Índice · 35
01El español en el mundo: historia y situación actual
- Explicar el origen del castellano a partir del latín vulgar y sus primeros testimonios escritos.
- Describir la expansión del español por la Península, América, Filipinas y Guinea Ecuatorial.
- Exponer la situación actual del español con datos de hablantes y oficialidad.
- Explicar el papel de la ASALE y la norma panhispánica.
Si el español nació en un pequeño condado del norte peninsular, ¿por qué hoy casi todos sus hablantes viven en América?
Ver la respuesta
Por la colonización americana desde 1492 y por la decisión de las repúblicas independientes de mantenerlo como lengua del Estado.
El español, también llamado castellano, es una lengua románica: nació del latín que hablaba el pueblo en la Península. Los dos nombres son sinónimos y ambos son correctos. «Castellano» recuerda su origen en Castilla. «Español» es el nombre más usado fuera de España.
Del latín vulgar al castellano medieval
Los romanos llevaron a Hispania el latín vulgar, que era el latín hablado por la gente común y no el de los escritores. Tras la caída del Imperio romano, ese latín evolucionó de forma distinta en cada zona. Así surgieron los romances: lenguas nuevas derivadas del latín, como el gallego, el asturleonés, el castellano, el navarroaragonés o el catalán.
El castellano apareció en un pequeño territorio del norte, el condado de Castilla. Los primeros testimonios escritos de romance son las Glosas Emilianenses (siglos X-XI). Son anotaciones en los márgenes de un códice latino que aclaraban palabras difíciles. Con la Reconquista, Castilla avanzó hacia el sur y su lengua se extendió con ella. Además, absorbió rasgos de los romances vecinos.
En el siglo XIII, Alfonso X el Sabio impulsó el castellano como lengua de cultura, la ciencia y la historia. En 1492 Antonio de Nebrija publicó su Gramática, la primera de una lengua romance. Ese mismo año comenzó la llegada a América.
La expansión: Península, América, Filipinas y Guinea Ecuatorial
| Territorio | Cómo llegó el español |
|---|---|
| Península | Avance de Castilla durante la Edad Media. Se convirtió en lengua común junto a otras lenguas peninsulares. |
| América | Conquista y colonización desde 1492 (siglos XVI-XIX). Convivió con lenguas indígenas como el náhuatl o el quechua. Tomó de ellas palabras como tomate o chocolate. |
| Filipinas | Colonia española desde el siglo XVI hasta 1898. Hoy quedan pocos hablantes, pero hay muchos préstamos en el tagalo. |
| Guinea Ecuatorial | Colonia española hasta su independencia en 1968. Mantiene el español como lengua oficial. |
Tras las independencias americanas del siglo XIX, las nuevas repúblicas adoptaron el español como lengua del Estado. Ese paso multiplicó el número de hablantes. Desde entonces, la mayoría de los hispanohablantes vive en América.
Situación actual
- Hablantes: según el Instituto Cervantes (2024), casi 600 millones de personas hablan español y unos 500 millones son nativos. Es la segunda lengua materna del mundo.
- Oficialidad: es lengua oficial en 20 países (España, Guinea Ecuatorial y 18 de Hispanoamérica). Además, es cooficial en Puerto Rico.
- Estados Unidos: tiene una comunidad hispanohablante enorme por la inmigración. El español es allí la lengua más estudiada después del inglés.
- Internet y organismos internacionales: es una de las lenguas más usadas en la red. También es lengua oficial de la ONU y de la Unión Europea.
Decir que el español es «la segunda lengua más hablada» sin precisar. El dato correcto es que es la segunda lengua materna, por número de nativos. Tampoco hay que confundir países oficiales (20) con Puerto Rico, donde es cooficial.
Unidad y diversidad: la ASALE
El español se habla de forma distinta en cada zona, como se verá en «Variedades del español, norma culta y estándar». Aun así, es una lengua muy unida, y un mexicano y un navarro se entienden sin problema. Para mantener esa unidad trabaja la ASALE (Asociación de Academias de la Lengua Española). Se fundó en México en 1951 y agrupa 23 academias, entre ellas la Real Academia Española.
Su política es panhispánica, es decir, pensada para todo el mundo hispánico. Las academias elaboran juntas el Diccionario de la lengua española, la Nueva gramática y la Ortografía. Por eso, la norma ya no es solo la de España: las formas cultas de Bogotá o de Buenos Aires valen igual que las de Madrid. Este modelo con varios centros es el policentrismo normativo (véase «Variedades del español, norma culta y estándar»).
- S. X-XI✍️Glosas Emilianenses: primeras anotaciones escritas en romance
- 1492⛵Gramática de Nebrija y llegada a América
- Siglos XVI-XIX🌎Expansión por América y Filipinas; independencias americanas
- 1951🏛️Se funda en México la ASALE
- Actualidad🌐Casi 600 millones de hablantes; oficial en 20 países
- «Castellano» y «español» son sinónimos y ambos nombres son correctos.
- El castellano nace del latín vulgar en Castilla; las Glosas Emilianenses (s. X-XI) son las primeras anotaciones en romance.
- En 1492 coinciden la Gramática de Nebrija y el inicio de la expansión americana.
- Hoy hay casi 600 millones de hablantes (unos 500 millones nativos) y es oficial en 20 países.
- La ASALE (México, 1951; 23 academias) defiende una norma panhispánica que no depende solo de España.
¿Qué son las Glosas Emilianenses?
¿Qué significa que la norma del español es panhispánica?
¿Por qué hoy la mayoría de los hispanohablantes vive en América?
02Variedades del español, norma culta y estándar
Qué es una variedad lingüística
Ningún hablante usa el español de la misma forma en todo momento. La lengua cambia según dónde vive quien habla, su formación, la situación en que se encuentra y la época. La disciplina que estudia estas diferencias es la sociolingüística: analiza cómo influyen en la lengua la edad, el sexo, el origen, la clase social, la educación, la relación entre los interlocutores o el lugar y el momento de la comunicación.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
na aliqua ut enim ad minim veniam q
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea c
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo con
quat lorem ipsum dolor si
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el
tempor incididunt ut
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut ali
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tem
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
consequat lorem ipsu
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullam
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ip
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam q
veniam quis nostrud exercitation ullamco
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
modo consequat lorem ipsum dolor sit amet consec
amet consectetur adipiscing elit
do eiusmod tempor incididunt
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor s
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit a
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed d
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut eni
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
03Plurilingüismo, prejuicios y derechos lingüísticos
El mapa lingüístico de España y el caso navarro
Hasta aquí se han visto las variedades de una misma lengua. Ahora toca ver cómo conviven varias lenguas: en España hay varias. El castellano o español se habla en todo el Estado. Su origen se explica en «Bloque 1: Las lenguas y sus hablantes — El español en el mundo: historia y situación actual». Junto a él hay otras lenguas con estatus oficial en sus territorios: el catalán (con el valenciano), el gallego y el euskera o vascuence. Existen además variedades sin oficialidad general, como el asturleonés o el aragonés.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consec
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim v
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud e
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqu
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliq
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum d
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolo
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad min
04El hecho comunicativo y sus componentes
- Identificar los siete componentes del hecho comunicativo en una situación concreta
- Explicar cómo la formalidad y la distancia social modifican un texto
- Distinguir intención explícita e implícita, lo dicho y lo implicado
- Clasificar signos no verbales en paralingüísticos, kinésicos y proxémicos
¿Por qué «¿Puedes abrir la puerta?» casi nunca se responde solo con «sí»?
Ver la respuesta
Porque no pregunta por la capacidad: es una petición implícita que el receptor deduce del contexto.
Toda comunicación ocurre en una situación concreta: alguien dice algo a alguien, por un medio y con un propósito. Si cambia cualquiera de esas piezas, cambia el texto. Esta sección explica esas piezas y cómo influyen en lo que decimos.
Los elementos de la comunicación
El hecho comunicativo es el intercambio de información entre personas mediante signos. Tiene siete componentes:
| Elemento | Qué es | Cómo cambia el texto |
|---|---|---|
| Emisor | Quien produce el mensaje | Su edad, profesión o actitud se nota en el léxico |
| Receptor | Quien lo recibe e interpreta | Un niño necesita explicaciones más sencillas que un experto |
| Mensaje | La información transmitida | Es el propio texto que se analiza |
| Código | Sistema de signos compartido (una lengua, las señales de tráfico) | Si no se comparte, no hay comprensión |
| Canal | Medio físico por el que viaja (aire, papel, pantalla) | Oral o escrito, inmediato o diferido |
| Contexto | Conocimientos y circunstancias que rodean el mensaje | Permite interpretar palabras como «aquí» o «eso» |
| Situación | Lugar y momento concretos del intercambio | Un funeral y una fiesta exigen tonos distintos |
Cada elemento se asocia a una función del lenguaje, que se estudia en «Comunicación: el texto y su contexto — Las funciones del lenguaje».
Formalidad, ámbito y distancia social
La situación determina el grado de formalidad, es decir, cuánto cuidamos el lenguaje. Tres factores influyen:
- Carácter público o privado: una conferencia es pública; un mensaje a un amigo es privado. Lo público tiende a ser más formal.
- Distancia social: la relación jerárquica o de confianza entre los interlocutores. Con un desconocido o un superior usamos «usted» y fórmulas de cortesía; con la familia, tuteo y coloquialismos.
- Tema y propósito: un asunto técnico o serio pide precisión.
Para pedir el mismo favor: «¿Me pasas los apuntes?» (a una compañera) frente a «¿Podría facilitarme el material de la sesión?» (a un profesor que no conoces).
Elegir el registro que corresponde a la situación es la adecuación, que se trata en «Propiedades textuales: coherencia y adecuación».
Intención comunicativa: lo dicho y lo implicado
Todo emisor tiene un propósito: informar, convencer, ordenar, expresar emociones o entretener. Esa intención puede ser:
- Explícita: se dice abiertamente. «Cierra la ventana.»
- Implícita: el receptor la deduce del contexto. «¡Qué frío hace aquí!» puede significar lo mismo.
Lo literal es lo dicho; lo que se infiere es lo implicado. Interpretar bien exige combinar las palabras con la situación y el conocimiento compartido.
Identificar la intención solo por la forma de la frase. «¿Tienes hora?» es una pregunta, pero su intención es pedir que te digan la hora. Justifica siempre la intención con el contexto, no solo con la modalidad oracional. Para la intención del autor de un texto concreto, véase «Papel del autor: subjetividad, objetividad y modalización».
El canal y la comunicación no verbal
En el canal oral cara a cara, el mensaje verbal se acompaña de signos no verbales que matizan o incluso contradicen las palabras:
| Tipo | Qué abarca | Ejemplo |
|---|---|---|
| Paralingüísticos | Rasgos de la voz: tono, volumen, ritmo, pausas, risas | Un «muy bien» dicho con tono seco suena irónico |
| Kinésicos | Gestos, posturas, miradas y expresión facial | Encogerse de hombros indica desconocimiento |
| Proxémicos | Uso del espacio y distancia física entre interlocutores | Acercarse mucho a un desconocido resulta invasivo |
En la escritura estos signos desaparecen. Se compensan con la puntuación, la tipografía o, en los chats, los emojis.
Para-: voz; kiné-: movimiento; prox-: espacio.
- El hecho comunicativo tiene siete componentes: emisor, receptor, mensaje, código, canal, contexto y situación.
- Cada componente condiciona la forma del texto; si cambia uno, cambia el mensaje.
- El grado de formalidad depende del carácter público o privado y de la distancia social.
- La intención puede ser explícita (lo dicho) o implícita (lo implicado, deducido del contexto).
- Los signos no verbales son paralingüísticos (voz), kinésicos (gestos) y proxémicos (espacio).
¿Qué diferencia hay entre contexto y situación?
¿Por qué la distancia social afecta al registro?
05Las funciones del lenguaje
Qué son las funciones del lenguaje
Cuando hablamos o escribimos, siempre perseguimos algo: informar, desahogarnos, conseguir que otro actúe. El lingüista Roman Jakobson relacionó cada uno de esos propósitos con un elemento de la comunicación (los elementos se explican en «Comunicación: el texto y su contexto — El hecho comunicativo y sus componentes»). Así distinguió seis funciones del lenguaje.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex
or incididunt ut labore et
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea co
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dol
quat lorem ipsum dolor sit
ctetur adipiscing el
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
e magna aliqua ut en
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
aboris nisi ut aliqu
consequat lorem ipsu
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e
usmod tempor incidid
dolore magna aliqua
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod te
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt u
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad min
06Propiedades textuales: coherencia y adecuación
Un texto es la unidad comunicativa completa: un mensaje con sentido propio, producido en una situación concreta y con una intención. Para funcionar como tal debe cumplir tres propiedades textuales: coherencia, cohesión y adecuación.
lorem ipsum dolor sit amet
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt u
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mini
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet
s nostrud exercitati
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor si
tempor incididunt u
e magna aliqua ut en
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nis
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea com
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipi
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor inc
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et do
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información