Comentario de texto de Lengua II: EvAU Castilla-La Mancha

Apuntes del bloque de Comunicación (4 puntos): tema, estructura, resumen, cohesión, tipos de texto y opinión argumentada, con esquemas y tests.

Lengua Castellana y Literatura II · EvAU Castilla-La Mancha

8 temas · AprenAI

Índice

  1. Comunicación: el comentario de texto — El texto y sus propiedades: adecuación, coherencia y tipología
  2. Comunicación: el comentario de texto — La cohesión: mecanismos y conectores
  3. Comunicación: el comentario de texto — Tema, estructura y resumen
  4. Comunicación: el comentario de texto — Los textos científico-técnicos
  5. Comunicación: el comentario de texto — Los textos humanísticos y el ensayo
  6. Comunicación: el comentario de texto — Los textos periodísticos de opinión y los géneros periodísticos
  7. Comunicación: el comentario de texto — La opinión argumentada y la corrección lingüística
  8. Resumen para repasar

Comunicación: el comentario de texto — El texto y sus propiedades: adecuación, coherencia y tipología

Un texto es una unidad comunicativa con intención y sentido completo. Puede ser una novela, un tuit o un cartel de «Prohibido fumar»: lo que importa no es la extensión, sino que alguien quiere decir algo a alguien y el mensaje se entiende como un todo. Para que exista un texto deben cumplirse tres condiciones o propiedades textuales: adecuación, coherencia y cohesión. Este conjunto de condiciones se llama textualidad.

Esquema
Tipología, adecuación y cohesión
📄Propiedades textualesCondiciones para que exista texto
🎯AdecuaciónAjuste a la situación
🧠CoherenciaSentido y progresión temática
🔗CohesiónMecanismos y conectores
🗂️Tipología textualModos del discurso y ámbitos
✍️Modos del discursoNarrar, describir, exponer, argumentar, dialogar
📰ÁmbitosCientífico, humanístico, periodístico
🗣️Funciones del lenguajeLas seis de Jakobson
🧩Tema, estructura, resumenAnálisis del contenido

Las tres propiedades de un vistazo

PropiedadQué controlaPregunta que responde
AdecuaciónEl ajuste del texto a la situación comunicativa¿Es apropiado para quien lo recibe, el canal y la intención?
CoherenciaEl sentido global: qué información se da y en qué orden¿Se entiende de qué trata y avanza con lógica?
CohesiónLos enlaces gramaticales y léxicos entre enunciados¿Cómo se unen las frases entre sí?

La coherencia es la estructura profunda, el plan del texto. La cohesión es su reflejo en la superficie. La cohesión se estudia en «Comunicación: el comentario de texto — La cohesión: mecanismos y conectores».

La adecuación

La adecuación es el cumplimiento de las normas que ajustan el texto a su contexto. Se analizan estos elementos:

  • Emisor: quién habla y desde qué posición (experto, periodista, particular).
  • Receptor: el texto se adapta a sus conocimientos, edad, nivel cultural y situación personal o social.
  • Canal: oral o escrito, prensa, carta, pantalla.
  • Tema: el texto no debe divagar ni salirse de su asunto.
  • Registro: nivel de lengua elegido (coloquial, formal, culto, especializado).
  • Intención: informar, convencer, emocionar, ordenar.
Ejemplo

Currar, hacer y elaborar pueden funcionar como sinónimos, pero no son intercambiables. Currar es coloquial y familiar. Hacer es neutro. Elaborar pertenece a un registro culto. Un informe que dijera «hemos currado el presupuesto» sería inadecuado.

Un médico explica un diagnóstico a un niño de seis años con los mismos términos que usa en un congreso. ¿Qué propiedad falla y por qué?
Falla la adecuación al receptor: el registro especializado no se ajusta a la edad ni a los conocimientos del niño.

La coherencia

La coherencia es la propiedad que decide qué información se comunica y cómo se organiza. Tiene tres aspectos.

1. Cantidad de información

Hay que dar los datos necesarios, sin exceso (repeticiones, datos irrelevantes) ni defecto (lagunas, datos implícitos que el receptor desconoce).

2. Calidad de información

Las ideas deben ser claras y completas. Intervienen varios mecanismos:

  • Tema u objeto: aquello de lo que se habla, al que se subordinan todos los enunciados (véase «Comunicación: el comentario de texto — Tema, estructura y resumen»).
  • Presuposiciones: lo que el emisor da por sabido. Si acierta, el texto resulta coherente para el receptor.
  • Implicaciones: información añadida que contiene un enunciado. «Apaga la radio» implica que hay una radio, que está encendida y que el oyente puede apagarla.
  • Conocimiento del mundo: lo que emisor y receptor saben de la realidad. «Las piedras cantan ópera» choca con él.
  • Marco: tipo de texto, finalidad y situación. Ese mismo enunciado puede ser coherente en un poema, que funciona con lógica literaria y no realista; por ejemplo, en una canción de Joaquín Sabina «los pájaros visitan al psiquiatra».

3. Estructuración de la información

La información sigue un esquema previo y cumple cuatro reglas:

  1. Repetición: los enunciados retoman un tema común.
  2. Progresión: cada parte aporta información nueva.
  3. No contradicción: nada contradice lo dicho antes.
  4. Relación: lo dicho encaja con el mundo, real o imaginario, que plantea el texto.

La progresión temática

En cada enunciado distinguimos el tema (lo ya conocido) y el rema (lo nuevo). Según cómo se encadenan, hay tres tipos de progresión:

TipoFuncionamientoEjemplo breve
Tema constanteEl mismo tema recibe remas distintosCervantes nació en Alcalá. Cervantes luchó en Lepanto. Escribió el Quijote.
LinealEl rema de un enunciado pasa a ser tema del siguienteEl río nace en una sierra. La sierra está cubierta de pinos. Los pinos...
Temas derivadosUn hipertema se divide en subtemasEspaña tiene varios climas. El atlántico es lluvioso; el mediterráneo, seco.
Un texto repite su tema en cada párrafo pero nunca añade nada nuevo. ¿Qué regla incumple?
La regla de progresión: respeta la repetición, pero sin información nueva el texto no avanza.

Las funciones del lenguaje (Jakobson)

Roman Jakobson relacionó cada elemento de la comunicación con una función. En un texto suelen mezclarse varias, pero una predomina según la intención.

FunciónSe centra enMarcas habituales
Referencial o representativaEl referente: informa con objetividad3.ª persona, indicativo, léxico denotativo
Expresiva o emotivaEl emisor: sentimientos y opiniones1.ª persona, adjetivos valorativos, exclamaciones
Apelativa o conativaEl receptor: busca una reacción2.ª persona, imperativo, vocativos, preguntas
FáticaEl canal: abre o mantiene el contacto«¿Me oyes?», «Oye», «¿vale?»
MetalingüísticaEl código: la lengua habla de sí mismaDefiniciones, aclaraciones de términos
PoéticaEl mensaje mismo y su formaFiguras retóricas, ritmo, connotación

La tipología textual

Se clasifica por el modo del discurso (forma de organizar el contenido) y por el ámbito (contexto social de uso: periodístico, literario, científico-técnico, humanístico, jurídico-administrativo, publicitario). Los modos son compatibles entre sí.

ModoQué haceFunción predominanteRasgos
NarraciónCuenta hechos en el tiempo, en orden cronológico (a veces alterado con fin estético)Referencial o poéticaVerbos de acción, pretérito, marcadores temporales
DescripciónPresenta cualidades de seres, objetos o lugares sin orden obligatorioReferencial o poéticaAdjetivos, verbos de estado, presente o imperfecto
ExposiciónExplica conceptos e ideas de forma clara y objetivaReferencialDefiniciones, clasificaciones, ejemplos, 3.ª persona
ArgumentaciónDefiende una tesis con argumentos para convencerApelativa y expresivaTesis, argumentos, contraargumento refutado, conclusión
DiálogoReproduce el intercambio entre interlocutoresApelativa y fáticaTurnos de palabra, deixis personal, modalidad interrogativa

En los textos periodísticos informativos predominan la objetividad y la función referencial. En los de opinión, la subjetividad, la connotación y la función expresiva, a veces apelativa. En los literarios domina la función poética.

Error frecuente

Responder «es un artículo de opinión sobre la sanidad» cuando piden la tipología. El género (artículo, novela) y el tema (la sanidad) no son la tipología. La tipología es el modo del discurso y el ámbito: «texto expositivo-argumentativo del ámbito periodístico».

Plantilla: «determine razonadamente la tipología»

  1. Nombra el modo predominante y el ámbito: «Es un texto argumentativo, con partes expositivas, del ámbito periodístico».
  2. Justifica el modo con la intención y la estructura (por ejemplo, tesis y argumentos).
  3. Señala la función del lenguaje dominante y cita una marca del texto.
  4. Aporta dos o tres rasgos lingüísticos con ejemplos entre comillas.
  5. Relaciona cada rasgo con la intención; una lista sin explicar no puntúa.
Un texto define el sueño, clasifica sus fases y pone ejemplos. ¿Qué modo y función predominan?
Modo expositivo y función referencial: explica objetivamente sin buscar convencer.

Ideas clave

  • Un texto es una unidad comunicativa con intención y sentido completo, sin importar su extensión.
  • La adecuación ajusta el texto a emisor, receptor, canal, tema, registro e intención.
  • La coherencia regula cantidad, calidad y estructura de la información, con reglas de repetición, progresión, no contradicción y relación.
  • La progresión temática puede ser de tema constante, lineal o de temas derivados.
  • Las seis funciones de Jakobson se mezclan, pero una predomina según la intención.
  • Tipología es modo del discurso más ámbito; no es lo mismo que género ni que tema.

Pon a prueba lo aprendido

  1. «¿Me escucháis bien al fondo?» ¿Qué función predomina? — Fática
  2. El rema de cada frase pasa a ser tema de la siguiente. ¿Qué progresión es? — Lineal
  3. Usar «currar» en un informe oficial falla en... — Adecuación
  4. ¿Cuál es una respuesta correcta de tipología? — Argumentativo del ámbito periodístico

Comunicación: el comentario de texto — La cohesión: mecanismos y conectores

La cohesión es la propiedad que une materialmente las partes de un texto. Si la coherencia (véase «Comunicación: el comentario de texto — El texto y sus propiedades: adecuación, coherencia y tipología») es la unidad de sentido, la cohesión son las marcas lingüísticas visibles que enlazan unas oraciones con otras. Esas marcas se agrupan en tres familias: mecanismos léxico-semánticos, mecanismos gramaticales y conectores.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisci

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco l

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor inc

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dol

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore e

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet co

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consecte

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliq

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea comm

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do

consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi

usmod tempor incididunt ut labore et d

dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamc

veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetu

mco laboris nisi ut aliquip ex

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectet
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusm
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
  • tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostru

Comunicación: el comentario de texto — Tema, estructura y resumen

En el comentario de texto de la EvAU de Castilla-La Mancha hay tres tareas muy ligadas. La primera es identificar el tema. La segunda, explicar la estructura, es decir, cómo se organizan las ideas. La tercera, redactar un resumen. Las tres parten de la misma lectura atenta. Si entiendes bien qué defiende el texto y cómo lo ordena, las tres salen casi solas.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adi

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercit

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut eni

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lore

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor si

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit

e magna aliqua ut enim ad minim

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco

aboris nisi ut aliquip ex ea co

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod t

consectetur adipisci

usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e

dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum d

veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiu

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exe