Apuntes de Biología EvAU Madrid: temario completo y tests

Los 5 bloques de Biología de la EvAU de Madrid, de las biomoléculas a la inmunología: esquema y test en cada tema y una tabla resumen para repasar.

Biología · EvAU Comunidad de Madrid

30 temas · AprenAI

Índice

  1. Tema 1: Base molecular y fisicoquímica de la vida — Bioelementos, agua, sales minerales, glúcidos y lípidos
  2. Tema 1: Base molecular y fisicoquímica de la vida — Monosacáridos, isomería, disacáridos y polisacáridos estructurales
  3. Tema 1: Base molecular y fisicoquímica de la vida — Tipos de lípidos: ceras, saponificación, lípidos complejos, esteroides y terpenos
  4. Tema 1: Base molecular y fisicoquímica de la vida — Proteínas y niveles de organización estructural
  5. Tema 1: Base molecular y fisicoquímica de la vida — Biocatalizadores: enzimas y vitaminas
  6. Tema 2: Célula viva — Organización celular procariota
  7. Tema 2: Célula viva — Membrana plasmática, transporte y uniones celulares
  8. Tema 2: Célula viva — Citosol, citoesqueleto y motilidad celular
  9. Tema 2: Célula viva — Cromatina, niveles de compactación y estructura del cromosoma
  10. Tema 2: Célula viva — Teoría celular, mitocondrias, plastos, endosimbiosis y pared vegetal
  11. Tema 2: Célula viva — Metabolismo energético celular: catabolismo y bioenergética
  12. Tema 2: Célula viva — Metabolismo autótrofo, ciclo celular y división
  13. Tema 2: Célula viva — Balance global, importancia y factores que influyen en la fotosíntesis
  14. Tema 2: Célula viva — Regulación del ciclo celular, apoptosis y cáncer
  15. Tema 2: Célula viva — Visión global del metabolismo, tipos nutricionales y anabolismo heterótrofo
  16. Tema 3: Genética y evolución — Genética molecular y el dogma central
  17. Tema 3: Genética y evolución — Nucleótidos, ATP y tipos de ARN
  18. Tema 3: Genética y evolución — Regulación de la expresión génica, diferenciación celular y epigenética
  19. Tema 3: Genética y evolución — Replicación en eucariotas, telómeros, mutaciones espontáneas y reparación
  20. Tema 3: Genética y evolución — Mutaciones, variabilidad y mecanismos evolutivos
  21. Tema 4: Microorganismos y biotecnología — Microbiología y aplicaciones biotecnológicas tradicionales
  22. Tema 4: Microorganismos y biotecnología — Virus animales: estructura, ciclo de multiplicación y retrovirus
  23. Tema 4: Microorganismos y biotecnología — Microorganismos en los ciclos biogeoquímicos y relaciones simbióticas
  24. Tema 4: Microorganismos y biotecnología — Ingeniería genética y tecnología del ADN recombinante
  25. Tema 4: Microorganismos y biotecnología — Aplicaciones de la biotecnología: OMG, salud y medio ambiente
  26. Tema 5: Inmunología — El sistema inmunitario y la respuesta defensiva
  27. Tema 5: Inmunología — Órganos y células del sistema inmunitario y grupos sanguíneos
  28. Tema 5: Inmunología — Alteraciones inmunitarias, inmunoterapia y vacunas
  29. Tema 5: Inmunología — Enfermedades infecciosas: conceptos, fases, transmisión y agentes
  30. Resumen para repasar

Tema 1: Base molecular y fisicoquímica de la vida — Bioelementos, agua, sales minerales, glúcidos y lípidos

1. Bioelementos y biomoléculas inorgánicas: agua y sales minerales

La materia viva está constituida por una selección precisa de elementos químicos denominados bioelementos. Los mayoritarios o primarios (C, H, O, N, P y S) representan alrededor del 96 % de la masa celular gracias a su idoneidad para constituir enlaces covalentes estables. Los bioelementos secundarios (como Na, K, Ca, Mg y Cl) y los oligoelementos (Fe, I, Cu, entre otros) intervienen en funciones fisiológicas y osmóticas cruciales pese a su menor abundancia.

El agua y sus propiedades fisicoquímicas

El agua (H2O\text{H}_2\text{O}) es el disolvente biológico por excelencia. Su geometría angular y la notable diferencia de electronegatividad entre el oxígeno y el hidrógeno generan un momento dipolar permanente. Esta distribución de cargas parciales permite establecer enlaces intermoleculares esenciales:

Definición

Un puente de hidrógeno es una interacción electrostática débil pero sumamente abundante que se forma entre el oxígeno electronegativo de una molécula de agua y el átomo de hidrógeno con densidad de carga positiva de otra molécula vecina. Cada molécula puede coordinar hasta cuatro enlaces de este tipo.

La densa red de puentes de hidrógeno determina directamente las propiedades extraordinarias del agua:

  • Elevado calor específico y calor de vaporización: amortigua los cambios bruscos de temperatura ambiental y permite refrigerar a los seres vivos mediante la evaporación del sudor o la transpiración.
  • Alta cohesión y adhesión: originan capilaridad y tensión superficial elevada, imprescindibles para el transporte de savia en las plantas y el mantenimiento del volumen celular.
  • Poder disolvente superior: es capaz de interponerse en redes cristalinas iónicas formando esferas de solvatación e interaccionar con compuestos polares polifuncionales.

Sales minerales y el fenómeno osmótico

Las sales minerales se encuentran precipitadas (formando estructuras esqueléticas como huesos o conchas de CaCO3\text{CaCO}_3) o disueltas en forma de iones (Na+\text{Na}^+, K+\text{K}^+, Ca2+\text{Ca}^{2+}, Cl−\text{Cl}^-, HCO3−\text{HCO}_3^-). Estos últimos regulan el pH mediante disoluciones amortiguadoras (tampones como el bicarbonato y el fosfato) y gobiernan la presión osmótica.

Definición

La ósmosis es el paso espontáneo de disolvente a través de una membrana semipermeable desde el compartimento de menor concentración de solutos (medio hipotónico) hacia el de mayor concentración (medio hipertónico), buscando igualar las concentraciones a ambos lados.

Condición del medio exteriorComportamiento en célula animal (eritrocito)Comportamiento en célula vegetal
Hipotónico (baja osmolaridad)Entrada neta de agua. Hinchamiento progresivo que conduce a la lisis celular (rotura por ausencia de pared).Entrada neta de agua. Incremento de volumen contenido por la pared rígida: estado de turgencia normal.
Isotónico (osmolaridad de equilibrio)Flujo neto nulo de agua. Conservación del volumen y morfología celular estables.Flujo neto nulo. Equilibrio osmótico dinámico; pérdida moderada de firmeza tisular.
Hipertónico (elevada concentración)Salida neta de agua celular al exterior. La célula se deshidrata y se arruga: fenómeno de crenación.Salida neta de agua. Desprendimiento de la membrana de la pared celular con colapso interno: plasmólisis.
Error frecuente

No debe confundirse la turgencia con la plasmólisis: la turgencia se produce por acumulación de agua en hipotonía y confiere rigidez a los tejidos no leñosos; la plasmólisis sucede en hipertonía y puede desembocar en estrés hídrico irreversible y muerte vegetal.

2. Glúcidos: estructura, enlace O-glucosídico y funciones

Los glúcidos o carbohidratos están constituidos primordialmente por carbono, hidrógeno y oxígeno en una proporción estequiométrica cercana a (CH2O)n(\text{CH}_2\text{O})_n. Son químicamente polihidroxialdehídos o polihidroxicetonas.

Monosacáridos y disacáridos

Los monómeros básicos son los monosacáridos, clasificados según su número de carbonos (triosas, pentosas como ribosa y desoxirribosa, hexosas como glucosa, galactosa y fructosa). En disolución acuosa, las hexosas se ciclan formando hemiacetales o hemicetales intramoleculares. El carbono carbonílico pasa a ser el carbono anomérico (generando las formas estereoisoméricas α\alpha y β\beta).

Definición

El enlace O-glucosídico es una reacción de condensación covalente entre el grupo hidroxilo (−OH-\text{OH}) del carbono anomérico de un monosacárido y un grupo −OH-\text{OH} de otro azúcar, con la consiguiente liberación de una molécula de H2O\text{H}_2\text{O}.

Según participe el segundo carbono anomérico o no, el enlace será:

  • Monocarbonílico: reacciona el carbono anomérico del primer azúcar con un carbono no anomérico del segundo (por ejemplo, maltosa [α(1→4)\alpha(1\rightarrow 4)] o lactosa [β(1→4)\beta(1\rightarrow 4)]). Conserva carácter reductor.
  • Dicarbonílico: reaccionan ambos carbonos anoméricos (como en la sacarosa [α(1→2)β\alpha(1\rightarrow 2)\beta]). Se pierde el poder reductor.

Polisacáridos principales

Los polisacáridos resultan de la polimerización de decenas o miles de monosacáridos. No poseen sabor dulce, carecen de poder reductor y no forman disoluciones verdaderas en agua.

PolisacáridoMonómero y tipo de enlacesConformación tridimensionalFunción biológica
AlmidónD-glucosa. Mezcla de amilosa (α(1→4)\alpha(1\rightarrow 4) lineal) y amilopectina (ramificaciones α(1→6)\alpha(1\rightarrow 6) cada 24-30 restos).Estructura helicoidal abierta, accesible a las enzimas que la hidrolizan.Reserva energética celular primaria en vegetales (acumulado en amiloplastos).
GlucógenoD-glucosa unida por α(1→4)\alpha(1\rightarrow 4) con abundantes ramificaciones α(1→6)\alpha(1\rightarrow 6) cada 8-12 monómeros.Estructura globular compacta hiperramificada con múltiples extremos no reductores.Reserva de movilización rápida en animales, acumulado en gránulos citoplasmáticos hepáticos y musculares.
CelulosaD-glucosa polimerizada mediante enlaces β(1→4)\beta(1\rightarrow 4) exclusivamente.Cadenas lineales paralelas unidas por puentes de hidrógeno en microfibrillas rígidas.Soporte estructural e insolubilidad mecánica en la pared vegetal. Inatacable por amilasas humanas.

3. Lípidos: clasificación, enlace éster y funciones moleculares

Los lípidos constituyen un grupo heterogéneo de biomoléculas orgánicas insolubles en disolventes polares acuosos pero solubles en solventes apolares (benceno, acetona, éter). La presencia o ausencia de ácidos grasos en su molécula define su clasificación operativa en saponificables e insaponificables.

Esquema
Clasificación bioquímica de los lípidos
🧪Lípidos saponificablesContienen ácidos grasos capaces de formar jabones
🧴SimplesSolo C, H y O (acilgliceroles y ceras)
🧑ComplejosContienen además P, N o glúcidos (fosfolípidos)
⚛️Lípidos insaponificablesCarecen de ácidos grasos en su molécula
🔬EsteroidesDerivados del esterano (colesterol y hormonas)
🌿TerpenosPolímeros de isopreno (carotenos y vitaminas A, E, K)
⚡EicosanoidesDerivados del ácido araquidónico (prostaglandinas)

Ácidos grasos: saturación e impacto en el punto de fusión

Los ácidos grasos son cadenas hidrocarbonadas alifáticas monocarboxílicas de número par de carbonos (habitualmente entre 12 y 24 carbonos). Su naturaleza química condiciona drásticamente su empaquetamiento molecular:

  • Saturados: solo presentan enlaces simples carbono-carbono (C−C\text{C}-\text{C}). Las cadenas son flexibles pero lineales, empaquetándose fuertemente mediante interacciones de Van der Waals. Poseen elevados puntos de fusión, por lo que son sólidos a temperatura ambiente (sebos, mantecas).
  • Insaturados: poseen uno o más dobles enlaces (C=C\text{C}=\text{C}), habitualmente en configuración cis. Esta configuración introduce un acodamiento rígido en la cadena que impide el empaquetamiento compacto. Presentan puntos de fusión muy bajos, manteniéndose líquidos (aceites).
Definición

La esterificación lipídica es la unión covalente entre el grupo carboxilo (-COOH) de un ácido graso y un grupo alcohol (−OH-\text{OH}), produciendo un enlace éster y desprendiendo una molécula de agua por cada reacción:

R−COOH+HO−R′⇌R−COO−R′+H2O\text{R}-\text{COOH} + \text{HO}-\text{R}' \rightleftharpoons \text{R}-\text{COO}-\text{R}' + \text{H}_2\text{O}

Triacilgliceroles (grasas neutras)

Resultan de la esterificación de los tres grupos hidroxilo del glicerol (propanotriol) con tres ácidos grasos. Constituyen la principal reserva energética de almacenamiento continuo en el tejido adiposo animal. Frente al glucógeno, rinden más del doble de energía metabólica por gramo (alrededor de 9 kcal/g frente a 4 kcal/g) y ocupan sustancialmente menor masa al depositarse de forma completamente anhidra (sin agua de solvatación).

Lípidos de membrana: fosfolípidos y colesterol

Los glicerofosfolípidos y los esfingolípidos son moléculas con marcado carácter anfipático: poseen una cabeza polar hidrófila (grupo fosfato unido a un alcohol o aminoalcohol) y dos colas apolares hidrófobas (cadenas de ácidos grasos). En agua, experimentan un autoensamblaje espontáneo formando micelas, liposomas o bicapas lipídicas insolubles con autosellado automático.

El colesterol es un esterol derivado del ciclopentanoperhidrofenantreno con un grupo polar hidroxilo en el carbono 3 y una cadena hidrocarbonada lateral flexible apolar en el carbono 17. Se intercala entre los fosfolípidos de membrana desempeñando un papel amortiguador térmico de primer orden:

  • A temperaturas elevadas, la rigidez de su sistema de cuatro anillos fusionados restringe la excesiva movilidad de las cadenas acilo, impidiendo que la membrana se vuelva demasiado fluida.
  • A temperaturas bajas, evita el empaquetamiento regular y la cristalización de los fosfolípidos, manteniendo la fluidez funcional de la bicapa.
  • Forma, junto con esfingolípidos y proteínas específicas, los microdominios ordenados conocidos como balsas lipídicas, que se describen en «Tema 2: Célula viva — Membrana plasmática, transporte y uniones celulares».
Ejemplo

En el transporte plasmático sanguíneo, el colesterol y los triacilgliceroles requieren ensamblarse en lipoproteínas (como quilomicrones, VLDL, LDL y HDL). Las LDL transportan el colesterol endógeno del hígado a los tejidos periféricos, mientras que las HDL retiran el exceso de colesterol desde los tejidos hacia el hígado para su eliminación vía ácidos biliares.

Ideas clave

  • El agua es dipolar y forma redes de puentes de hidrógeno responsables de su alto calor específico y su gran capacidad como disolvente biológico.
  • La ósmosis rige el intercambio acuoso celular: un entorno hipotónico provoca turgencia en células con pared vegetal y lisis osmótica en células animales.
  • El enlace O-glucosídico condensa monosacáridos; los enlaces α\alpha favorecen la reserva energética (almidón y glucógeno), mientras que los enlaces β\beta aportan rigidez estructural (celulosa).
  • Los triacilgliceroles almacenan energía de manera anhidra y concentrada, aportando más del doble de energía por gramo que los glúcidos.
  • El colesterol regula la fluidez de las membranas celulares en animales evitando la hiperfluidez a altas temperaturas y la congelación a bajas temperaturas.

Pon a prueba lo aprendido

  1. ¿Qué proceso experimenta una célula vegetal sumergida en una disolución hipertónica? — Plasmólisis con retracción del citoplasma
  2. ¿Cuál de los siguientes glúcidos posee ramificaciones mediante enlaces O-glucosídicos alfa(1->6)? — Glucógeno
  3. ¿Qué enlace químico se forma durante la síntesis de un triacilglicerol a partir de glicerol y ácidos grasos? — Enlace éster
  4. ¿A qué grupo lipídico pertenece el colesterol según la clasificación química funcional? — Lípido insaponificable esteroideo

Tema 1: Base molecular y fisicoquímica de la vida — Monosacáridos, isomería, disacáridos y polisacáridos estructurales

Monosacáridos: propiedades y clasificación

Los monosacáridos u osas son los glúcidos más sencillos: no se pueden hidrolizar en otros menores. Químicamente son polialcoholes con un grupo carbonilo. Son sólidos blancos, cristalinos y de sabor dulce. Además tienen dos propiedades que se preguntan mucho:

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat

na aliqua ut enim ad minim ve

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore mag

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat l

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conse

tempor incididunt ut labore et dolore mag

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut l

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor in

consectetur adipisci

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum do
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adi
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do e
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim venia
  • tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco labori

Tema 1: Base molecular y fisicoquímica de la vida — Tipos de lípidos: ceras, saponificación, lípidos complejos, esteroides y terpenos

Ácidos grasos: carácter anfipático

Un ácido graso tiene dos zonas con comportamientos opuestos frente al agua: el grupo carboxilo (–COOH), que es polar e hidrófilo, y la cadena hidrocarbonada, que es apolar e hidrófoba. Una molécula con ambas partes es anfipática (o anfipática/anfifílica). Los tipos saturados e insaturados se explican en «Tema 1: Base molecular y fisicoquímica de la vida — Bioelementos, agua, sales minerales, glúcidos y lípidos».

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor inci

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exerc

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor

na aliqua ut enim ad

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nis

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipi

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor si

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet co

e magna aliqua ut en

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed

aboris nisi ut aliquip ex ea co

consequat lorem ipsu

consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation

usmod tempor incidid

dolore magna aliqua

veniam quis nostrud exe

mco laboris nisi ut

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consecte
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do e
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostru
  • tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nos