Sociedades en el tiempo — El trabajo del historiador y la conciencia histórica
1. Las fuentes: la materia prima de la historia
El historiador no ve el pasado. Lo reconstruye a partir de huellas que han llegado hasta hoy. Esas huellas son las fuentes históricas.
Una fuente primaria es un testimonio producido en la época estudiada: una ley, una carta, una foto, un cartel o una estadística de entonces. Una fuente secundaria o historiográfica es una obra posterior que interpreta ese pasado: un libro de historia, un artículo o un mapa elaborado hoy.
| Criterio | Tipos | Ejemplo |
|---|---|---|
| Momento de creación | Primaria / historiográfica | Constitución de 1812 / un manual sobre las Cortes de Cádiz |
| Soporte | Escrita, iconográfica (imagen), material, oral, cartográfica, estadística | Un cuadro de Goya, una moneda romana, un testimonio grabado |
| Naturaleza del texto | Jurídica, política, económica, social, literaria, periodística | Un decreto, un discurso, un artículo de prensa |
| Intención | Pública u oficial / privada | Un manifiesto / un diario personal |
Un gráfico o un mapa no son primarios por ser imágenes. Un mapa de las provincias romanas dibujado hoy es historiográfico. Lo decisivo es cuándo y quién lo hizo.
2. El método histórico: contraste y crítica
Ninguna fuente es neutral. Cada autor escribe con unos intereses, para un público y en una situación concreta. Por eso el historiador aplica la crítica de fuentes: comprueba si un documento es auténtico y hasta qué punto es fiable.
- Crítica externa: ¿es auténtico? Se examinan fecha, soporte y autoría.
- Crítica interna: ¿dice la verdad? Se analiza quién habla, con qué intención y qué calla.
- Contraste: se compara con otras fuentes. Un parte de guerra de un bando se coteja con el del bando contrario.
Con esto el historiador formula hipótesis, las verifica y construye una explicación. La historia es una interpretación razonada, no una copia del pasado.
3. Cómo comentar una fuente en el examen
En el Bloque B se entrega un texto, una imagen, un gráfico o un mapa. Se pide explicar la fuente y responder una cuestión.
La fuente se contextualiza, no se resume. Parafrasear el texto no puntúa. Hay que relacionarlo con su época y explicar por qué se escribió.
- Clasificación: tipo (primaria o historiográfica), naturaleza (política, jurídica…), autor, destinatario, fecha y lugar. En una imagen, la técnica; en un gráfico, qué variable mide y en qué periodo; en un mapa, qué territorio y fenómeno representa.
- Contexto: en qué etapa se sitúa y qué ocurría entonces.
- Ideas principales y secundarias: qué afirma la fuente, explicado con tus palabras. En un gráfico, tendencias, máximos y cambios bruscos.
- Causas: qué hechos anteriores explican la fuente.
- Consecuencias: qué ocurrió después a raíz de ella.
- Respuesta a la cuestión: contesta exactamente lo que se pregunta, apoyándote en lo anterior.
4. El tiempo histórico
El tiempo histórico no es solo el calendario. Es el ritmo de cambio de las sociedades. La cronología ordena los hechos y los fecha. La periodización los agrupa en épocas.
- Cambio: lo que se transforma (el paso de la monarquía absoluta al liberalismo).
- Continuidad: lo que permanece pese a los cambios políticos, como la gran propiedad agraria del sur.
- Corta duración: acontecimientos concretos (un golpe de Estado, una batalla).
- Media duración: coyunturas de décadas (una crisis económica, un reinado).
- Larga duración: estructuras que cambian muy lentamente durante siglos, como las mentalidades, el clima o el régimen agrario. Explican lo que los hechos sueltos no aclaran.
Además, la historia crea conciencia histórica: entender que el presente es resultado de procesos pasados ayuda a interpretar los problemas actuales.
5. Cronología general para ordenar hechos
Para ordenar personajes o procesos, sitúa cada uno en su época. Después compara siglos y, si coinciden, años.
| Época | Fechas | Referencias |
|---|---|---|
| Prehistoria | Hasta el I milenio a. C. | Atapuerca, Altamira, Neolítico, megalitos |
| Pueblos prerromanos y colonizaciones | I milenio a. C. | Tartessos, fenicios, griegos, íberos y celtas |
| Hispania romana | 218 a. C. - siglo V | Llegada romana a Ampurias, Emerita Augusta |
| Reino visigodo | Siglos V - 711 | Leovigildo, Recaredo |
| Al-Ándalus | 711 - 1492 | Abderramán III, taifas, Granada nazarí |
| Reinos cristianos | Siglos VIII - XV | Covadonga, Navas de Tolosa (1212) |
| Reyes Católicos | 1474 - 1516 | Toma de Granada y llegada a América (1492) |
| Austrias mayores | 1516 - 1598 | Carlos I, Felipe II, Hernán Cortés, Pizarro |
| Austrias menores | 1598 - 1700 | Olivares, crisis de 1640 |
| Borbones del XVIII | 1700 - 1808 | Guerra de Sucesión, Carlos III |
| Crisis del Antiguo Régimen | 1808 - 1833 | Invasión napoleónica, Cortes de Cádiz, Fernando VII |
| Isabel II | 1833 - 1868 | Guerras carlistas, Mendizábal, Narváez |
| Sexenio Democrático | 1868 - 1874 | Prim, Amadeo I, Primera República |
| Restauración | 1874 - 1923 | Cánovas, Sagasta, 1898, Maura, Canalejas |
| Primo de Rivera y caída monárquica | 1923 - 1931 | Alhucemas, Pacto de San Sebastián |
| Segunda República | 1931 - 1936 | Azaña, Gil Robles |
| Guerra Civil | 1936 - 1939 | Franco, Negrín |
| Franquismo | 1939 - 1975 | Autarquía, Plan de Estabilización (1959) |
| Transición | 1975 - 1982 | Suárez, Carrillo, Constitución de 1978 |
| Democracia | Desde 1982 | Felipe González, entrada en la CEE (1986) |
Si dos elementos parecen cercanos, busca el acontecimiento que los separa. Por ejemplo, Maura es anterior a la Segunda República; Carrillo dirige el comunismo bajo el franquismo y en la Transición.
A.4. Ordena cronológicamente (desde el más antiguo hasta el más reciente) estos cuatro personajes o procesos:
a) Francisco Pizarro.
b) Antonio Maura.
c) Santiago Carrillo.
d) Invasión napoleónica.
Resolución
Se sitúa cada elemento en su época con la tabla anterior.
- a) Francisco Pizarro: siglo XVI. Conquistó el Imperio inca en la década de 1530, con Carlos I.
- d) Invasión napoleónica: 1808. Abre la Guerra de la Independencia.
- b) Antonio Maura: finales del XIX e inicios del XX. Presidió el Gobierno durante la Restauración.
- c) Santiago Carrillo: segunda mitad del XX. Dirigente del PCE en la Guerra Civil, el franquismo y la Transición.
Orden: a - d - b - c.
Ideas clave
- La fuente primaria es de la época estudiada; la historiográfica la interpreta después.
- La crítica de fuentes comprueba autenticidad y fiabilidad, y el contraste las compara entre sí.
- En el comentario la fuente se clasifica y se contextualiza, no se resume.
- El comentario sigue: clasificación, contexto, ideas, causas, consecuencias y respuesta a la cuestión.
- La larga duración estudia estructuras que cambian lentamente durante siglos.
- Para ordenar hechos, sitúalos primero en su época y luego compara fechas.
Pon a prueba lo aprendido
- Un diario escrito por un soldado en 1937 es una fuente... — Primaria
- ¿Qué error penaliza más en un comentario de fuente? — Resumir el texto sin contextualizar
- ¿Qué es un proceso de larga duración? — Estructura que cambia durante siglos
- ¿Qué va antes: Maura, Pizarro, Carrillo o la invasión napoleónica? — Pizarro
Sociedades en el tiempo — La Prehistoria y los pueblos prerromanos
Paleolítico: cazadores y recolectores
El Paleolítico es la etapa más larga de la Prehistoria. Los grupos humanos vivían de la caza, la pesca y la recolección. Eran nómadas: se desplazaban siguiendo a los animales y los recursos de cada estación. Vivían en pequeñas bandas sin grandes desigualdades y usaban útiles de piedra tallada.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
r adipiscing elit sed do eiusmod t
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea co
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo c
tempor incididunt ut labore et d
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod
m quis nostrud exercitation ul
aboris nisi ut aliqu
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conse
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incid
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
Sociedades en el tiempo — Hispania romana y monarquía visigoda
La conquista romana (218-19 a.C.)
Roma llegó a la Península por un conflicto ajeno a ella: la II Guerra Púnica, la lucha contra Cartago por el dominio del Mediterráneo occidental. En el 218 a.C. desembarcó en Ampurias para cortar las bases cartaginesas. La conquista duró casi dos siglos y terminó en el 19 a.C., con Augusto. Se distinguen tres fases.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
or incididunt ut labore et dolore
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incid
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolo
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididu
ctetur adipiscing elit sed
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsu
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud ex
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna al
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipis
consectetur adipiscing elit sed
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris ni
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet cons
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do ei
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et d
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco labori