Tema 1: Bioelementos, agua, sales minerales, pH y ósmosis
1. La materia viva: bioelementos y principios inmediatos
La materia biológica se compone de elementos químicos universales organizados en distintos niveles de complejidad. Aquellos elementos que integran a los seres vivos reciben el nombre de bioelementos o elementos biogénicos. Según su abundancia cuantitativa en la masa celular, se clasifican en tres categorías bien definidas:
| Grupo | Proporción en la materia viva | Elementos representativos | Funciones principales |
|---|---|---|---|
| Bioelementos primarios | C, H, O, N, P, S | Son la base de las biomoléculas orgánicas. Poseen masas atómicas bajas y forman enlaces covalentes estables, posibilitando esqueletos moleculares lineales, ramificados o cíclicos (especialmente gracias a la tetravalencia del carbono). | |
| Bioelementos secundarios | Na, K, Ca, Mg, Cl | Aparecen frecuentemente en forma iónica. Intervienen en el mantenimiento de gradientes osmóticos, la transmisión del impulso nervioso, la contracción muscular () y como cofactores enzimáticos esenciales (como el en las quinasas o en la clorofila). | |
| Oligoelementos | Inferior a 0,1 % | Fe, Cu, Zn, I, F, Mn, Co, Se | A pesar de hallarse en concentraciones traza, su carencia causa alteraciones metabólicas graves. El hierro (Fe) permite el transporte de oxígeno en la hemoglobina; el yodo (I) constituye la base de las hormonas tiroideas; y el cinc (Zn) es un cofactor habitual en polimerasas. |
Los bioelementos se ensamblan mediante fuerzas químicas para dar origen a los principios inmediatos o biomoléculas, separables mediante métodos físicos sin alterar su constitución: pueden ser inorgánicos (agua y sales minerales) u orgánicos (glúcidos, lípidos, proteínas y ácidos nucleicos).
2. El agua: estructura dipolar y propiedades biológicas
El agua () es la biomolécula más abundante en los organismos, representando de media entre un 65 % y un 75 % de su masa corporal total. Sus peculiares propiedades fisicoquímicas son consecuencia directa de su configuración geométrica y de la distribución espacial de sus cargas.
Cada molécula está constituida por un átomo de oxígeno unido covalentemente a dos de hidrógeno con un ángulo de enlace de . Puesto que el oxígeno exhibe una electronegatividad netamente mayor que el hidrógeno, los electrones compartidos se desplazan hacia el núcleo de oxígeno, generando una densidad de carga parcial negativa () sobre este y densidades de carga parcial positiva () sobre los hidrógenos. Aunque la molécula es eléctricamente neutra, presenta un dipolo permanente, lo que posibilita la formación de enlaces de hidrógeno (puentes de hidrógeno) entre moléculas adyacentes: el extremo electronegativo de una atrae al extremo electropositivo de otra, estableciendo redes tridimensionales dinámicas.
La capacidad de estructurar puentes de hidrógeno condiciona sus propiedades físicas clave:
- Elevada fuerza de cohesión y adhesión: la unión intermolecular interna otorga incompresibilidad al agua (volumen celular constante, esqueleto hidrostático) y una alta tensión superficial. En tubos de calibre estrecho, la adhesión a paredes vasculares impulsa el ascenso por capilaridad en el xilema vegetal.
- Alto calor específico y calor de vaporización: absorber calor implica romper multitud de puentes de hidrógeno antes de aumentar la energía cinética molecular. Esto convierte al agua en un extraordinario amortiguador térmico corporal y permite la refrigeración evaporativa (sudoración y transpiración foliar).
- Densidad anómala del hielo: al congelarse a (tras alcanzar su máxima densidad a ), el agua cristaliza en una red abierta menos compacta que el líquido. El hielo flota en la superficie, actuando como aislante térmico y preservando la vida acuática en fondos marinos y lacustres durante heladas.
- Elevada constante dieléctrica: atenúa las atracciones electrostáticas entre iones de signo opuesto, convirtiéndose en el disolvente universal de solutos polares e iónicos, base de los transportes metabólicos.
- Bajo grado de ionización: el agua pura se autoioniza levemente según el equilibrio:A , el producto iónico del agua viene dado por la expresión , marcando el valor de neutralidad en .
3. Sales minerales y regulación del pH celular
Las sales minerales en el medio biológico se presentan en dos estados fundamentales:
- Precipitadas o insolubles: forman agregados sólidos con función de sostén esquelético o blindaje mecánico: carbonato cálcico () en conchas de moluscos y caparazones, fosfatos cálcicos () integrados en la matriz ósea, y silicatos en la pared de gramíneas o diatomeas.
- Disueltas o solubles: disociadas en sus iones constitutivos (cationes como y aniones como ). Participan activamente en la osmorregulación, la permeabilidad de membranas y la transmisión eléctrica neuromuscular.
Sistemas amortiguadores o tampones fisiológicos
Para evitar fluctuaciones bruscas de pH que desencadenarían la desnaturalización de proteínas enzimáticas, los organismos disponen de soluciones tampón constituidas por un ácido débil y su base conjugada (o viceversa), capaces de aceptar o ceder protones según convenga:
- Tampón bicarbonato (dominante extracelular): amortigua el plasma sanguíneo y líquidos intersticiales operando según el equilibrio químico:Si el medio sufre acidificación (aumento de ), la reacción se desplaza hacia la izquierda consumiendo protones y liberando volátil vía pulmonar; ante alcalinización (disminución de ), el ácido carbónico se disocia reponiendo protones en el suero.
- Tampón fosfato (dominante intracelular): mantiene el pH citosólico próximo a 7,2 mediante el par dihidrogenofosfato / monohidrogenofosfato:El anión actúa como donador de protones ante aumentos de basicidad, mientras que retira protones libres cuando el citosol se acidifica.
4. Dispersiones biológicas: coloides, diálisis y ósmosis
Los fluidos biológicos son dispersiones donde el agua actúa como fase dispersante. En función del diámetro de las partículas dispersas, se distinguen las disoluciones verdaderas (diámetro inferior a 1 nm, solutos de baja masa molecular) y las dispersiones coloidales (partículas macromoleculares entre 1 y 100 nm, como albúmina o glucógeno).
Los coloides pueden alternar entre dos estados de agregación: sol (fluido, viscosidad baja) y gel (red semisólida entrecruzada rica en agua, como el citosol en reposo). Esta transición reversible se conoce como tixotropía. Además, las partículas coloidales exhiben dispersión luminosa lateral (efecto Tyndall) y trayectoria en zigzag continuo debido al choque molecular con el disolvente (movimiento browniano).
- Difusión simple: paso pasivo espontáneo tanto de disolvente como de moléculas de soluto a través de un medio permeable, igualando concentraciones a favor de gradiente.
- Diálisis: separación selectiva en la que una membrana semipermeable permite el paso de agua y solutos de bajo peso molecular (sales, urea, glucosa), pero impide el tránsito de macromoléculas coloidales (proteínas). Es el fundamento de la hemodiálisis clínica para la depuración de desechos en insuficiencia renal.
- Ósmosis: flujo neto exclusivo de moléculas de agua a través de una membrana semipermeable que solo deja pasar el disolvente, moviéndose desde la disolución más diluida (hipotónica) hacia la más concentrada (hipertónica) para igualar presiones osmóticas.
5. Comportamiento osmótico en células animales y vegetales
La membrana plasmática se comporta como una barrera semipermeable. La respuesta celular al flujo osmótico de agua depende radicalmente de la presencia o ausencia de una pared celular rígida:
| Condición del medio extracelular | Fenómeno en célula vegetal | Fenómeno en célula animal | Comportamiento hídrico y presión interna |
|---|---|---|---|
| Medio hipotónico (baja concentración de solutos respecto al interior) | Turgencia: entra agua a la vacuola central hinchando la célula. La pared celular ejerce contrapresión mecánica elástica, impidiendo que explote. | Lisis celular / Hemólisis: entra agua descontroladamente. Al carecer de pared rígida, la membrana plasmática no resiste la tensión osmótica interna y estalla. | Flujo de agua hacia el interior; se incrementa el volumen celular y disminuye la presión osmótica interna. |
| Medio isotónico (igual concentración osmolar dentro y fuera) | Equilibrio dinámico: el volumen vacuolar se estabiliza; no hay cambio morfológico detectable. | Morfología normal: las tasas de entrada y salida de agua son idénticas; se conserva la estructura nativa (ej. eritrocito bicóncavo). | Flujo hídrico neto nulo; no varían ni el volumen ni la presión osmótica de los compartimentos. |
| Medio hipertónico (alta concentración de solutos respecto al interior) | Plasmólisis: la vacuola y el protoplasma pierden agua, encogiéndose y retrayendo la membrana plasmática, que se despega de la pared vegetal rígida. | Crenación: el citoplasma pierde agua intensamente; la célula se arruga y sufre deformaciones morfológicas irregulares. | Flujo de agua hacia el exterior; disminuye el volumen celular y aumenta la presión osmótica intracelular. |
- 💧Medio hipotónico extracelularConcentración de soluto exterior inferior a la intracelular
- 🧂Medio hipertónico extracelularConcentración de soluto exterior superior a la intracelular
- 🌊Entrada masiva de aguaEl disolvente entra por ósmosis hacia el interior celular
- 💥Turgencia vegetal o lisis animalTensión contra la pared o estallido por rotura membranosa
- 💨Salida masiva de aguaEl agua abandona la célula hacia el medio concentrado
- 🍂Plasmólisis vegetal o crenación animalPérdida de volumen, retracción citoplasmática y arrugamiento
No confundas turgencia con plasmólisis: la turgencia ocurre cuando una célula vegetal se sitúa en un medio hipotónico y absorbe agua, tensando su pared celular; en cambio, la plasmólisis acontece en un medio hipertónico, donde la célula pierde agua, reduciendo el volumen citoplasmático hasta despegar la membrana plasmática de la pared celular.
En relación con la composición de los seres vivos, define los siguientes términos:
a) Bioelemento [0,25 puntos]
b) Oligoelemento [0,25 puntos]
Resolución:
a) Bioelemento: Elemento químico de la tabla periódica que forma parte estructural o funcional de la materia viva (también denominado elemento biogénico). De los más de 100 elementos químicos conocidos, aproximadamente 70 se consideran bioelementos, entre los cuales destacan por su abundancia los bioelementos primarios (C, H, O, N, P, S).
b) Oligoelemento: Bioelemento que se encuentra en los organismos en cantidades infinitesimales o traza (generalmente con una proporción inferior al 0,1 % de la masa total), pero cuya presencia resulta indispensable para el correcto desarrollo y metabolismo vital. Actúan primordialmente como cofactores de enzimas o componentes moleculares imprescindibles (por ejemplo, el hierro en la hemoglobina o el yodo en las hormonas tiroideas), acarreando su carencia patologías graves.
Ideas clave
- Los bioelementos primarios (C, H, O, N, P, S) suponen más del 96 % del peso celular y establecen enlaces covalentes estables para estructurar las biomoléculas.
- El carácter dipolar del agua y su capacidad para establecer enlaces de hidrógeno determinan su alto calor específico, su incompresibilidad y su eficacia disolvente.
- Las sales disueltas intervienen en el potencial de membrana y la regulación del pH mediante tampones homeostáticos: bicarbonato extracelular y fosfato intracelular.
- La diálisis separa solutos micromoleculares de coloides macromoleculares mediante membranas semipermeables, a diferencia de la ósmosis, que es el flujo neto exclusivo de disolvente.
- Frente a medios hipotónicos, la pared celular vegetal resiste el aumento de presión en estado de turgencia, mientras que la célula animal carece de refuerzo y sufre hemólisis o lisis.
Pon a prueba lo aprendido
- ¿Qué bioelemento forma parte del grupo hemo de la hemoglobina y se clasifica como oligoelemento? — Hierro
- ¿A qué propiedad del agua se debe que el hielo flote sobre lagos congelados protegiendo el ecosistema sumergido? — Menor densidad en estado sólido
- ¿Qué componente sanguíneo neutraliza de inmediato un incremento patológico de protones H+ en el plasma? — Anión bicarbonato
- ¿Qué sufre una célula vegetal inmersa en una disolución salina altamente concentrada (hipertónica)? — Plasmólisis
Tema 2: Glúcidos: monosacáridos, enlace glucosídico y polisacáridos
Los glúcidos son biomoléculas orgánicas compuestas primordialmente por carbono, hidrógeno y oxígeno en una proporción aproximada que responde a la fórmula estequiométrica (razón por la que históricamente se los denominó hidratos de carbono). Ciertos derivados incorporan además nitrógeno, azufre o fósforo (bioelementos analizados en «Tema 1: Bioelementos, agua, sales minerales, pH y ósmosis»). Desde una perspectiva fisicoquímica, se definen como polihidroxialdehídos o polihidroxicetonas, o bien polímeros que generan dichos compuestos mediante escisión hidrolítica.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam q
or incididunt ut labore et dolore magna
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit a
s nisi ut aliquip ex ea commodo co
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consecte
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliq
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim venia
e magna aliqua ut enim ad minim ven
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqu
usmod tempor incididunt ut labore et dolore
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conse
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lore
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet con
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing e
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolo
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo c
Tema 3: Lípidos: ácidos grasos, grasas, fosfolípidos y esteroides
Los lípidos constituyen un conjunto biológico heterogéneo integrado por carbono, hidrógeno y oxígeno, conteniendo con frecuencia fósforo, nitrógeno y azufre. Comparten dos rasgos físico-químicos definitorios: son insolubles o escasamente solubles en disolventes polares acuosos y sumamente solubles en disolventes orgánicos apolares (como benceno, éter o cloroformo), además de resultar untuosos al tacto. Desempeñan papeles biológicos esenciales en el almacenamiento energético, el soporte arquitectónico de las membranas celulares y la comunicación bioquímica e intercelular.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitatio
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet co
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
quat lorem ipsum dolor sit a
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
e magna aliqua ut enim ad
m quis nostrud exercitation ull
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ip
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qui
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
usmod tempor incidid
dolore magna aliqua ut enim ad
veniam quis nostrud
mco laboris nisi ut aliquip
modo consequat lorem ip
amet consectetur adi
do eiusmod tempor in
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adip
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullam