Apuntes de Historia de España: de Hispania al siglo XIX, siglo XX y democracia

Apuntes de Historia de España para la PAU de Extremadura: temas cortos de la Prehistoria al siglo XVIII y desarrollo a fondo de los siglos XIX y XX. Incluyen los retos actuales y el compromiso cívico del currículo.

Historia de España · EBAU Extremadura

38 temas · AprenAI

Índice

  1. Sociedades en el tiempo — El trabajo del historiador y la conciencia histórica
  2. Sociedades en el tiempo — La Prehistoria y los pueblos prerromanos
  3. Sociedades en el tiempo — Hispania romana y monarquía visigoda
  4. Sociedades en el tiempo — Al-Ándalus
  5. Sociedades en el tiempo — Los reinos cristianos medievales
  6. Sociedades en el tiempo — Los Reyes Católicos
  7. Sociedades en el tiempo — El Imperio de los Austrias mayores y América
  8. Sociedades en el tiempo — Los Austrias menores y la crisis del siglo XVII
  9. Sociedades en el tiempo — Los Borbones del siglo XVIII
  10. Sociedades en el tiempo — La Guerra de la Independencia (1808-1814)
  11. Sociedades en el tiempo — Las Cortes de Cádiz y la Constitución de 1812
  12. Sociedades en el tiempo — El reinado de Fernando VII (1814-1833)
  13. Sociedades en el tiempo — La independencia de la América española
  14. Sociedades en el tiempo — Isabel II y la construcción del Estado liberal (1833-1868)
  15. Sociedades en el tiempo — El Sexenio Democrático (1868-1874)
  16. Sociedades en el tiempo — Constitucionalismo, formas de gobierno y sufragio
  17. Sociedades en el tiempo — Transformaciones agrarias y desamortizaciones
  18. Sociedades en el tiempo — Industrialización, transportes y demografía (siglos XIX-XX)
  19. Sociedades en el tiempo — Sociedad de clases y movimiento obrero
  20. Sociedades en el tiempo — El sistema político de la Restauración
  21. Sociedades en el tiempo — Nacionalismos y regionalismos
  22. Sociedades en el tiempo — La guerra de Cuba y la crisis del 98
  23. Sociedades en el tiempo — El reinado de Alfonso XIII (1902-1923)
  24. Sociedades en el tiempo — La dictadura de Primo de Rivera (1923-1930)
  25. Sociedades en el tiempo — La caída de la monarquía (1930-1931)
  26. Sociedades en el tiempo — La Segunda República (1931-1936)
  27. Sociedades en el tiempo — La Guerra Civil: sublevación, fases militares y dimensión internacional
  28. Sociedades en el tiempo — La Guerra Civil: evolución de los bandos y consecuencias
  29. Sociedades en el tiempo — El franquismo: régimen político y política exterior
  30. Sociedades en el tiempo — Franquismo: economía, sociedad, oposición y crisis final
  31. Sociedades en el tiempo — La Transición a la democracia (1975-1982)
  32. Sociedades en el tiempo — La Constitución de 1978 y el Estado de las Autonomías
  33. Sociedades en el tiempo — La España democrática desde 1982
  34. Sociedades en el tiempo — Las mujeres en la historia de España
  35. Retos del mundo actual — España en Europa e identidad europea
  36. Retos del mundo actual — Demografía, despoblación, sostenibilidad e igualdad
  37. Compromiso cívico — Memoria democrática, ciudadanía y patrimonio
  38. Resumen para repasar

Sociedades en el tiempo — El trabajo del historiador y la conciencia histórica

1. Las fuentes: la materia prima de la historia

El historiador no ve el pasado. Lo reconstruye a partir de huellas que han llegado hasta hoy. Esas huellas son las fuentes históricas.

Definición

Una fuente primaria es un testimonio producido en la época estudiada: una ley, una carta, una foto, un cartel o una estadística de entonces. Una fuente secundaria o historiográfica es una obra posterior que interpreta ese pasado: un libro de historia, un artículo o un mapa elaborado hoy.

CriterioTiposEjemplo
Momento de creaciónPrimaria / historiográficaConstitución de 1812 / un manual sobre las Cortes de Cádiz
SoporteEscrita, iconográfica (imagen), material, oral, cartográfica, estadísticaUn cuadro de Goya, una moneda romana, un testimonio grabado
Naturaleza del textoJurídica, política, económica, social, literaria, periodísticaUn decreto, un discurso, un artículo de prensa
IntenciónPública u oficial / privadaUn manifiesto / un diario personal
Error frecuente

Un gráfico o un mapa no son primarios por ser imágenes. Un mapa de las provincias romanas dibujado hoy es historiográfico. Lo decisivo es cuándo y quién lo hizo.

2. El método histórico: contraste y crítica

Ninguna fuente es neutral. Cada autor escribe con unos intereses, para un público y en una situación concreta. Por eso el historiador aplica la crítica de fuentes: comprueba si un documento es auténtico y hasta qué punto es fiable.

  • Crítica externa: ¿es auténtico? Se examinan fecha, soporte y autoría.
  • Crítica interna: ¿dice la verdad? Se analiza quién habla, con qué intención y qué calla.
  • Contraste: se compara con otras fuentes. Un parte de guerra de un bando se coteja con el del bando contrario.

Con esto el historiador formula hipótesis, las verifica y construye una explicación. La historia es una interpretación razonada, no una copia del pasado.

3. Cómo comentar una fuente en el examen

En el Bloque B se entrega un texto, una imagen, un gráfico o un mapa. Se pide explicar la fuente y responder una cuestión.

Error frecuente

La fuente se contextualiza, no se resume. Parafrasear el texto no puntúa. Hay que relacionarlo con su época y explicar por qué se escribió.

  1. Clasificación: tipo (primaria o historiográfica), naturaleza (política, jurídica…), autor, destinatario, fecha y lugar. En una imagen, la técnica; en un gráfico, qué variable mide y en qué periodo; en un mapa, qué territorio y fenómeno representa.
  2. Contexto: en qué etapa se sitúa y qué ocurría entonces.
  3. Ideas principales y secundarias: qué afirma la fuente, explicado con tus palabras. En un gráfico, tendencias, máximos y cambios bruscos.
  4. Causas: qué hechos anteriores explican la fuente.
  5. Consecuencias: qué ocurrió después a raíz de ella.
  6. Respuesta a la cuestión: contesta exactamente lo que se pregunta, apoyándote en lo anterior.

4. El tiempo histórico

El tiempo histórico no es solo el calendario. Es el ritmo de cambio de las sociedades. La cronología ordena los hechos y los fecha. La periodización los agrupa en épocas.

  • Cambio: lo que se transforma (el paso de la monarquía absoluta al liberalismo).
  • Continuidad: lo que permanece pese a los cambios políticos, como la gran propiedad agraria del sur.
  • Corta duración: acontecimientos concretos (un golpe de Estado, una batalla).
  • Media duración: coyunturas de décadas (una crisis económica, un reinado).
  • Larga duración: estructuras que cambian muy lentamente durante siglos, como las mentalidades, el clima o el régimen agrario. Explican lo que los hechos sueltos no aclaran.

Además, la historia crea conciencia histórica: entender que el presente es resultado de procesos pasados ayuda a interpretar los problemas actuales.

5. Cronología general para ordenar hechos

Para ordenar personajes o procesos, sitúa cada uno en su época. Después compara siglos y, si coinciden, años.

ÉpocaFechasReferencias
PrehistoriaHasta el I milenio a. C.Atapuerca, Altamira, Neolítico, megalitos
Pueblos prerromanos y colonizacionesI milenio a. C.Tartessos, fenicios, griegos, íberos y celtas
Hispania romana218 a. C. - siglo VLlegada romana a Ampurias, Emerita Augusta
Reino visigodoSiglos V - 711Leovigildo, Recaredo
Al-Ándalus711 - 1492Abderramán III, taifas, Granada nazarí
Reinos cristianosSiglos VIII - XVCovadonga, Navas de Tolosa (1212)
Reyes Católicos1474 - 1516Toma de Granada y llegada a América (1492)
Austrias mayores1516 - 1598Carlos I, Felipe II, Hernán Cortés, Pizarro
Austrias menores1598 - 1700Olivares, crisis de 1640
Borbones del XVIII1700 - 1808Guerra de Sucesión, Carlos III
Crisis del Antiguo Régimen1808 - 1833Invasión napoleónica, Cortes de Cádiz, Fernando VII
Isabel II1833 - 1868Guerras carlistas, Mendizábal, Narváez
Sexenio Democrático1868 - 1874Prim, Amadeo I, Primera República
Restauración1874 - 1923Cánovas, Sagasta, 1898, Maura, Canalejas
Primo de Rivera y caída monárquica1923 - 1931Alhucemas, Pacto de San Sebastián
Segunda República1931 - 1936Azaña, Gil Robles
Guerra Civil1936 - 1939Franco, Negrín
Franquismo1939 - 1975Autarquía, Plan de Estabilización (1959)
Transición1975 - 1982Suárez, Carrillo, Constitución de 1978
DemocraciaDesde 1982Felipe González, entrada en la CEE (1986)
Para recordarlo

Si dos elementos parecen cercanos, busca el acontecimiento que los separa. Por ejemplo, Maura es anterior a la Segunda República; Carrillo dirige el comunismo bajo el franquismo y en la Transición.

EBAU Extremadura · 2026, Ordinaria

A.4. Ordena cronológicamente (desde el más antiguo hasta el más reciente) estos cuatro personajes o procesos:

a) Francisco Pizarro.
b) Antonio Maura.
c) Santiago Carrillo.
d) Invasión napoleónica.

Resolución

Se sitúa cada elemento en su época con la tabla anterior.

  1. a) Francisco Pizarro: siglo XVI. Conquistó el Imperio inca en la década de 1530, con Carlos I.
  2. d) Invasión napoleónica: 1808. Abre la Guerra de la Independencia.
  3. b) Antonio Maura: finales del XIX e inicios del XX. Presidió el Gobierno durante la Restauración.
  4. c) Santiago Carrillo: segunda mitad del XX. Dirigente del PCE en la Guerra Civil, el franquismo y la Transición.

Orden: a - d - b - c.

Ideas clave

  • La fuente primaria es de la época estudiada; la historiográfica la interpreta después.
  • La crítica de fuentes comprueba autenticidad y fiabilidad, y el contraste las compara entre sí.
  • En el comentario la fuente se clasifica y se contextualiza, no se resume.
  • El comentario sigue: clasificación, contexto, ideas, causas, consecuencias y respuesta a la cuestión.
  • La larga duración estudia estructuras que cambian lentamente durante siglos.
  • Para ordenar hechos, sitúalos primero en su época y luego compara fechas.

Pon a prueba lo aprendido

  1. Un diario escrito por un soldado en 1937 es una fuente... — Primaria
  2. ¿Qué error penaliza más en un comentario de fuente? — Resumir el texto sin contextualizar
  3. ¿Qué es un proceso de larga duración? — Estructura que cambia durante siglos
  4. ¿Qué va antes: Maura, Pizarro, Carrillo o la invasión napoleónica? — Pizarro

Sociedades en el tiempo — La Prehistoria y los pueblos prerromanos

Paleolítico: cazadores y recolectores

El Paleolítico es la etapa más larga de la Prehistoria. Los grupos humanos vivían de la caza, la pesca y la recolección. Eran nómadas: se desplazaban siguiendo a los animales y los recursos de cada estación. Vivían en pequeñas bandas sin grandes desigualdades y usaban útiles de piedra tallada.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud

r adipiscing elit sed do eiusmod t

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea co

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo c

tempor incididunt ut labore et d

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod

m quis nostrud exercitation ul

aboris nisi ut aliqu

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conse
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incid
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation

Sociedades en el tiempo — Hispania romana y monarquía visigoda

La conquista romana (218-19 a.C.)

Roma llegó a la Península por un conflicto ajeno a ella: la II Guerra Púnica, la lucha contra Cartago por el dominio del Mediterráneo occidental. En el 218 a.C. desembarcó en Ampurias para cortar las bases cartaginesas. La conquista duró casi dos siglos y terminó en el 19 a.C., con Augusto. Se distinguen tres fases.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed

or incididunt ut labore et dolore

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incid

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolo

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididu

ctetur adipiscing elit sed

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsu

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud ex

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna al

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipis

consectetur adipiscing elit sed

usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris ni

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet cons
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do ei
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et d
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco labori