Índice · 25
01Transformaciones demográficas y sociales del primer tercio del siglo XX
A lo largo del primer tercio del siglo XX (1900-1930), la sociedad española experimentó una serie de mutaciones estructurales profundas, aunque desarrolladas a un ritmo más pausado que en el resto de Europa occidental. Estas transformaciones vinieron marcadas por el avance paulatino de la industrialización, las intensas corrientes migratorias interiores y exteriores, y las perturbaciones socioeconómicas derivadas de la Primera Guerra Mundial (1914-1918), caracterizadas por la inflación, el desabastecimiento y una creciente conflictividad laboral.
La transición demográfica y la modernización de la población
Durante este período, España comenzó a abandonar el modelo demográfico tradicional para adentrarse en la transición demográfica hacia un régimen moderno. Mientras que en las potencias europeas industrializadas la mortalidad cayó con notable antelación respecto a la natalidad, propiciando intensas explosiones de población, el caso español presentó una peculiaridad: ambos indicadores experimentaron un retroceso casi simultáneo, lo cual moderó el ritmo de crecimiento demográfico vegetativo.
A pesar de esta pauta retardataria, el volumen demográfico total ascendió de forma sostenida: el censo nacional pasó de 18,6 millones de habitantes en 1900 a 23,7 millones en 1930. El motor esencial de este incremento fue el desplome de la tasa bruta de mortalidad, que se redujo del 29‰ al 17‰ aproximadamente.
La transición demográfica es el proceso histórico mediante el cual una sociedad pasa de un régimen demográfico antiguo (con altos índices de natalidad y mortalidad infantil, y bajo crecimiento vegetativo) a un régimen moderno (caracterizado por tasas reducidas de natalidad y mortalidad), pasando por una etapa intermedia de crecimiento acelerado.
La reducción de la mortalidad respondió a una convergencia de factores estructurales:
- Mejora de las condiciones materiales de vida: Progresos en el acceso a la alimentación básica, el vestido y la salubridad habitacional.
- Infraestructuras higiénicas y sanitarias: Despliegue paulatino del suministro de agua potable y canalizaciones de alcantarillado en los núcleos urbanos.
- Disminución de las crisis epidémicas: Atenuación de las hambrunas y de las mortandades catastróficas recurrentes.
La gran ruptura de esta tendencia favorable fue la trágica epidemia de la gripe de 1918-1920 (conocida a nivel internacional como «gripe española»), que segó más de 200.000 vidas humanas. No obstante, superado este bache sanitario, la esperanza media de vida experimentó un salto cualitativo al pasar de 35 a 50 años, impulsada fundamentalmente por la acusada contracción de la mortalidad infantil.
Por su parte, la natalidad decreció lentamente en las dos primeras décadas del siglo a causa de la precariedad y el coste de vida acentuados durante la Gran Guerra, registrando un repunte durante los años veinte hasta fijarse en torno al 28‰ hacia 1930.
Movimientos migratorios: el éxodo rural y la emigración a Ultramar
La incapacidad del campo tradicional para sustentar a una población en crecimiento y la disparidad de oportunidades económicas desencadenaron dos corrientes migratorias simultáneas de enorme trascendencia territorial y humana.
Entre 1900 y el estallido de la Primera Guerra Mundial en 1914 se vivió el auge de la emigración a Ultramar. El perfil predominante correspondía a un varón joven de extracción campesina que partía rumbo a repúblicas latinoamericanas en plena demanda de mano de obra, primordialmente Argentina, Cuba y Brasil. Este flujo transoceánico disminuyó con el conflicto bélico europeo y quedó drásticamente cercenado tras la Gran Depresión de 1929, provocando un movimiento de repatriación que engrosó las listas de paro en suelo español.
De manera complementaria, a partir de 1910 tomó impulso el éxodo rural hacia las urbes españolas, catalizado por la implantación manufacturera y los ambiciosos planes de obras públicas acometidos en la década de 1920 (como se verá en detalle en «La dictadura de Primo de Rivera (1923-1930)»). Este flujo masivo reconfiguró la demografía urbana: en 1930, el 31% de la población española residía en ciudades, y en metrópolis receptoras como Madrid o Barcelona más del 50% de sus habitantes censados eran inmigrantes de origen rural.
- 🌾Sobrepoblación ruralEl agro tradicional era incapaz de alimentar y dar trabajo al excedente demográfico.
- 🚢Demanda ultramarinaPaíses como Argentina o Brasil requerían mano de obra agraria joven.
- 🏭Industrialización urbanaLa expansión fabril y las obras públicas generaron empleo en las ciudades.
- 🏙️Crecimiento metropolitanoHacia 1930 el 31% habitaba en urbes; Madrid y Barcelona superaron el 50% inmigrante.
- 📉Retorno de ultramarEl crack del 29 colapsó la emigración exterior y generó desempleo por retornados.
- 🚜Desagrarización laboralLa población ocupada en el campo descendió del 70% al 47%.
Transformaciones en la estructura económica y de clases
El trasvase de población rural hacia los sectores secundarios y terciarios modificó los equilibrios laborales entre 1900 y 1930:
| Sector socioeconómico | Porcentaje de población activa (1900) | Porcentaje de población activa (1930) | Características del cambio estructural |
|---|---|---|---|
| Sector Primario (Agrario) | 70% | 47% | Pérdida de peso relativo, aunque siguió ocupando a casi la mitad de los trabajadores. |
| Sector Secundario (Industrial) | 14% | 26% | Casi duplicó su peso gracias a la siderometalurgia, textil, química y construcción. |
| Sector Terciario (Servicios) | 16% | 27% | Expansión del transporte, comercio y banca, con fuerte pervivencia del servicio doméstico. |
Pese a la modernización de los indicadores macroeconómicos, la pirámide social española mantuvo las jerarquías heredadas del siglo XIX:
- Clases altas: Cúspide dominada por la aristocracia terrateniente, los grandes industriales y banqueros, y las élites políticas tradicionales.
- Clases medias urbanas: Su volumen creció hasta situarse entre el 25% y el 30% de la sociedad, integrando a profesionales liberales, funcionarios, oficiales del ejército, comerciantes y miembros del clero.
- Clases bajas y proletariado: Agrupaban a cerca del 65% de la población activa. Integradas por obreros industriales, peones de servicios, pequeños propietarios campesinos empobrecidos y jornaleros agrícolas sin tierras. Estos últimos padecían la situación más vulnerable debido al desempleo estacional, el analfabetismo y las míseras condiciones retributivas.
En el contexto de los centros urbanos durante los años veinte comenzaron a difundirse innovaciones que transformaron la vida cotidiana burguesa: la electrificación masiva, el tranvía y el automóvil particular, la telefonía fija y las primeras emisiones de radio.
La emergencia de las corrientes feministas y los derechos laborales de la mujer
La incorporación femenina a la administración pública, a la enseñanza y al trabajo manufacturero favoreció la articulación del debate sobre la situación civil y política de las mujeres, promovido de manera preferente por sectores urbanos e ilustrados de la clase media.
| Corriente feminista | Sectores de apoyo | Demandas esenciales | Concepción del rol femenino |
|---|---|---|---|
| Feminismo católico | Sectores confesionales y conservadores | Acceso a la educación femenina y mejora de las condiciones de higiene y seguridad laboral. | Preservación del papel doméstico tradicional y la maternidad dentro del orden familiar católico. |
| Feminismo moderado | Clases medias liberales y burguesas | Equiparación salarial respecto a los hombres, acceso a profesiones cualificadas y reformas en el Código Civil. | Autonomía individual progresiva mediante la vía institucional y legislativa sin ruptura social. |
| Feminismo obrero y radical | Asociaciones socialistas y anarquistas | Emancipación integral de la clase trabajadora, igualdad salarial total y erradicación del patriarcado capitalista. | Vigilancia de la explotación obrera; la liberación de la mujer resulta indisociable de la revolución social. |
A lo largo de este tercio del siglo se consiguieron algunos avances normativos en materia de protección laboral femenina, entre los que destacaron el establecimiento del descanso obligatorio de maternidad y la prohibición expresa del empleo de mujeres en actividades subterráneas o insalubres.
En el primer tercio del siglo XX el sufragio femenino pleno todavía no se había instaurado. Aunque el Estatuto Municipal de 1924 bajo la dictadura de Primo de Rivera reconoció un derecho de sufragio restringido para ciertas cabezas de familia en elecciones locales, dichas elecciones nunca se celebraron, si bien algunas mujeres ejercieron cargos de concejalas por designación.
C3 – Desarrolla el siguiente tema:
Análisis comparativo de las desamortizaciones de Mendizábal y Madoz: objetivos y consecuencias.
1. Concepto y marco general de las desamortizaciones:
La desamortización constituyó el pilar legislativo y económico a través del cual el Estado liberal transformó la propiedad corporativa y colectiva del Antiguo Régimen («manos muertas» de la Iglesia, órdenes militares y bienes municipales) en propiedad privada capitalista individual, susceptible de compraventa y libre mercado, mediante su incautación estatal y subasta pública.
2. Comparativa entre la desamortización de Mendizábal y la de Madoz:
- Desamortización de Mendizábal (1836-1837): Realizada durante la regencia de María Cristina de Borbón en el contexto bélico de la Primera Guerra Carlista. Afectó primordialmente a los bienes inmuebles y tierras del clero regular (órdenes religiosas y conventos suprimidos) y, a partir de 1841, al clero secular. Sus objetivos primordiales fueron captar fondos urgentes para financiar el ejército isabelino frente al carlismo, aliviar la asfixia de la deuda pública y cohesionar una masa social de compradores y nuevos propietarios firmemente comprometidos con el régimen liberal representativo.
- Desamortización de Madoz (1855, Ley General de Desamortización): Aprobada durante el Bienio Progresista bajo el reinado de Isabel II. Su alcance fue de carácter general: puso en venta los bienes eclesiásticos restantes, bienes del Estado y, muy especialmente, los bienes civiles de los municipios, que comprendían tanto los propios (bienes del concejo arrendados para financiar gastos locales) como los comunales (de uso libre y gratuito de los vecinos para pastos, leña y recolección). Su objetivo esencial fue recaudar recursos para sanear la deuda pública y, señaladamente, destinar fondos a la construcción de la red nacional de ferrocarriles y obras de fomento.
3. Balance de consecuencias:
- Fiscales: Si bien aportaron liquidez extraordinaria inmediata a las arcas estatales, no solucionaron de manera definitiva la deuda ni la debilidad crónica de la Hacienda española.
- Económicas y agrarias: La superficie cultivada aumentó notablemente, pero las subastas favorecieron la concentración de tierras en manos de la burguesía y la aristocracia terrateniente, perpetuando la estructura latifundista del centro y sur peninsular sin acometer modernizaciones técnicas de calado.
- Sociales: La gran perjudicada fue la masa de campesinos pobres y jornaleros. Con la venta de los comunales en la ley de 1855, perdieron su red de subsistencia tradicional, viéndose relegados a la condición de peones asalariados precarizados o forzados al éxodo rural.
- Políticas y culturales: Consolidó el orden liberal-burgués a costa de la ruptura temporal de relaciones con el Vaticano tras 1836 (reparada en el Concordato de 1851) y provocó un grave expolio y dispersión del patrimonio artístico y bibliográfico de los monasterios.
- España inició su transición demográfica con descensos simultáneos de mortalidad (del 29‰ al 17‰ aproximadamente) y natalidad, pasando de 18,6 a 23,7 millones de habitantes.
- La esperanza de vida aumentó de 35 a 50 años gracias a la reducción de la mortalidad infantil y a mejoras sanitarias e infraestructurales, interrumpidas temporalmente por la gripe de 1918.
- Se intensificaron la emigración exterior a Latinoamérica hasta 1914 y el éxodo rural interior hacia los polos industriales, alcanzando el 31% de población urbana en 1930.
- La estructura productiva experimentó un trasvase laboral: el sector agrario retrocedió del 70% al 47%, mientras la industria escaló del 14% al 26% de la población activa.
- El asociacionismo de mujeres se vertebró en tres corrientes (católica, moderada y obrera), logrando mejoras en la legislación laboral de maternidad y prohibición de tareas peligrosas.
¿Por qué el crecimiento demográfico español del primer tercio del siglo XX no experimentó una explosión tan acusada como la de otros países europeos?
¿Qué impacto diferencial tuvieron las desamortizaciones de Mendizábal y Madoz sobre la propiedad agraria y el campesinado?
¿Cuáles eran las principales diferencias entre el feminismo moderado y el feminismo obrero o radical en este periodo?
02Romanización e Hispania visigoda
El punto de partida: los pueblos prerromanos
Antes de Roma, la Península era un mosaico de pueblos con niveles de desarrollo muy distintos:
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore
or incididunt ut labore et dolore
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adip
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incid
s nisi ut aliquip ex ea comm
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut a
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
tempor incididunt u
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nost
m quis nostrud exerci
aboris nisi ut aliqu
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidi
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore ma
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
03Al-Ándalus: evolución política y legado
La conquista de 711 y el hundimiento del reino visigodo
En 711, el bereber Tariq ibn Ziyad, al servicio del gobernador del norte de África Musa ibn Nusayr, cruzó el Estrecho y derrotó al rey Rodrigo en la batalla de Guadalete. En pocos años (hacia 716) casi toda la península estaba bajo dominio musulmán. Solo en el norte montañoso resistieron núcleos cristianos, con la victoria de Covadonga (hacia 722) como símbolo; el avance hacia Francia se frenó en Poitiers (732).
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
r adipiscing elit sed do ei
or incididunt ut labore et dolore magna ali
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nis
s nostrud exercitation ullamco
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetu
ctetur adipiscing elit sed do eiusm
tempor incididunt u
e magna aliqua ut en
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing e
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat l
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consec
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidi
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exerc
04Reinos cristianos medievales: Reconquista, repoblación, instituciones y sociedad
Núcleos de resistencia y formación de los reinos
Tras la conquista musulmana de 711, en el norte montañoso surgieron focos cristianos que acabaron convirtiéndose en reinos. La Reconquista es el largo proceso (722-1492) por el que estos reinos ocuparon el territorio de al-Ándalus.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qui
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud ex
or incididunt ut labore
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exerci
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut l
s nisi ut aliquip ex e
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut al
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor inc
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet conse
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eius
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullam
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conseq
05Los Reyes Católicos y el descubrimiento y organización de América
La unión dinástica de Castilla y Aragón
El matrimonio de Isabel de Castilla y Fernando de Aragón (1469) unió a las dos coronas peninsulares más importantes. Isabel tuvo que imponerse antes en una guerra de sucesión (1475-1479) contra Juana, apoyada por Portugal. La paz llegó con el Tratado de Alcaçovas (1479): Portugal reconocía a Isabel y la soberanía castellana sobre Canarias, y Castilla renunciaba a la costa africana y a los archipiélagos atlánticos portugueses (Azores, Madeira y Cabo Verde). Ese mismo año Fernando heredó Aragón.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit se
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et do
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum do
s nisi ut aliquip ex
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim venia
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
e magna aliqua ut enim ad mi
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad m
aboris nisi ut aliqu
consequat lorem ipsum dolor
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod t
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo con
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet conse
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscin
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna a
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam q
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitati
06La Monarquía de los Austrias: el imperio del siglo XVI y la crisis del XVII
Carlos I (1516-1556): herencia e idea imperial
Carlos de Gante, nieto de los Reyes Católicos y de Maximiliano de Austria, reunió por herencia un conjunto de territorios sin precedentes:
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consec
or incididunt ut lab
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam
s nostrud exercitati
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercita
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitati
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exerc
m quis nostrud exercitation ullamc
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolor
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod t
usmod tempor incididunt ut labore
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consecte
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua u
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod t
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información