Índice · 25
01De la Prehistoria a la monarquía visigoda
1. La Prehistoria en la península ibérica
El proceso de hominización en la península ibérica cuenta con un registro excepcional en la sierra de Atapuerca (Burgos). En sus yacimientos se hallaron los fósiles de Homo antecessor, datados en torno a unos 800.000 años de antigüedad en el Paleolítico inferior y considerados el antepasado común de neandertales y cromañones. Posteriormente aparece en este marco Homo heidelbergensis, sucedido en el Paleolítico medio por el Hombre de Neandertal —pionero en las prácticas funerarias—, hasta la consolidación de Homo sapiens en el Paleolítico superior.
Durante el Paleolítico predominaron comunidades nómadas y depredadoras volcadas en la caza, pesca y recolección. En el tramo final del Paleolítico superior floreció el arte rupestre cantábrico (Cueva de Altamira, El Castillo, Tito Bustillo), caracterizado por representaciones de animales aislados con marcado naturalismo, policromía y aprovechamiento de los relieves de la roca.
Hacia el 5000 a. C., corrientes demográficas y culturales procedentes de Oriente Próximo introdujeron la revolución neolítica, provocando el tránsito de una economía depredadora a una economía productora basada en la agricultura y la ganadería. Esta mutación trajo consigo el sedentarismo, la manufactura cerámica, el tejido y los primeros núcleos estables de población.
| Manifestación | Localización y soporte | Técnica y estilo | Temática principal |
|---|---|---|---|
| Arte cantábrico (Paleolítico superior) | Interior profundo de cuevas oscuras (Altamira) | Policromía (ocres, negros, rojos), gran naturalismo tridimensional | Animales aislados (bisontes, caballos, ciervos) sin figuras humanas narrativas; fines mágicos o rituales |
| Arte levantino (Mesolítico-Neolítico) | Abrigos rocosos al aire libre (Cogull, Valltorta, Minateda) | Monocromía o tonalidades planas, estilización esquemática y dinámica | Escenas colectivas con protagonismo humano: cacerías con arcos, danzas, recolección de miel y guerras |
2. Las culturas de la Edad de los Metales
La metalurgia impulsó la complejidad urbana, la estratificación social y el comercio exterior:
- Edad del Cobre (Calcolítico, c. 3000-1800 a. C.): destaca la cultura de Los Millares (Almería), caracterizada por un poblado fortificado con murallas y necrópolis megalítica de sepulcros colectivos con corredor. Se desarrolló paralelamente el vaso campaniforme y el megalitismo andaluz (dólmenes de Antequera: Menga, Viera y El Romeral).
- Edad del Bronce (c. 2200-1550 a. C.): aleación de cobre y estaño que desató la atracción de mercaderes foráneos. Destaca la cultura de El Argar (Almería y Murcia), con urbanismo aterrazado y enterramientos individuales en cistas o tinajas bajo el suelo de las viviendas con ajuar. En las islas Baleares se desarrolló la cultura talayótica (talayots, taulas y navetas).
3. Las colonizaciones históricas, Tartessos y los pueblos prerromanos
A comienzos del primer milenio a. C. penetraron los pueblos colonizadores por el Mediterráneo y oleadas indoeuropeas celtas a través de los Pirineos, introduciendo la metalurgia del hierro.
- Fenicios (siglo VIII a. C.): procedentes del Líbano, crearon factorías comerciales costeras como Gadir (Cádiz), Malaca (Málaga) y Sexi (Almuñécar). Introdujeron la escritura alfabética, el torno de alfarero, el cultivo de la vid y la técnica de salazón (el garum).
- Griegos (siglo VI a. C.): fundaron enclaves como Emporion (Ampurias) y Rhode (Rosas), aportando el olivo, la moneda, el asno y modelos escultóricos.
- Cartagineses (siglo VI-III a. C.): sustituyeron a los fenicios y desarrollaron un dominio militar tras instalarse en Ibiza y fundar Carthago Nova bajo el liderazgo de la estirpe de Amílcar Barca.
En el suroeste peninsular (Huelva, valle bajo del Guadalquivir) floreció el reino de Tartessos (siglos VII-VI a. C.), primera entidad prototerritorial peninsular, enriquecida por la minería de oro, plata y cobre y su fértil agro, antes de declinar hacia el 500 a. C. bajo presión cartaginesa.
El choque cultural dividió la península en dos grandes áreas prerromanas:
| Rasgos comparados | Pueblos íberos (Sur y Levante) | Pueblos celtas y celtíberos (Centro, Norte y Oeste) |
|---|---|---|
| Pueblos principales | Turdetanos, ilergetes, layetanos, edetanos, contestanos | Galaicos, astures, cántabros, vetones, vacceos, lusitanos |
| Economía | Agraria (trilogía mediterránea), ganadería caballar, minería, uso de moneda y comercio con colonizadores | Ganadería preponderante y agricultura cerealista rudimentaria; economía autosuficiente sin moneda propia |
| Hábitat y sociedad | Poblados fortificados en altura (oppida); oligarquías aristocráticas jerarquizadas; santuarios y damas votivas (Baza, Elche) | Poblados amurallados de cabañas circulares (castros); clanes y tribus gentilicias; belicosos con culto a las armas |
4. La Hispania romana y el proceso de romanización
La rivalidad entre Roma y Cartago precipitó la Segunda Guerra Púnica (218-201 a. C.), marcando el inicio de la ocupación romana peninsular. Se desarrolló en tres fases consecutivas:
- Ocupación de la costa mediterránea y valles del Ebro y Guadalquivir (218-170 a. C.): desembarco de Escipión en Ampurias y rápida sumisión del litoral con escasa resistencia.
- Conquista de la Meseta y fachada occidental (170-29 a. C.): encarnizada resistencia indígena que forzó el asedio y destrucción de Numancia (133 a. C.) y las campañas contra la guerra de guerrillas de Viriato en Lusitania.
- Sometimiento del área cantábrica (29-19 a. C.): las guerras cántabras, encabezadas directamente por el emperador César Augusto, aplastaron a cántabros y astures para controlar los yacimientos mineros y fijar campamentos militares permanentes (como León, sede de la Legio VII Gemina).
Este proceso se articuló a través de instrumentos decisivos: la difusión del latín (que desplazó todas las lenguas indígenas salvo el protovasco), el derecho romano, una tupida red de calzadas que vertebraba las rutas comerciales y militares, el servicio militar en las legiones y la urbanización mediante colonias de veteranos e indígenas (Emerita Augusta, Italica, Caesaraugusta). Hispania aportó a la élite imperial figuras como los emperadores Trajano, Adriano y Teodosio, o autores como Séneca, Quintiliano, Lucano y Marcial.
Administrativamente, la península transitó de las dos provincias republicanas primitivas (Citerior y Ulterior en 197 a. C.) al modelo augusteo (Bética, Lusitania y Tarraconense), que Caracalla y Diocleciano ampliarían con Gallaecia y Cartaginense.
5. La crisis del siglo III y el reino visigodo de Toledo
A partir del siglo III d. C., el Bajo Imperio padeció un grave estancamiento: el fin de las conquistas frenó la entrada de esclavos, la moneda se devaluó y el comercio exterior colapsó, imponiendo una economía autárquica y una marcada ruralización. La población urbana emigró hacia grandes villas rurales, originando el régimen del colonato —preludio de la servidumbre feudal— al buscar los campesinos protección ante los terratenientes.
En el 409 d. C., suevos, vándalos y alanos cruzaron los Pirineos y saquearon las provincias hispanas. El Imperio pactó un foedus con los visigodos (federados de religión arriana) para pacificar el territorio, asentándolos en el reino de Tolosa. Tras ser vencidos por los francos en la batalla de Vouillé (507), los visigodos se retiraron a Hispania y fijaron su capital en Toledo.
La consolidación del reino de Toledo requirió fusionar a una minoría dominante visigoda (unos 200.000 individuos) con casi seis millones de hispanorromanos mediante tres hitos institucionales:
- Unificación territorial: consumada por el rey Leovigildo al anexionar el reino suevo (585) y culminada por Suintila al expulsar a los bizantinos del sur peninsular en el siglo VII.
- Unificación religiosa: proclamada en el III Concilio de Toledo (589), donde el monarca Recaredo abandonó el arrianismo y abrazó el catolicismo, fortaleciendo el peso político y legislativo de los Concilios junto al monarca y el Aula Regia.
- Unificación jurídica: consumada por Recesvinto en 654 mediante la promulgación del Liber Iudiciorum (Código de Recesvinto o Fuero Juzgo), un código legal unificado para ambos grupos.
A pesar de esta centralización, la monarquía visigoda mantuvo un carácter electivo que atizó continuas pugnas entre linajes nobiliarios por la corona. El enfrentamiento entre los partidarios de Witiza y el rey Don Rodrigo desató la descomposición interna del reino, permitiendo que en el año 711 las tropas musulmanas vencieran en la batalla de Guadalete e iniciaran su rápido dominio peninsular (véase «Tema 1: De la Prehistoria al siglo XVIII — Al-Ándalus y los reinos cristianos medievales»).
- Los fósiles de Homo antecessor hallados en Atapuerca (unos 800.000 años) son considerados el antepasado común de neandertales y cromañones.
- La revolución neolítica transformó los grupos humanos depredadores en comunidades sedentarias y productoras ligadas a la agricultura y la ganadería.
- Las colonizaciones del Mediterráneo oriental (fenicios, griegos y cartagineses) introdujeron la moneda, el hierro, el alfabeto y la vida urbana.
- La romanización integró a los pueblos prerromanos en la estructura jurídica, lingüística, cultural y viaria del Imperio romano.
- El reino visigodo de Toledo consumó la unificación territorial con Leovigildo y Suintila, la religiosa en el III Concilio de Toledo (589) y la legal con el Liber Iudiciorum (654).
¿Qué rasgos estilísticos y temáticos diferencian al arte rupestre cantábrico del levantino?
¿Cuáles fueron los tres pilares de la unificación del reino visigodo de Toledo y qué reyes los impulsaron?
02Al-Ándalus y los reinos cristianos medievales
1. La invasión musulmana y la evolución política de al-Ándalus
En el año 711, las tropas musulmanas dirigidas por Tariq cruzaron el estrecho de Gibraltar y derrotaron al último monarca visigodo, don Rodrigo, en la batalla de Guadalete. La fulgurante conquista peninsular obedeció a dos factores determinantes: la profunda crisis interna del reino visigodo (inmerso en guerras civiles dinásticas entre los partidarios de Witiza y los de Rodrigo) y el ímpetu expansivo del islam tras consolidar el dominio del norte de África.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqu
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ul
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et d
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ven
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qui
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo cons
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
consectetur adipiscing elit se
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad min
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea c
03Los Reyes Católicos y el Imperio de los Austrias
1. Los Reyes Católicos y la génesis del Estado moderno
El matrimonio en 1469 de Isabel I de Castilla y Fernando II de Aragón sentó las bases de la monarquía hispánica. Tras la muerte de Enrique IV en 1474, estalló una guerra sucesoria civil castellana en la que Isabel, respaldada por Aragón, derrotó a Juana la Beltraneja (apoyada por Portugal) en la batalla de Toro (1476).
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ven
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis n
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor i
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ul
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitati
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi u
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipi
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidid
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco labori
04El reformismo borbónico y la Ilustración
El siglo XVIII supuso para la Monarquía Hispánica una profunda transformación política, territorial e institucional. La extinción de la dinastía de los Habsburgo con la muerte sin descendencia de Carlos II en 1700 abrió paso a la instauración de la Casa de Borbón, un proceso traumático sellado por una contienda internacional y civil que redefinió el peso de la Corona en Europa e inauguró un modelo estatal centralizado y absolutista.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscin
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur ad
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt u
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ulla
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor inc
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad m
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet cons
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ips
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labo
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostru
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo co
modo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ve
amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor
do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet c
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolo
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ulla
05La Guerra de la Independencia y las Cortes de Cádiz
1. La crisis de la monarquía borbónica y el colapso del Antiguo Régimen (1807-1808)
A finales del siglo XVIII y principios del XIX, el reinado de Carlos IV se vio condicionado por el impacto de la Revolución Francesa y la subordinación diplomática a los intereses geopolíticos de Napoleón Bonaparte. Bajo la dirección del valido Manuel Godoy, la alianza con Francia, mantenida a pesar de la derrota en Trafalgar (1805), condujo a la firma del Tratado de Fontainebleau en octubre de 1807. Este acuerdo permitía el ingreso de divisiones francesas en territorio español para invadir de manera conjunta Portugal (aliado británico reacio al bloqueo continental) y repartir sus territorios.
La presencia militar francesa se transformó rápidamente en una ocupación efectiva de enclaves estratégicos como Barcelona y Pamplona. Esta situación acentuó el descontento de la nobleza y el clero hacia Godoy, aglutinados en torno al príncipe de Asturias. Entre el 17 y el 19 de marzo de 1808 estalló el motín de Aranjuez, asalto popular y cortesano que forzó la destitución de Godoy y la abdicación de Carlos IV en su hijo Fernando VII.
Napoleón aprovechó la descomposición interna de los Borbones para citar a padre e hijo en la localidad francesa de Bayona. Allí tuvieron lugar entre abril y mayo de 1808 las abdicaciones de Bayona: Carlos IV y Fernando VII cedieron sucesivamente sus derechos de la corona al emperador francés, quien acto seguido transfirió el trono a su hermano José Bonaparte (coronado como José I).
2. La Guerra de la Independencia: levantamiento y modelos de poder
El estallido popular y la dualidad de poderes
El 2 de mayo de 1808, ante el rumor del traslado a Francia de los últimos miembros de la familia real, el pueblo de Madrid se alzó en armas de forma espontánea contra las fuerzas ocupantes, con la destacada sublevación militar de los capitanes Luis Daoiz y Pedro Velarde en el parque de Monteleón. La implacable respuesta del general Joachim Murat se saldó con centenares de fusilamientos en la madrugada del 3 de mayo (inmortalizados por Francisco de Goya).
El vacío de poder originado por la inacción de las instituciones tradicionales (como el Consejo de Castilla y la Junta de Gobierno) provocó una profunda fractura institucional entre dos proyectos políticos antagónicos:
- El régimen bonapartista: sustentado por las bayonetas francesas y apoyado por los afrancesados (ilustrados, nobles y funcionarios reformistas que veían en el nuevo régimen una vía de modernización sin desórdenes revolucionarios). Promulgó el Estatuto de Bayona (1808), una carta otorgada sin legitimidad de las Cortes libres que, pese a mantener un corte autoritario y confesional, suprimía privilegios señoriales y garantizaba derechos individuales.
- El frente patriótico y las Juntas: integrado por la inmensa mayoría de la población que rechazaba al invasor. En nombre de Fernando VII surgieron de forma espontánea Juntas Locales y Provinciales compuestas por élites locales y mandos militares. Para coordinar la resistencia y asumir la dirección suprema del Estado, se constituyó en septiembre de 1808 la Junta Suprema Central, presidida inicialmente por el conde de Floridablanca.
Fases militares del conflicto bélico (1808-1814)
La contienda bélica se desarrolló a lo largo de tres fases claramente delimitadas:
- Éxitos iniciales de la resistencia (mayo - noviembre de 1808): los ejércitos franceses sufrieron serios reveses al intentar someter el territorio peninsular, destacando la tenaz resistencia urbana en el primer sitio de Zaragoza. El hito clave fue la batalla de Bailén (19 de julio de 1808), donde las tropas patriotas dirigidas por el general Castaños derrotaron al general galo Pierre Dupont. Esta primera derrota de la infantería napoleónica en campo abierto forzó la retirada francesa al norte del Ebro y la evacuación de Madrid por parte de José I.
- Hegemonía imperial francesa y guerra de desgaste (noviembre de 1808 - 1812): Napoleón intervino en persona al mando de más de 250.000 soldados veteranos de la Grande Armée, derrotando a las tropas españolas en Somosierra y recuperando Madrid en diciembre de 1808. Pese a la caída de ciudades sitiadas como Zaragoza y Gerona, la ocupación francesa nunca fue total gracias a la guerra de guerrillas. Pequeñas partidas de voluntarios armados mandadas por cabecillas populares (como Juan Martín Díaz «el Empecinado», el cura Merino o Francisco Espoz y Mina) atacaban las líneas de retaguardia, convoyes de suministros y correos, impidiendo el dominio efectivo del territorio.
- Ofensiva aliada anglo-hispana y retirada francesa (1812 - 1814): la retirada de contingentes napoleónicos para la fatal campaña de Rusia mermó las fuerzas francesas. El ejército aliado hispano-luso-británico, bajo el mando supremo del general Arthur Wellesley (duque de Wellington), venció decisivamente en la batalla de Arapiles (julio de 1812), reconquistó Madrid y expulsó al invasor hacia la frontera tras las victorias de Vitoria y San Marcial (1813). Por el Tratado de Valençay (diciembre de 1813), Napoleón restituyó la corona a Fernando VII.
Las consecuencias materiales y demográficas de la contienda fueron demoledoras: más de 300.000 fallecidos sobre un censo nacional de once millones de habitantes, ciudades y campos arrasados, expolio del patrimonio histórico-artístico, quiebra absoluta de la Hacienda real y estímulo del movimiento de emancipación en las provincias ultramarinas americanas.
3. Las Cortes de Cádiz y la Constitución de 1812
Convocatoria, naturaleza y composición de las Cortes
El imparable avance francés en Andalucía obligó a la Junta Suprema Central a refugiarse en la bahía gaditana, plaza protegida por la armada británica y de marcado carácter burgués y comercial. En enero de 1810, la Junta Central se disolvió y delegó sus atribuciones en un Consejo de Regencia, que formalizó la apertura de unas Cortes de cámara única (rompiendo la tradicional división estamental). Ante la ocupación de numerosas circunscripciones, muchos diputados ausentes fueron suplidos por vecinos ilustrados de esas provincias residentes temporalmente en la urbe gaditana.
| Grupo profesional | Representación en Cádiz | Orientación doctrinal dominante |
|---|---|---|
| Eclesiásticos | 90 diputados | Divididos entre absolutismo doctrinal y reformismo moderado |
| Abogados y funcionarios | 105 diputados | Promotores del constitucionalismo liberal y la división de poderes |
| Militares y marinos | 39 diputados | Posturas intermedias, mayoritariamente patriotas |
| Catedráticos y burguesía mercantil | 23 diputados | Defensores del libre comercio y desarticulación señorial |
| Nobleza tradicional | 14 diputados | Conservación íntegra de privilegios de sangre y señoríos |
Pronto se hicieron visibles dos corrientes políticas antagónicas: los liberales, partidarios de plasmar las libertades cívicas, la igualdad legal y la fiscalización del monarca a través de un texto constitucional; y los absolutistas (apodados por sus rivales como «serviles»), defensores del mantenimiento inalterado del poder autocrático regio y el orden estamental.
Los pilares de la Constitución de 1812 («La Pepa»)
Promulgada el 19 de marzo de 1812 tras intensas deliberaciones, la Constitución de Cádiz constaba de 384 artículos vertebrados sobre premisas netamente revolucionarias:
- Soberanía nacional: el poder supremo emana del conjunto de los ciudadanos de ambos hemisferios y se ejerce mediante representantes electos en Cortes.
- Monarquía constitucional moderada: el rey ya no posee la soberanía; sanciona leyes, pero su prerrogativa queda sujeta al texto constitucional y cuenta solo con veto suspensivo transitorio durante dos años consecutivos.
- División estricta de poderes: potestad legislativa en las Cortes junto al monarca; ejecutiva en manos del rey y sus secretarios de despacho; y judicial atribuida en exclusividad a tribunales independientes dotados de códigos normativos comunes.
- Sufragio universal masculino indirecto: derecho de voto reconocido a los varones mayores de 25 años agrupados por juntas de parroquia y de provincia, aunque se exigía un nivel de renta para ser candidato elegible a diputado.
- Igualdad civil y derechos fundamentales: abolición de privilegios de sangre, inviolabilidad domiciliaria, libertad de imprenta (excepto para escritos religiosos) y derecho de propiedad privada. Se impuso, como compromiso con los sectores tradicionales, la confesionalidad católica excluyente del Estado.
La desarticulación legislativa del Antiguo Régimen
Paralelamente al redactado constitucional, las Cortes aprobaron decretos reformistas orientados a demoler los cimientos socioeconómicos del feudalismo tardío:
| Ámbito de reforma | Medida decretada por las Cortes | Trascendencia histórica |
|---|---|---|
| Régimen señorial | Abolición de los señoríos jurisdiccionales (1811) | La impartición de justicia pasó a tribunales estatales; los nobles mantuvieron la propiedad de la tierra al transformarse en señoríos territoriales. |
| Economía y trabajo | Supresión gremial y de los privilegios de la Mesta (1813) | Consagración de la libertad contractual, de industria y de cercamiento de fincas agrarias. |
| Iglesia y pensamiento | Abolición del tribunal de la Inquisición (1813) | Fin de la policía doctrinal y derogación legal de la tortura en los procesos jurídicos. |
| Propiedad agraria | Desamortización de bienes de propios y de conventos destruidos | Subasta pública de parcelas comunales y eclesiásticas con el fin de amortizar títulos de deuda estatal. |
Texto de muestra:
«Art. 1. La Nación española es la reunión de todos los españoles de ambos hemisferios.
Art. 3. La soberanía reside esencialmente en la Nación, y por lo mismo pertenece a ésta exclusivamente el derecho de establecer sus leyes fundamentales.
Art. 15. La potestad de hacer las leyes reside en las Cortes con el Rey.
Art. 16. La potestad de hacer ejecutar las leyes reside en el Rey.
Art. 17. La potestad de aplicar las leyes en las causas civiles y criminales reside en los Tribunales...»
1. Clasificación razonada y valor como fuente histórica: Fuente primaria directa de carácter jurídico, público y naturaleza político-constitucional. Fue elaborada y promulgada por las Cortes extraordinarias de Cádiz el 19 de marzo de 1812, con destino a la totalidad de los súbditos de la Corona. Su valor histórico radica en constituir la primera carta magna del constitucionalismo hispánico y el acta de nacimiento del Estado liberal contemporáneo.
2. Análisis de ideas principales y secundarias: La idea principal vertebradora reside en el artículo 3: la proclamación de la soberanía nacional, desplazando el origen divino de la monarquía hacia la voluntad del cuerpo cívico. Como ideas secundarias complementarias figuran: la concepción transoceánica de la nacionalidad (art. 1), y la aplicación teórica de la división tripartita de poderes de Montesquieu en los artículos 15, 16 y 17 (Cortes con el Rey, Rey y Tribunales de justicia).
3. Contexto histórico asociado: El texto surge en el marco de la Guerra de la Independencia (1808-1814), tras las abdicaciones de Bayona y el levantamiento popular antifrancés. La crisis dinástica forzó el surgimiento de las Juntas y la posterior reunión en Cádiz de una asamblea constituyente que aprovechó el vacío regio para desmantelar las estructuras señoriales del Antiguo Régimen.
- El Tratado de Fontainebleau y el motín de Aranjuez precipitaron las abdicaciones de Bayona de mayo de 1808, entronizando a José I Bonaparte.
- El levantamiento popular del 2 de mayo de 1808 originó las Juntas locales y provinciales, articuladas en la Junta Suprema Central, que ejercieron el poder legítimo frente a las instituciones sometidas a Francia.
- La contienda militar se libró en tres fases diferenciadas: resistencia inicial con la victoria de Bailén, apogeo imperial con guerra de guerrillas, y repliegue francés culminado por Wellington en Arapiles, Vitoria y San Marcial.
- Las Cortes unicamerales de Cádiz consagraron en la Constitución de 1812 la soberanía nacional, la división de poderes, la monarquía constitucional y la igualdad jurídica frente al absolutismo.
- La labor legislativa ordinaria de Cádiz abolió los señoríos jurisdiccionales, los gremios, los privilegios de la Mesta y la Inquisición, sentando las bases del primer liberalismo hispánico.
¿Qué distinción fundamental existió entre el Estatuto de Bayona y la Constitución de Cádiz de 1812?
¿Cómo alteró la batalla de Bailén el transcurso inicial de la invasión francesa?
¿Qué contradicción ideológica mantuvo la Constitución de 1812 respecto a la libertad religiosa?
06El reinado de Fernando VII y la emancipación americana
El restablecimiento en el trono de Fernando VII tras el Tratado de Valençay inauguró un periodo convulso de diecinueve años marcado por el choque frontal entre el absolutismo monárquico y las nuevas aspiraciones liberales surgidas en las Cortes de Cádiz (como se ha visto en «Tema 2: Crisis del Antiguo Régimen (1808-1833) — La Guerra de la Independencia y las Cortes de Cádiz»). De manera paralela e interdependiente, la quiebra institucional y bélica en la metrópoli aceleró la desintegración del imperio español en el continente americano.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad min
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt u
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qui
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna al
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad m
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad min
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labor
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim venia
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliq
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur ad
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisc
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut l
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conse
modo consequat lorem ipsum dolor sit
amet consectetur adipiscing elit sed d
do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exe
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore mag
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información