Comunicación: el comentario de texto — El texto y sus propiedades: adecuación, coherencia y tipología
Un texto es una unidad comunicativa con intención y sentido completo. Puede ser una novela, un tuit o un cartel de «Prohibido fumar»: lo que importa no es la extensión, sino que alguien quiere decir algo a alguien y el mensaje se entiende como un todo. Para que exista un texto deben cumplirse tres condiciones o propiedades textuales: adecuación, coherencia y cohesión. Este conjunto de condiciones se llama textualidad.
Las tres propiedades de un vistazo
| Propiedad | Qué controla | Pregunta que responde |
|---|---|---|
| Adecuación | El ajuste del texto a la situación comunicativa | ¿Es apropiado para quien lo recibe, el canal y la intención? |
| Coherencia | El sentido global: qué información se da y en qué orden | ¿Se entiende de qué trata y avanza con lógica? |
| Cohesión | Los enlaces gramaticales y léxicos entre enunciados | ¿Cómo se unen las frases entre sí? |
La coherencia es la estructura profunda, el plan del texto. La cohesión es su reflejo en la superficie. La cohesión se estudia en «Comunicación: el comentario de texto — La cohesión: mecanismos y conectores».
La adecuación
La adecuación es el cumplimiento de las normas que ajustan el texto a su contexto. Se analizan estos elementos:
- Emisor: quién habla y desde qué posición (experto, periodista, particular).
- Receptor: el texto se adapta a sus conocimientos, edad, nivel cultural y situación personal o social.
- Canal: oral o escrito, prensa, carta, pantalla.
- Tema: el texto no debe divagar ni salirse de su asunto.
- Registro: nivel de lengua elegido (coloquial, formal, culto, especializado).
- Intención: informar, convencer, emocionar, ordenar.
Currar, hacer y elaborar pueden funcionar como sinónimos, pero no son intercambiables. Currar es coloquial y familiar. Hacer es neutro. Elaborar pertenece a un registro culto. Un informe que dijera «hemos currado el presupuesto» sería inadecuado.
La coherencia
La coherencia es la propiedad que decide qué información se comunica y cómo se organiza. Tiene tres aspectos.
1. Cantidad de información
Hay que dar los datos necesarios, sin exceso (repeticiones, datos irrelevantes) ni defecto (lagunas, datos implícitos que el receptor desconoce).
2. Calidad de información
Las ideas deben ser claras y completas. Intervienen varios mecanismos:
- Tema u objeto: aquello de lo que se habla, al que se subordinan todos los enunciados (véase «Comunicación: el comentario de texto — Tema, estructura y resumen»).
- Presuposiciones: lo que el emisor da por sabido. Si acierta, el texto resulta coherente para el receptor.
- Implicaciones: información añadida que contiene un enunciado. «Apaga la radio» implica que hay una radio, que está encendida y que el oyente puede apagarla.
- Conocimiento del mundo: lo que emisor y receptor saben de la realidad. «Las piedras cantan ópera» choca con él.
- Marco: tipo de texto, finalidad y situación. Ese mismo enunciado puede ser coherente en un poema, que funciona con lógica literaria y no realista; por ejemplo, en una canción de Joaquín Sabina «los pájaros visitan al psiquiatra».
3. Estructuración de la información
La información sigue un esquema previo y cumple cuatro reglas:
- Repetición: los enunciados retoman un tema común.
- Progresión: cada parte aporta información nueva.
- No contradicción: nada contradice lo dicho antes.
- Relación: lo dicho encaja con el mundo, real o imaginario, que plantea el texto.
La progresión temática
En cada enunciado distinguimos el tema (lo ya conocido) y el rema (lo nuevo). Según cómo se encadenan, hay tres tipos de progresión:
| Tipo | Funcionamiento | Ejemplo breve |
|---|---|---|
| Tema constante | El mismo tema recibe remas distintos | Cervantes nació en Alcalá. Cervantes luchó en Lepanto. Escribió el Quijote. |
| Lineal | El rema de un enunciado pasa a ser tema del siguiente | El río nace en una sierra. La sierra está cubierta de pinos. Los pinos... |
| Temas derivados | Un hipertema se divide en subtemas | España tiene varios climas. El atlántico es lluvioso; el mediterráneo, seco. |
Las funciones del lenguaje (Jakobson)
Roman Jakobson relacionó cada elemento de la comunicación con una función. En un texto suelen mezclarse varias, pero una predomina según la intención.
| Función | Se centra en | Marcas habituales |
|---|---|---|
| Referencial o representativa | El referente: informa con objetividad | 3.ª persona, indicativo, léxico denotativo |
| Expresiva o emotiva | El emisor: sentimientos y opiniones | 1.ª persona, adjetivos valorativos, exclamaciones |
| Apelativa o conativa | El receptor: busca una reacción | 2.ª persona, imperativo, vocativos, preguntas |
| Fática | El canal: abre o mantiene el contacto | «¿Me oyes?», «Oye», «¿vale?» |
| Metalingüística | El código: la lengua habla de sí misma | Definiciones, aclaraciones de términos |
| Poética | El mensaje mismo y su forma | Figuras retóricas, ritmo, connotación |
La tipología textual
Se clasifica por el modo del discurso (forma de organizar el contenido) y por el ámbito (contexto social de uso: periodístico, literario, científico-técnico, humanístico, jurídico-administrativo, publicitario). Los modos son compatibles entre sí.
| Modo | Qué hace | Función predominante | Rasgos |
|---|---|---|---|
| Narración | Cuenta hechos en el tiempo, en orden cronológico (a veces alterado con fin estético) | Referencial o poética | Verbos de acción, pretérito, marcadores temporales |
| Descripción | Presenta cualidades de seres, objetos o lugares sin orden obligatorio | Referencial o poética | Adjetivos, verbos de estado, presente o imperfecto |
| Exposición | Explica conceptos e ideas de forma clara y objetiva | Referencial | Definiciones, clasificaciones, ejemplos, 3.ª persona |
| Argumentación | Defiende una tesis con argumentos para convencer | Apelativa y expresiva | Tesis, argumentos, contraargumento refutado, conclusión |
| Diálogo | Reproduce el intercambio entre interlocutores | Apelativa y fática | Turnos de palabra, deixis personal, modalidad interrogativa |
En los textos periodísticos informativos predominan la objetividad y la función referencial. En los de opinión, la subjetividad, la connotación y la función expresiva, a veces apelativa. En los literarios domina la función poética.
Responder «es un artículo de opinión sobre la sanidad» cuando piden la tipología. El género (artículo, novela) y el tema (la sanidad) no son la tipología. La tipología es el modo del discurso y el ámbito: «texto expositivo-argumentativo del ámbito periodístico».
Plantilla: «determine razonadamente la tipología»
- Nombra el modo predominante y el ámbito: «Es un texto argumentativo, con partes expositivas, del ámbito periodístico».
- Justifica el modo con la intención y la estructura (por ejemplo, tesis y argumentos).
- Señala la función del lenguaje dominante y cita una marca del texto.
- Aporta dos o tres rasgos lingüísticos con ejemplos entre comillas.
- Relaciona cada rasgo con la intención; una lista sin explicar no puntúa.
Ideas clave
- Un texto es una unidad comunicativa con intención y sentido completo, sin importar su extensión.
- La adecuación ajusta el texto a emisor, receptor, canal, tema, registro e intención.
- La coherencia regula cantidad, calidad y estructura de la información, con reglas de repetición, progresión, no contradicción y relación.
- La progresión temática puede ser de tema constante, lineal o de temas derivados.
- Las seis funciones de Jakobson se mezclan, pero una predomina según la intención.
- Tipología es modo del discurso más ámbito; no es lo mismo que género ni que tema.
Pon a prueba lo aprendido
- «¿Me escucháis bien al fondo?» ¿Qué función predomina? — Fática
- El rema de cada frase pasa a ser tema de la siguiente. ¿Qué progresión es? — Lineal
- Usar «currar» en un informe oficial falla en... — Adecuación
- ¿Cuál es una respuesta correcta de tipología? — Argumentativo del ámbito periodístico
Comunicación: el comentario de texto — La cohesión: mecanismos y conectores
La cohesión es la propiedad que une materialmente las partes de un texto. Si la coherencia (véase «Comunicación: el comentario de texto — El texto y sus propiedades: adecuación, coherencia y tipología») es la unidad de sentido, la cohesión son las marcas lingüísticas visibles que enlazan unas oraciones con otras. Esas marcas se agrupan en tres familias: mecanismos léxico-semánticos, mecanismos gramaticales y conectores.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisci
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco l
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor inc
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dol
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore e
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet co
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consecte
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliq
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea comm
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi
usmod tempor incididunt ut labore et d
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamc
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetu
mco laboris nisi ut aliquip ex
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectet
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusm
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostru
Comunicación: el comentario de texto — Tema, estructura y resumen
En el comentario de texto de la EvAU de Castilla-La Mancha hay tres tareas muy ligadas. La primera es identificar el tema. La segunda, explicar la estructura, es decir, cómo se organizan las ideas. La tercera, redactar un resumen. Las tres parten de la misma lectura atenta. Si entiendes bien qué defiende el texto y cómo lo ordena, las tres salen casi solas.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adi
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercit
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut eni
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lore
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor si
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit
e magna aliqua ut enim ad minim
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
aboris nisi ut aliquip ex ea co
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod t
consectetur adipisci
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum d
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiu
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exe