torcas, uvalas, poljés, cañones, simas y cuevas
Iberia arcillosaArcillas, margas blandas, yesos, limosDepresiones alpinas (Ebro, Guadalquivir), cuencas sedimentarias interiores (Duero, Tajo) y llanuras litoralesCampiñas suavemente onduladas, cárcavas, badlands y laderas con abarrancamientos
Iberia volcánicaBasaltos, traquitas, fonolitas, cenizasIslas Canarias y focos peninsulares menores (Olot en Girona, Campo de Calatrava en Ciudad Real, Cabo de Gata)Conos volcánicos, calderas, coladas de lava, malpaíses, tubos volcánicos y roques
Esquema
Dominios litológicos de la península ibérica
🪨Iberia silíceaRocas metamórficas y plutónicas del zócalo
Granito y pizarrasBerrocales y canchales
⛰️Iberia calizaRocas carbonatadas mesozoicas en Z invertida
Calizas y dolomíasFormas de modelado cárstico
🌾Iberia arcillosaSedimentos blandos en cuencas cenozoicas
Arcillas y margasCampiñas y cárcavas
🌋Iberia volcánicaEdificios y coladas basálticas canarias
Basaltos y piroclastosMalpaíses y conos

El modelado kárstico y la litología caliza

La litología caliza está formada fundamentalmente por carbonato cálcico (CaCO3\text{CaCO}_3), una roca dura y compacta pero permeable debido a su densa red de fisuras y diaclasas, y altamente soluble ante aguas que contienen dióxido de carbono disuelto.

Definición para examen: Modelado kárstico

El modelado kárstico es el conjunto de formas de relieve superficiales y subterráneas generadas por la disolución química de rocas solubles, especialmente calizas y dolomías, producida por la acción del agua de lluvia acidificada con dióxido de carbono. Este proceso origina una red de drenaje dominantemente subterránea y un paisaje singular caracterizado en superficie por lapiaces, dolinas, uvalas, cañones y poljés, y bajo tierra por simas, galerías, cavernas y precipitaciones de estalactitas y estalagmitas.

La reacción química rectora es un equilibrio reversible de disolución y precipitación de carbonato:

CaCO3+H2O+CO2⇌Ca2++2HCO3−\text{CaCO}_3 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2 \rightleftharpoons \text{Ca}^{2+} + 2\text{HCO}_3^-

Cuando el agua cargada de ácido carbónico entra en contacto con la roca, disuelve el carbonato cálcico transformándolo en bicarbonato cálcico soluble. Al penetrar en oquedades subterráneas con menor presión o evaporación de agua, el dióxido de carbono se desprende y el carbonato cálcico precipita nuevamente, generando formaciones reconstructivas (espeleotemas).

Proceso
Fases del proceso de modelado kárstico
1🌧️Acidificación del aguaEl agua de lluvia absorbe dióxido de carbono ambiental
→
2💧Infiltración y ataqueEl agua ácida penetra por grietas disolviendo el carbonato
→
3🕳️Desarrollo exokársticoSe abren lapiaces, dolinas de colapso y gargantas fluviales
→
4🔦Excavación subterráneaEl agua subterránea horada simas, conductos y cavernas
→
5🏛️Precipitación químicaLa desgasificación del CO2 deposita estalactitas y columnas

Morfologías exokársticas (superficiales)

  • Lapiaces o lenares: surcos o acanaladuras de dimensión métrica o decimétrica separados por aristas agudas, formados por la disolución del agua de escorrentía superficial sobre la roca desnuda o subyacente al suelo vegetal.
  • Dolinas o torcas: depresiones circulares o elípticas de fondo plano o cóncavo, generadas por disolución superficial continuada o por colapso del techo de una cavidad freática. Su fondo suele tapizarse de terra rossa (arcilla de descalcificación).
  • Uvalas: depresiones amplias de contorno irregular originadas por la confluencia, avance y unión de varias dolinas contiguas.
  • Poljés: grandes valles de fondo plano y dimensiones kilométricas, bordeados por vertientes escarpadas y de origen tectónico-cárstico. Suelen estar recorridos por corrientes de agua efímeras que se sumergen súbitamente en sumideros o pónors.
  • Cañones, gargantas o hoces: valles de paredes verticales y fondo angosto labrados por cursos fluviales encajados en la masa calcárea, a menudo acompañados por el colapso progresivo de techos de antiguas galerías subterráneas.

Morfologías endokársticas (subterráneas)

  • Simas: conductos y pozos verticales que conectan la superficie con los niveles kársticos inferiores y canalizan la infiltración de agua.
  • Galerías y cavernas: pasajes y salas horizontales excavados por corrientes de circulación subterránea a favor de planos de estratificación y fracturas tectónicas.
  • Espeleotemas: depósitos de precipitación química formados cuando el agua gotea o discurre liberando dióxido de carbono; abarcan las estalactitas (en los techos), las estalagmitas (en el suelo) y las columnas (por soldadura de ambas).
Error frecuente

Es un error habitual clasificar los poljés y los cañones como fenómenos exclusivamente fluviales o subterráneos. Aunque el río interviene en el encajamiento de la garganta y recorre el poljé, el mecanismo dominante que permite el vaciado y la apertura del relieve es la disolución química del sustrato calcáreo, completada con la infiltración por sumideros hacia redes subterráneas.

El relieve específico del País Vasco

Como se ha visto en «Tema 1: Localización en mapas — Unidades de relieve y ríos de España y del País Vasco», el relieve de la Comunidad Autónoma del País Vasco es una unidad de transición orográfica entre la Cordillera Cantábrica y los Pirineos formada por los Montes Vascos. Las directrices principales de su relieve responden a una evolución geológica particular:

  1. Afloramientos paleozoicos (macizos antiguos): en el extremo nororiental se localizan los macizos de Cinco Villas y Aiako Harria (Peñas de Aia). Este último constituye el único macizo intrusivo plutónico (granítico) de la comunidad, testigo de la tectónica herciniana con rocas duras y paleozoicas.
  2. Cobertura mesozoica y plegamiento alpino: durante el Secundario, la cuenca sedimentaria acumuló margas, areniscas y potentes bancos de calizas del Cretácico. El empuje alpino plegó con intensidad estos estratos con una dirección estructural predominante oeste-noroeste a este-sureste (WNW-ESE), originando un relieve estructural de pliegues alternantes (anticlinales y sinclinales).
  3. Formaciones de flysch: en el litoral cantábrico (destacando el sector entre Zumaia y Deba) afloran secuencias rítmicas de estratos duros (areniscas, calizas) y blandos (lutitas, margas) depositados en aguas profundas marinas, cuyo retroceso por abrasión marina esculpe plataformas y rasas costeras de interés mundial.
  4. Karstificación masiva: las potentes barras de caliza arrecifal y urgoniana del Cretácico han desarrollado sistemas cársticos de primer orden, caracterizados por crestas calizas escarpadas, lapiaces espectaculares y profundas simas subterráneas. Destacan el macizo de Itxina (en Gorbeia), la Sierra de Aizkorri, el karst de Urkiola y la Sierra de Aralar.
Ejemplo de paisaje kárstico vasco: el biotopo de Itxina

El macizo de Itxina, emplazado en el Parque Natural de Gorbeia (Bizkaia), constituye un karst de alta montaña desarrollado sobre calizas urgonianas del Cretácico Inferior. El paisaje está dominado por un relieve laberíntico de lapiaces desnudos en superficie, dolinas de colapso, ausencia casi completa de escorrentía superficial permanente y un complejo sistema endokárstico con simas y cavidades que drenan hacia la surgencia de Aldabide.

Ideas clave
  • La península ibérica combina fragmentos del rígido zócalo herciniano paleozoico con cordilleras alpinas y cuencas sedimentarias cenozoicas.
  • El mapa litológico peninsular se estructura en cuatro dominios bien diferenciados: silíceo, calizo (en Z invertida), arcilloso y volcánico.
  • El modelado kárstico surge por disolución química del carbonato cálcico en presencia de agua con dióxido de carbono disuelto.
  • Las formas kársticas se dividen en superficiales o exokársticas (lapiaces, dolinas, uvalas, poljés, cañones) y subterráneas o endokársticas (simas, cavernas, espeleotemas).
  • El relieve del País Vasco actúa como nexo entre Pirineos y la Cordillera Cantábrica, con predominio de rocas cretácicas plegadas, modelado kárstico culminante y flysch costero.
Comprueba lo que has aprendido
¿Cuál es la reacción química responsable de la disolución de la roca caliza en el modelado kárstico?
La transformación de carbonato cálcico insoluble en bicarbonato cálcico soluble mediante la reacción CaCO3+H2O+CO2⇌Ca2++2HCO3−\text{CaCO}_3 + \text{H}_2\text{O} + \text{CO}_2 \rightleftharpoons \text{Ca}^{2+} + 2\text{HCO}_3^-.
¿En qué se diferencian una dolina y una uvala en la morfología de superficie?
Una dolina es una depresión circular o elíptica aislada, mientras que una uvala es una depresión mayor e irregular originada por la coalescencia de varias dolinas contiguas.
¿Qué singularidad litológica y cronológica presenta el macizo de Aiako Harria en el País Vasco?
Es un macizo de origen paleozoico y naturaleza plutónica granítica, a diferencia del predominio general de rocas sedimentarias mesozoicas en el relieve vasco.
Repaso rápido
0 XP
¿Qué orogenia fracturó el zócalo hercínico y plegó las cordilleras alpinas de la Península?
Tema 2: Relieve y comentario de paisajes

04Pautas y práctica del comentario de paisajes

Fundamentos del comentario de paisajes

El comentario de paisaje constituye una técnica analítica esencial en la ciencia geográfica, cuyo objetivo radica en descifrar la interacción dialéctica entre el medio físico natural y la acción transformadora de las sociedades humanas a lo largo del tiempo. Un paisaje no es una mera estampa estética, sino una síntesis espacial visible donde convergen el soporte geomorfológico, las dinámicas climáticas, la hidrología, la cubierta vegetal y las distintas fases del poblamiento y aprovechamiento socioeconómico.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor s

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labor

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur ad

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a

s nostrud exercitation ullamco laboris n

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dol

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum do

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore e

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ven

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor inci

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conse

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam q

Ideas clave · 5
  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipi
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna ali
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex
Tema 3
Clima, tiempo atmosférico y vegetación
5 apartados

05Dinámica atmosférica y comentario de climogramas

1. Tiempo atmosférico y clima: factores y dinámica general

Para abordar el estudio meteorológico y climatológico de la península ibérica y los archipiélagos es imprescindible distinguir dos conceptos que a menudo se confunden en el lenguaje coloquial:

Definición

El tiempo atmosférico es el estado físico de la atmósfera en un momento y lugar determinados, caracterizado por su constante variabilidad a corto plazo. Por su parte, el clima es la sucesión periódica y habitual de los tipos de tiempo sobre un territorio a lo largo de una serie prolongada de años (generalmente un mínimo de 30 años según los criterios de la Organización Meteorológica Mundial).

La configuración climática de España responde tanto a factores geográficos (latitud en la zona templada del hemisferio norte, posición de encrucijada entre dos continentes y dos masas marinas, y un relieve con acusada altitud media y disposición periférica) como a factores termodinámicos propios de la circulación general atmosférica.

2. Dinámica atmosférica: centros de acción, masas de aire y frentes

La sucesión de los diferentes tipos de tiempo en la península depende del desplazamiento estacional de las altas y bajas presiones y de las masas de aire asociadas:

  • Centros de acción: regiones donde la presión atmosférica en superficie se mantiene de forma continuada por encima (altas presiones o anticiclones, más de 1013 hPa) o por debajo (bajas presiones, depresiones o borrascas) de los valores medios. El más influyente es el Anticiclón de las Azores, de carácter subtropical marítimo dinámico, cuyo ascenso en verano genera estabilidad generalizada, calor y sequía, mientras que su retirada hacia el sur en otoño e invierno permite la penetración de borrascas atlánticas. En la península también se desarrollan centros de acción térmicos: la baja térmica peninsular en verano por recalentamiento del suelo y el anticiclón térmico invernal del interior por enfriamiento.
  • Masas de aire: grandes volúmenes de la troposfera con características homogéneas de temperatura y humedad adquiridas en sus zonas de origen. Sobre España actúan masas polares marítimas (PmPm, frías y muy húmedas), polares continentales (PcPc, muy frías y secas procedentes del interior de Europa), tropicales marítimas (TmTm, cálidas y húmedas procedentes del Atlántico) y tropicales continentales (TcTc, saharianas, extraordinariamente cálidas, secas y con polvo en suspensión).
  • Frentes: superficies de discontinuidad que separan dos masas de aire de diferente densidad y temperatura. El Frente Polar marca la separación entre masas de aire polar y tropical, y sus ondulaciones en altura (ligadas a la corriente en chorro o Jet Stream) generan las familias de borrascas y frentes fríos u ocluidos que barren la vertiente atlántica y cantábrica. Fenómenos de inestabilidad extrema como las DANA se estudian en detalle en «Tema 4: Aguas, riesgos naturales y desarrollo sostenible».

3. Metodología para el comentario de climogramas

Un climograma (o diagrama ombrotérmico) es la representación gráfica simultánea de las temperaturas medias mensuales (mediante una línea continua, en grados Celsius) y los volúmenes de precipitación mensual acumulada (mediante barras, en milímetros) a lo largo de los doce meses del año.

Para detectar la aridez de manera visual en el gráfico se recurre a la escala establecida por el botánico Henri Gaussen:

Definición

El índice de Gaussen establece que un mes tiene carácter árido o seco cuando el volumen total de precipitaciones expresado en milímetros es igual o inferior al doble de la temperatura media de ese mismo mes: P (mm)≤2×T (°C)P \text{ (mm)} \le 2 \times T \text{ (°C)}. Para visualizarlo de inmediato, el eje vertical de las precipitaciones debe guardar exactamente una escala doble respecto al eje de las temperaturas (1 °C=2 mm1\text{ °C} = 2\text{ mm}); cualquier mes en el que la curva de temperaturas quede por encima de la barra de precipitaciones constituye un mes seco.

Para elaborar un comentario sistemático y riguroso conviene seguir cuatro pasos sucesivos:

Proceso
Procedimiento para comentar un climograma
1🌧️Totales pluviométricosContabilizar el volumen anual y evaluar su regularidad mensual.
→
2🌡️Régimen térmicoCalcular media anual, amplitud y caracterizar verano e invierno.
→
3☀️Aridez de GaussenComprobar meses donde la curva térmica supera las barras (P ≤ 2T).
→
4🗺️Diagnóstico climáticoIdentificar el dominio climático y localizar su ámbito geográfico.
  1. Análisis de las precipitaciones: contabilizar el total anual acumulado. Se considera abundante si supera los 800 mm anuales, moderado entre 500 y 800 mm, escaso entre 300 y 500 mm, y muy escaso o desértico por debajo de 300 mm. Examinar la regularidad a lo largo del año (máximos y mínimos) y computar los meses áridos según Gaussen.
  2. Análisis de las temperaturas: calcular la temperatura media anual (baja si es <10 °C< 10\text{ °C}, templada entre 10 y 17 °C, cálida si supera los 17 °C). Calcular la amplitud térmica anual (AT=Tmes maˊs caˊlido−Tmes maˊs frıˊo\text{AT} = T_{\text{mes más cálido}} - T_{\text{mes más frío}}): costera o reducida (<12 °C< 12\text{ °C} o hasta 15 °C), interior o continentalizada (>15 °C> 15\text{ °C} o 16 °C). Calificar el verano (caluroso si >22 °C> 22\text{ °C}, fresco si <22 °C< 22\text{ °C}) y el invierno (suave si el mes más frío está por encima de 10 °C, moderado entre 6 y 10 °C, frío si está por debajo de 6 °C).
  3. Determinación del tipo de clima: cruzar los datos térmicos y pluviométricos para diagnosticar el dominio bioclimático y justificar la respuesta.
  4. Localización geográfica e implicaciones ambientales: asignar la estación a un ámbito geográfico verosímil y relacionarlo brevemente con la vegetación (véase «Tema 3: Clima, tiempo atmosférico y vegetación — Paisajes vegetales y vegetación potencial») y la hidrografía.
Error frecuente

Un fallo habitual consiste en clasificar como «continental» un clima por el mero hecho de encontrarse lejos de la costa sin comprobar la amplitud térmica. En España no existe un clima continental puro (que requeriría amplitudes superiores a los 20-25 °C e inviernos gélidos prolongados bajo cero), sino un clima mediterráneo continentalizado o de interior, donde la sequía estival sigue presente y la continentalidad obedece al aislamiento orográfico.

4. Casos prácticos de examen: Donostia / San Sebastián (Igeldo) y Tudela

A continuación se analizan dos estaciones meteorológicas representativas de dominios climáticos contrastados en el norte peninsular:

Ejemplo: Observatorio de Donostia / San Sebastián (Igeldo)

Datos representativos: Precipitación total anual en torno a 1500 mm. Ningún mes con P≤2TP \le 2T (ausencia total de meses secos). Temperatura media anual próxima a 13,5 °C; mes más frío (enero o febrero) en torno a 8,5 °C; mes más cálido (agosto) en torno a 19,5 °C. Amplitud térmica: 11 °C11\text{ °C}.

Comentario sintético: El volumen pluviométrico es muy elevado y regular, sin estiaje estival, debido al paso continuado de borrascas atlánticas asociadas al Frente Polar. La amplitud térmica es baja gracias a la acción termorreguladora del mar Cantábrico, con veranos frescos e inviernos suaves. Corresponde indudablemente al dominio oceánico húmedo (o atlántico litoral).

Ejemplo: Observatorio de Tudela (Valle del Ebro)

Datos representativos: Precipitación total anual cercana a 380 mm, concentrada en primavera y otoño. Verano marcadamente seco con 3 o 4 meses áridos según el índice de Gaussen (P≤2TP \le 2T en junio, julio y agosto). Temperatura media anual de 14,5 °C; mes más frío (enero) alrededor de 5,5 °C; mes más cálido (julio) en torno a 24,5 °C. Amplitud térmica: 19 °C19\text{ °C}.

Comentario sintético: Precipitaciones escasas ocasionadas por el efecto de pantalla orográfica que ejercen los Pirineos y el Sistema Ibérico sobre las masas húmedas atlánticas (efecto foehn en la depresión del Ebro). La amplitud térmica es elevada (interior peninsular), con inviernos fríos y veranos calurosos. Diagnóstico: dominio mediterráneo continentalizado semiárido de depresión interior.

5. Cuadro comparativo de los dominios climáticos en España

La combinación de los elementos analizados permite delimitar los siguientes dominios en el territorio español:

Dominio climáticoPrecipitaciones anualesAmplitud térmicaTemperaturas extremasÁmbito geográfico típico
OceánicoAbundantes (>800 mm> 800\text{ mm}), regulares; sin aridezBaja (<12 °C< 12\text{ °C} en costa; hasta 14 °C interior)Veranos frescos (<22 °C< 22\text{ °C}), inviernos suavesCornisa Cantábrica y Galicia
Mediterráneo litoral (típico)Moderadas a escasas (400-700 mm); aridez estival (2-4 meses)Media (12 a 15 °C)Veranos calurosos (>22 °C> 22\text{ °C}), inviernos suavesCosta mediterránea, Baleares y suroeste atlántico
Mediterráneo continentalizadoEscasas a moderadas (300-600 mm); aridez estival acusadaAlta (>15 °C> 15\text{ °C}, a menudo 18-20 °C)Inviernos fríos (<6 °C< 6\text{ °C}; heladas), veranos calurosos o frescos según altitudSubmeseta Norte, Submeseta Sur y Depresión del Ebro
Mediterráneo árido / subdesérticoMuy escasas (<300 mm< 300\text{ mm}); sequía prolongada (> 7 meses)Media en costa (13-15 °C), alta en el interiorInviernos suaves en costa; veranos muy calurososSureste peninsular (Almería, Murcia) y zonas centrales del Ebro
MontañaMuy abundantes (>1000 mm> 1000\text{ mm}), a menudo en nieveVariable según altitud y vertienteMedias anuales bajas (<10 °C< 10\text{ °C}); inviernos fríos (<0 °C< 0\text{ °C})Pirineos, Cordillera Cantábrica, Sistemas Central e Ibérico, Béticas
Subtropical canarioMuy escasas a moderadas según cota y alisios (< 250 a 600 mm)Muy baja (<6 - 8 °C< 6\text{ - }8\text{ °C})Temperaturas cálidas todo el año; sin invierno térmicoArchipiélago Canario
Ideas clave
  • El tiempo atmosférico refleja las condiciones concretas de la atmósfera en un instante, mientras que el clima representa el patrón estadístico de esas condiciones durante décadas.
  • La dinámica climática española está gobernada por la alternancia estacional del Anticiclón de las Azores, el Frente Polar y las masas de aire polares y tropicales.
  • El climograma combina barras de precipitación y curva térmica bajo la escala de Gaussen (P\tle2TP \tle 2T), lo que permite identificar inmediatamente los periodos de déficit hídrico.
  • La amplitud térmica mide el grado de influencia marina frente a la continentalidad, diferenciando climas marítimos (<12 - 15 \rcircC< 12\text{ - }15\text{ }^\rcirc\text{C}) de interiores (>15 \rcircC> 15\text{ }^\rcirc\text{C}).
  • España carece de clima continental estricto; en el interior domina el mediterráneo continentalizado, caracterizado por una acusada amplitud térmica pero con sequía en los meses estivales.
Comprueba lo que has aprendido
¿En qué consiste la regla de Gaussen y cómo se refleja en los ejes de un climograma?
La regla indica que un mes es árido si P\tle2TP \tle 2T. En el climograma se refleja asignando al eje pluviométrico exactamente el doble de escala que al térmico (1 \rcircC=2 mm1\text{ }^\rcirc\text{C} = 2\text{ mm}); cuando la curva de temperaturas sobrepasa las barras de lluvia, existe sequía.
¿Por qué el clima del interior peninsular se clasifica como «mediterráneo continentalizado» y no como «continental» puro?
Porque mantiene la sequía estival propia del régimen mediterráneo provocada por las altas presiones subtropicales, combinada con una elevada amplitud térmica anual debida al aislamiento del relieve periférico.
¿Qué rasgos diferencian el climograma de San Sebastián del de Tudela?
San Sebastián presenta más de 1000 mm anuales regulares, sin meses secos y baja amplitud térmica (11 \rcircC11\text{ }^\rcirc\text{C}); Tudela no alcanza los 400 mm, sufre aridez estival y presenta gran oscilación térmica (19 \rcircC19\text{ }^\rcirc\text{C}).
Repaso rápido
0 XP
¿Qué criterio define un mes como árido según el índice de Gaussen?

Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información