Historia de España EvAU Madrid: los 15 temas con tests

Apuntes de los 15 temas de Historia de España para la EvAU de Madrid, de la Prehistoria a 2018, con esquemas, tests por tema y un resumen final para repasar.

Historia de España · EvAU Comunidad de Madrid

19 temas · AprenAI

Índice

  1. Tema 1: La Prehistoria y la Edad Antigua en la península ibérica
  2. Tema 2: La Edad Media en la península ibérica
  3. Tema 3: La Edad Moderna
  4. Tema 4: La crisis del Antiguo Régimen (1788-1833) — El reinado de Carlos IV y la Guerra de la Independencia
  5. Tema 4: La crisis del Antiguo Régimen (1788-1833) — Las Cortes de Cádiz y la Constitución de 1812
  6. Tema 4: La crisis del Antiguo Régimen (1788-1833) — El reinado de Fernando VII y la emancipación americana
  7. Tema 4: La crisis del Antiguo Régimen (1788-1833) — Causas, desarrollo y legado de la emancipación hispanoamericana
  8. Tema 5: La construcción del Estado Liberal (1833-1874)
  9. Tema 6: El régimen de la Restauración (1874-1902)
  10. Tema 7: Transformaciones económicas y sociales del siglo XIX
  11. Tema 8: El reinado de Alfonso XIII (1902-1931)
  12. Tema 9: La Segunda República (1931-1936)
  13. Tema 10: La Guerra Civil (1936-1939)
  14. Tema 11: La dictadura franquista (1939-1975)
  15. Tema 12: La Transición (1975-1982)
  16. Tema 13: La democracia (1982-2018)
  17. Tema 14: España en Europa
  18. Tema 15: España y el mundo
  19. Resumen para repasar

Tema 1: La Prehistoria y la Edad Antigua en la península ibérica

1. El proceso de hominización y la Prehistoria peninsular

La península ibérica constituye un enclave fundamental para el estudio de la Prehistoria europea debido a la riqueza y antigüedad de sus yacimientos arqueológicos. El proceso mediante el cual los primates evolucionaron biológica y culturalmente hasta configurar el ser humano actual se denomina hominización.

Definición

La hominización comprende el conjunto de transformaciones biológicas (bipedismo, incremento del volumen encefálico, modificación del aparato fonador y oposición del pulgar) y culturales (elaboración de útiles líticos, dominio del fuego, lenguaje simbólico y ritos funerarios) experimentadas a lo largo de millones de años.

El Paleolítico peninsular y los hallazgos de Atapuerca

El yacimiento de la sierra de Atapuerca (Burgos) ha resultado determinante para redefinir el mapa del poblamiento prehistórico europeo:

  • Paleolítico Inferior (aprox. 1.200.000 – 100.000 a. C.): se documentan restos fósiles humanos asociados al género Homo en la Sima del Elefante (en torno a 1,2 millones de años) y, de forma paradigmática, en la Gran Dolina, donde se identificaron restos de Homo antecessor fechados en unos 800.000 años. Esta especie practicaba el canibalismo gastronómico y elaboraba herramientas líticas arcaicas de cantos trabajados (modo 1 u Olduvayense). Hacia los 400.000 años aparece Homo heidelbergensis en la Sima de los Huesos, antepasado directo del hombre de Neandertal, autor de la industria achelense (bifaces, modo 2).
  • Paleolítico Medio (aprox. 100.000 – 35.000 a. C.): dominado por el Homo neanderthalensis. Se caracterizó por una gran robustez física, adaptación a climas glaciares, dominio del fuego, uso del utillaje musteriense sobre lascas (modo 3) y la realización de los primeros enterramientos deliberados (yacimientos de Cova Negra, Bañolas o El Sidrón).
  • Paleolítico Superior (aprox. 35.000 – 9.000 a. C.): protagonizado exclusivamente por el Homo sapiens. Introdujo el aprovechamiento de materias primas orgánicas (hueso, asta, marfil), industrias laminares especializadas (modo 4) y el desarrollo de un complejo pensamiento simbólico plasmado en el arte rupestre.

El arte rupestre: escuela cantábrica frente a escuela levantina

Durante la Prehistoria peninsular convivieron y se sucedieron dos tradiciones pictóricas con marcadas diferencias técnicas, formales y conceptuales.

CriterioArte rupestre cantábricoArte rupestre levantino
CronologíaPaleolítico Superior (aprox. 35.000 – 10.000 a. C.)Epipaleolítico y Neolítico (aprox. 7.000 – 3.000 a. C.)
LocalizaciónInterior profundo y oscuro de cuevas y cavernasAbrigos rocosos al aire libre iluminados con luz natural
TemáticaGrandes herbívoros (bisontes, ciervos, caballos, uros) y signos abstractos (tectiformes)Escenas de la vida cotidiana humana: cacerías colectivas, recolección de miel, danzas y combates
Presencia humanaNula o excepcional, muy esquemática o zoomorfaProtagonista indiscutible, integrada en grupos
Técnica y estiloPolicromía (ocres, rojos, negros), naturalismo figurativo, aprovechamiento del relieve de la roca para dar volumen, figuras aisladas y estáticasMonocromía dominante (rojo o negro), estilización y dinamismo acusado, composición en escenas con movimiento
Yacimientos claveAltamira, Tito Bustillo, El CastilloEl Cogul, Valltorta, Alpera

Neolítico y Edad de los Metales

El Neolítico (aprox. 5.000 – 3.000 a. C. en la península) supuso una auténtica revolución económica: el tránsito de una economía depredadora (caza y recolección) a otra productora basada en la agricultura de cereal y la ganadería. Esto trajo consigo la sedentarización de los grupos humanos, la invención de la cerámica (destacando la cerámica cardial decorada mediante conchas de Cardium edule) y el pulimento de la piedra.

Hacia el III milenio a. C. se inició la Edad de los Metales, dividida en tres etapas sucesivas:

  1. Edad del Cobre o Calcolítico (aprox. 3.000 – 1.800 a. C.): proliferación del megalitismo (dólmenes simples, sepulcros de corredor como Menga y Romeral), auge de la cultura del vaso campaniforme y asentamiento fortificado de Los Millares (Almería), caracterizado por murallas concéntricas y necrópolis tumulares.
  2. Edad del Bronce (aprox. 1.800 – 750 a. C.): destaca la cultura de El Argar en el sureste peninsular (poblados en colinas, enterramientos en tinajas o cistas bajo el suelo de las viviendas y acusada estratificación social), así como la cultura talayótica en las islas Baleares (talayots, taulas y navetas).
  3. Edad del Hierro (desde el siglo VIII a. C.): introducción de la metalurgia siderúrgica ligada a la llegada paulatina de pueblos de estirpe indoeuropea (cultura de los campos de urnas) a través de los Pirineos y al influjo comercial de los colonizadores procedentes del Mediterráneo oriental.

2. Los pueblos prerromanos y las colonizaciones mediterráneas

Durante el primer milenio antes de Cristo, la península ibérica presentaba un heterogéneo mosaico cultural que los historiadores grecolatinos dividieron en áreas geográficas y culturales bien diferenciadas.

Esquema
Pueblos prerromanos de la península ibérica
🏺Área ibéricaFranja mediterránea y valle del Guadalquivir
🏛️Rasgos ibéricosOppida, economía agraria, comercio, moneda y dama escultórica
👑TartessosSuroeste peninsular, auge minero y comercio oriental
🛡️Área celta e indoeuropeaCentro, oeste y fachada cantábrica
🐗Celtas y celtíberosSociedad tribal, castros, metalurgia de hierro y verracos
⛰️Pueblos del norteCántabros, astures y vascones con economía de recolección

Tartessos y el horizonte prerromano

La civilización de Tartessos floreció entre los siglos IX y VI a. C. en el bajo valle del Guadalquivir y zonas circundantes de Andalucía occidental y Extremadura. Desarrolló una boyante economía basada en la metalurgia (aprovechamiento de las minas de plata, cobre y oro de Sierra Morena y Huelva) y en un intenso comercio con navegantes fenicios. Fuentes grecolatinas aluden a monarcas legendarios como Argantonio. Entre sus testimonios materiales destacan ricos ajuares auríferos como el tesoro de El Carambolo (Sevilla) o el yacimiento de Cancho Roano (Badajoz). Su ocaso hacia el siglo VI a. C. se debió a factores combinados de agotamiento minero, competencia cartaginesa y tensiones internas.

Íberos y celtas: dos realidades culturales

AspectoÁrea ibérica (Sur y Levante)Área celta y celtíbera (Meseta, Norte y Oeste)
InfluenciasFuerte influjo de colonizadores fenicios y griegos mediterráneosPoblaciones autóctonas con sustrato indoeuropeo continental
Hábitat y urbanismoPoblados fortificados sobre promontorios (oppida), casas de planta rectangular alineadas en calles regularesPoblados fortificados de casas circulares con techo vegetal (castros) en el noroeste; castros amurallados en la Meseta
EconomíaAgricultura mediterránea evolucionada (tríada: cereal, vid, olivo), minería, textil, uso regular de la moneda y escritura propiaAgricultura cerealista rudimentaria y predominio ganadero; orfebrería del bronce y el hierro; escaso uso monetario primitivo
Sociedad y políticaSociedad aristocrática estratificada con clientelas armadas; gobernada por régulos o asambleas urbanasOrganización tribal basada en lazos de sangre y parentesco (gentilidades, clanes); asambleas de guerreros y ancianos; prácticas de devotio y hospitium
Manifestaciones artísticasEscultura refinada de piedra vinculada al culto funerario y deidades (Dama de Elche, Dama de Baza, Bicha de Balazote)Escultura tosca zoomorfa de granito ligada a una economía pastoril protectora del ganado (los verracos vetones, como los Toros de Guisando)
Definición

La devotio ibérica o celtibérica consistía en un juramento de fidelidad sagrado por el cual los guerreros encomendaban su propia vida a un líder o caudillo militar, comprometiéndose a defenderlo y a no sobrevivirle si este caía en combate.

Las colonizaciones históricas: fenicios, griegos y cartagineses

A partir del inicio del primer milenio a. C., pueblos navegantes del Mediterráneo oriental alcanzaron las costas hispanas motivados por el comercio de metales (estaño, plata y cobre):

  • Fenicios: procedentes del actual Líbano (ciudades de Tiro y Sidón), fundaron en el sur factorías y enclaves comerciales como Gadir (Cádiz, hacia el siglo VIII a. C.), Malaka (Málaga), Sexi (Almuñécar) y Abdera (Adra). Aportaron el uso del torno de alfarero, las técnicas de salazón de pescado, el alfabeto semítico, el cultivo de la vid y el olivo a escala comercial y el uso del hierro.
  • Griegos focenses: arribaron en el siglo VI a. C. a la costa noreste fundando colonias permanentes como Emporion (Ampurias) y Rhode (Rosas). Introdujeron el uso de la moneda acuñada, avanzadas técnicas agrícolas y artísticas y una profunda helenización del litoral catalán y levantino.
  • Cartagineses: sucesores de los fenicios tras la caída de Tiro en manos babilónicas. Desde el siglo VI a. C. controlaron las factorías fenicias e instalaron asentamientos estratégicos como Ebusus (Ibiza). En el siglo III a. C., la dinastía de los Bárcidas (Amílcar, Asdrúbal y Aníbal) transformó el control comercial en un dominio militar territorial con capital en Qart Hadasht (Cartagena), buscando compensar la pérdida de Sicilia ante Roma tras la Primera Guerra Púnica.
Cronología
Hitos de la Hispania romana y visigoda
  1. 218 a. C.🚢Desembarco romano en Ampurias durante la Segunda Guerra Púnica.
  2. 133 a. C.⚔️Caída de Numancia tras resistir el asedio de Escipión Emiliano.
  3. 19 a. C.🦅Augusto concluye las guerras cántabras pacificando toda Hispania.
  4. 507 d. C.🏰Batalla de Vouillé: los visigodos, derrotados por los francos, se repliegan a Hispania (Toledo será capital desde mediados del siglo VI).
  5. 589 d. C.✝️Recaredo abjura del arrianismo en el III Concilio de Toledo.
  6. 654 d. C.📜Recesvinto promulga el Liber Iudiciorum para godos e hispanorromanos.

3. Conquista y romanización de la península ibérica

La presencia militar de Roma en la península comenzó en el año 218 a. C., con el desembarco de Cneo Cornelio Escipión en Ampurias, con el objetivo inicial de cortar las líneas de suministros de las fuerzas cartaginesas dirigidas por Aníbal durante la Segunda Guerra Púnica.

Fases de la conquista territorial

La ocupación militar de la península fue un proceso prolongado y desigual que abarcó dos siglos divididos en tres grandes etapas:

  1. Ocupación del litoral mediterráneo y los valles del Ebro y Guadalquivir (218 – 197 a. C.): Roma expulsó definitivamente a los cartagineses tras victorias clave (Ilipa, toma de Cartago Nova). Los pueblos de estas regiones, al estar fuertemente helenizados y acostumbrados a modelos urbanos, asimilaron con rapidez el dominio de la República romana.
  2. Conquista del interior peninsular y la Meseta (154 – 133 a. C.): Roma halló una resistencia encarnizada en el área lusitana y celtíbera. Destacan la táctica de guerra de desgaste dirigida por Viriato en Lusitania y el prolongado asedio y destrucción de la ciudad rebelde de Numancia (133 a. C.) a manos de Escipión Emiliano.
  3. Sometimiento de la cornisa cantábrica (29 – 19 a. C.): el propio emperador Augusto dirigió las campañas bélicas conocidas como las guerras cántabras y astures. Con su victoria se pacificó definitivamente la península, quedando incorporada en su totalidad al Imperio romano.

Los vehículos de la romanización

Definición

Se denomina romanización al proceso histórico y cultural por el cual los pueblos autóctonos de la península ibérica asumieron gradualmente los modos de vida, lengua, leyes, religión, organización política y mentalidad de la civilización romana.

Este proceso no fue uniforme ni sincrónico: fue profundo e intenso en el sur y levante (Bética y Tarraconense) y superficial en las áreas montañosas del norte. Los mecanismos fundamentales que facilitaron la asimilación fueron:

  • La red urbana: Roma potenció las ciudades existentes y fundó nuevas colonias de veteranos militares (como Emerita Augusta —Mérida—, Caesaraugusta —Zaragoza—, Italica o Legio —León—), dotadas de murallas, acueductos, foros, teatros y termas. La ciudad constituyó la célula de recaudación fiscal, control político e irradiación cultural.
  • La red de calzadas: articularon el territorio peninsular y lo conectaron con el resto del imperio. Sobresalieron la Vía Augusta (bordeando el litoral mediterráneo desde los Pirineos hasta Cádiz) y la Vía de la Plata (comunicando el suroeste con las zonas mineras del norte cantábrico).
  • El ejército: el alistamiento de indígenas en tropas auxiliares y el asentamiento de legionarios itálicos promovieron matrimonios mixtos y la asimilación de costumbres romanas.
  • El derecho romano y la ciudadanía: la concesión del ius latii (derecho latino) por el emperador Vespasiano en el 74 d. C. y, finalmente, la proclamación de la Constitutio Antoniniana o Edicto de Caracalla (212 d. C.), que otorgó la ciudadanía romana universal a todos los hombres libres del imperio, integraron a las élites indígenas en la administración imperial.
  • El latín y el cristianismo: el latín desplazó a las lenguas vernáculas (excepto el euskera), homogeneizando la cultura escrita, jurídica y oral. El cristianismo, tras su legalización por el Edicto de Milán (313) y su proclamación como religión oficial única por Teodosio (380), se convirtió en el principal factor de cohesión ideológica y social del Imperio tardío.

El éxito de la romanización se refleja en la aportación de hispanos a la cúspide de Roma: emperadores como Trajano y Adriano, o intelectuales de la talla de Séneca, Lucano, Marcial y Quintiliano.

4. La monarquía visigoda y la unificación peninsular

La crisis del siglo III d. C. debilitó las estructuras imperiales romanas. En el año 409 d. C., coincidiendo con el colapso fronterizo del Rin, penetraron en la península ibérica varios pueblos germánicos: suevos, vándalos y alanos, que saquearon y se repartieron el territorio.

El asentamiento visigodo

Para recuperar el control peninsular, el decadente poder imperial pactó con los visigodos un tratado de alianza o foedus (418 d. C.). A cambio de tierras en el sur de la Galia (reino de Tolosa), las tropas visigodas entraron en Hispania expulsando a los alanos y arrinconando a los suevos en Gallaecia. Tras la derrota de los visigodos frente a los francos en la batalla de Vouillé (507 d. C.), el centro de gravedad del pueblo visigodo se trasladó al sur de los Pirineos; la corte pasó primero por Narbona y Barcelona, y Toledo se consolidó como capital hacia mediados del siglo VI, con Atanagildo y Leovigildo.

Estructura política: la monarquía electiva

El régimen político de los visigodos se basaba originariamente en una monarquía electiva, en la que la nobleza guerrera designaba al soberano. Este sistema provocaba una enorme inestabilidad institucional mediante frecuentes conspiraciones, guerras civiles y regicidios (fenómeno conocido popularmente como el morbo gótico).

Para gobernar, el monarca se apoyaba en dos instituciones centrales:

  • El Aula Regia: asamblea consultiva integrada por los principales magnates nobiliarios, obispos y altos funcionarios palatinos (duces y comites) que asistía al rey en el gobierno, la justicia y la guerra.
  • Los Concilios de Toledo: asambleas eclesiásticas que, tras la conversión de la monarquía al catolicismo, asumieron competencias legislativas y políticas cruciales, ratificando leyes y legitimando el ascenso de los monarcas.
Error frecuente

No debe confundirse la monarquía visigoda con una institución absolutista o hereditaria. Aunque algunos monarcas trataron de asociar a sus hijos al trono (asociación al poder o corregencia) para asegurar la continuidad de su linaje, legalmente la realeza siguió siendo de naturaleza electiva, lo que explica la persistencia de crisis sucesorias hasta el final del reino en 711.

El triple proceso de unificación

Para consolidar un reino hispanovisigodo eficaz sobre una población mayoritariamente hispanorromana, los monarcas toledanos desarrollaron tres etapas fundamentales de unificación:

  1. Unificación territorial: impulsada decididamente por el rey Leovigildo (568 – 586), quien sometió al reino suevo de Gallaecia (585) y contuvo el avance del enclave bizantino instalado en las costas del sur y levante desde tiempos de Justiniano. La expulsión definitiva de los bizantinos fue completada por Suintila hacia el año 625, logrando la hegemonía militar sobre toda la península.
  2. Unificación religiosa: los visigodos profesaban el cristianismo arriano, doctrina condenada como herejía por la Iglesia de Roma a la que pertenecía la aristocracia hispanorromana. El rey Recaredo renunció al arrianismo y proclamó la conversión oficial de los visigodos al catolicismo en el III Concilio de Toledo (589), fusionando espiritualmente a las dos comunidades y otorgando un inmenso poder político a la Iglesia hispana.
  3. Unificación jurídica: Leovigildo había derogado la antigua ley romana que prohibía los matrimonios mixtos entre hispanorromanos y visigodos. El paso culminante lo dio el rey Recesvinto en el año 654 al promulgar el Liber Iudiciorum (también conocido como Código de Recesvinto o Fuero Juzgo), un cuerpo legislativo unitario de inspiración romana que abolió la duplicidad de leyes y sometió a todos los habitantes peninsulares al mismo ordenamiento legal.
Para recordarlo

Para memorizar la triple unificación visigoda asocia a cada monarca su campo: Leovigildo = territorio y fin de prohibición de matrimonios; Recaredo = religión (catolicismo en 589); Recesvinto = leyes (Liber Iudiciorum en 654).

Pese a estos avances integradores, la fragilidad sucesoria propia de la monarquía electiva perduró. A la muerte del rey Witiza en 710, el enfrentamiento civil entre los partidarios de sus hijos y los defensores del nuevo monarca electo, don Rodrigo, propició la entrada de los ejércitos musulmanes en el 711 (véase «Tema 2: La Edad Media en la península ibérica»).

EvAU · 2024, Extraordinaria Coincidencias (A.1.1)

A.1 CUESTIONES
1. La monarquía visigoda.
De manera orientativa se recomienda una extensión máxima de unas 10 líneas.

Solución

Tras la caída del Imperio romano y la batalla de Vouillé (507), los visigodos se asentaron en Hispania y fijaron la capital en Toledo. La monarquía visigoda era electiva, lo que generaba gran inestabilidad política por las luchas nobiliarias (el llamado «morbo gótico»). Para gobernar, el rey se apoyaba en el Officium Palatinum y el Aula Regia, asamblea consultiva de magnates y nobles.

La unificación territorial y política fue consolidada por reyes como Leovigildo (que sometió a los suevos e integró diversos territorios). La unificación religiosa llegó con la conversión de su hijo Recaredo del arrianismo al catolicismo en el III Concilio de Toledo (589), institucionalizando los Concilios de Toledo como órganos eclesiásticos y políticos fundamentales. Por último, la unificación legislativa y jurídica culminó con el Liber Iudiciorum o Fuero Juzgo promulgado por Recesvinto (654), que fusionó el derecho romano y el germánico para hispanorromanos y visigodos.

Ideas clave

  • Atapuerca documenta la presencia humana más remota de Europa occidental mediante especies como Homo antecessor y Homo heidelbergensis.
  • El arte paleolítico cantábrico destaca por su policromía, naturalismo de figuras animales aisladas en cuevas, mientras el arte levantino epipaleolítico/neolítico es monocromo, esquemático y representa escenas humanas dinámicas al aire libre.
  • El sustrato prerromano se polarizó entre los íberos (urbanizados, alfabetizados, comerciales y abiertos al influjo fenicio y griego) y los celtas (ganaderos, rurales y organizados en clanes gentílicos).
  • La romanización fue un proceso de aculturación profunda canalizado a través del urbanismo, las calzadas, el ejército, el derecho romano, el latín y la extensión paulatina de la ciudadanía.
  • El reino visigodo de Toledo consumó la primera articulación política peninsular gracias a la unificación territorial de Leovigildo, la unificación religiosa de Recaredo (589) y la unificación jurídica de Recesvinto con el Liber Iudiciorum (654).

Pon a prueba lo aprendido

  1. ¿Qué fósil humano hallado en Atapuerca tiene una antigüedad estimada de unos 800.000 años? — Homo antecessor
  2. ¿Qué pueblo colonizador fundó factorías como Gadir y Malaka en el sur peninsular? — Fenicios
  3. ¿Qué emperador otorgó la ciudadanía romana universal a todos los hombres libres del imperio en 212 d. C.? — Caracalla
  4. ¿En qué concilio abandonó el rey visigodo Recaredo el arrianismo para adoptar el catolicismo? — III Concilio de Toledo

Tema 2: La Edad Media en la península ibérica

1. Al-Ándalus: evolución política

La presencia islámica en la península ibérica se inició en el año 711, cuando tropas bereberes y árabes lideradas por Táriq, enviado por Muza, cruzaron el estrecho de Gibraltar y derrotaron al último monarca visigodo, Rodrigo, en la batalla de Guadalete. La rápida ocupación territorial se vio favorecida por la fragmentación interna del reino visigodo y la firma de capitulaciones con la aristocracia local.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisc

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur a

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitati

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem

tempor incididunt ut labore et dolore magna ali

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris ni

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lo

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliq

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo co

consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidid

usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna

dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt

veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud

mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing

modo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adi

amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip

do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim

e et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e

inim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris

ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consecte

a commodo consequat l

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor in
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud ex
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor si
  • tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
  • e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet cons
  • m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do
  • aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor i

Tema 3: La Edad Moderna

La Edad Moderna en la península ibérica comprende el periodo transcurrido entre el reinado de los Reyes Católicos a finales del siglo XV y la crisis del Antiguo Régimen a comienzos del siglo XIX. A lo largo de estos tres siglos, la Monarquía Hispánica transitó desde un modelo territorial polisinodial y compuesto hacia una estructura centralizada y unificada bajo la dinastía borbónica, alternando etapas de hegemonía internacional y profundas crisis estructurales.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercit

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqui

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incid

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore e

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum

tempor incididunt ut labore et dolore mag

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem i

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet cons

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ips

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua u

consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris n

usmod tempor incididunt ut labore e

dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad

veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex e

mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi u

modo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore

amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut

do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor in

e et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do

inim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod t

ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud

a commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqui

sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectet

sed do eiusmod temp

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad min
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nost
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ips
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusm
  • tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi u
  • e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
  • m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
  • aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt u
  • consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a
  • consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat