Apuntes de Biología EvAU Castilla-La Mancha con tests

Biomoléculas, célula, genética, metabolismo, microbiología e inmunología: todo el temario, con esquema y test en cada tema y un resumen final para repasar.

AprenAI
24 secciones · 41 min de lectura
Índice · 24
Tema 1: Las biomoléculas
01Bioelementos, agua y sales minerales02Glúcidos03Lípidos04Proteínas y biocatálisis05Ácidos nucleicos
Tema 2: Biología celular
06Teoría celular y organización procariota y eucariota07Membrana plasmática y transporte celular08Orgánulos citoplasmáticos y sistema de endomembranas09Citoesqueleto, estructuras no membranosas y núcleo interfásico
Tema 3: Ciclo celular y división
10Ciclo celular, mitosis y citocinesis11Meiosis y ciclos biológicos
Tema 4: Genética molecular
12Replicación del ADN13Expresión génica: transcripción y código genético14Traducción y regulación génica15Mutaciones y variabilidad genética16Genética mendeliana y patrones de herencia
Tema 5: Metabolismo
17Principios metabólicos y catabolismo anaeróbico18Catabolismo aeróbico: respiración celular y beta-oxidación19Anabolismo autótrofo y fotosíntesis
Tema 6: Microbiología y biotecnología
20Microorganismos y formas acelulares21Ingeniería genética y aplicaciones biotecnológicas
Tema 7: Inmunología
22Componentes del sistema inmunitario y respuesta innata23Inmunidad específica, vacunación y patologías24Resumen para repasar
Tema 1
Las biomoléculas
5 apartados

01Bioelementos, agua y sales minerales

1. La base química de los seres vivos: bioelementos y biomoléculas

De los aproximadamente un centenar de elementos químicos que existen en la naturaleza, solo unos 25 forman parte estructural o funcional de la materia viva. Estos componentes reciben el nombre de bioelementos o elementos biogénicos. La materia orgánica no surge por la abundancia relativa de los elementos en la corteza terrestre, sino por su idoneidad para formar enlaces químicos idóneos para la vida.

Los bioelementos primarios abarcan C, H, O, N, P y S, constituyendo cerca del 99 % de la masa total celular. Su bajo peso atómico y su reducida masa permiten que establezcan enlaces covalentes altamente estables compartiendo pares de electrones:

  • Carbono (C): posee cuatro electrones en su capa de valencia, por lo que forma cuatro enlaces covalentes con geometría tetraédrica. Puede encadenarse consigo mismo originando esqueletos lineales, ramificados o anillos cíclicos que sustentan la química orgánica.
  • Hidrógeno (H): acompaña constantemente al carbono formando enlaces no polares (C−H\text{C}-\text{H}) esenciales en las reservas energéticas.
  • Oxígeno (O): altamente electronegativo; genera dipolos y posibilita reacciones de oxidación-reducción donde se extrae energía química.
  • Nitrógeno (N): componente estructural insustituible de aminoácidos, proteínas y nucleótidos (bases nitrogenadas).
  • Fósforo (P): forma ésteres y enlaces fosfodiéster (en ácidos nucleicos y fosfolípidos) y enlaces fosfoanhídrido de alta energía (como en el ATP).
  • Azufre (S): fundamental en aminoácidos como la cisteína y metionina, posibilitando puentes disulfuro.

Los bioelementos secundarios (Na+\text{Na}^+, K+\text{K}^+, Ca2+\text{Ca}^{2+}, Mg2+\text{Mg}^{2+}, Cl−\text{Cl}^-) representan alrededor del 1-2 % de la biomasa y suelen hallarse en estado iónico regulando el potencial de membrana, la contracción o sirviendo de cofactor en la clorofila. Por último, los oligoelementos o elementos traza (Fe, Cu, Zn, Mn, I, Co, Mo, entre otros) suponen menos del 0,1 % del peso corporal, aunque resultan estrictamente indispensables para funciones catalíticas específicas (por ejemplo, el hierro en la hemoglobina o el yodo en las hormonas tiroideas).

Esquema
Clasificación general de los bioelementos
🧬Bioelementos primarios99 % masa: C, H, O, N, P, S
⚡Bioelementos secundarios1-2 % masa: Na, K, Ca, Mg, Cl
🔬OligoelementosMenos del 0,1 %: Fe, Cu, Zn, I...
Tipo de biomoléculaNaturaleza químicaEjemplos principales
InorgánicasPresentes tanto en la materia viva como en la inerte; no presentan cadenas de carbono.Agua, dióxido de carbono (CO2\text{CO}_2), oxígeno molecular (O2\text{O}_2) y sales minerales disueltas o precipitadas.
OrgánicasSintetizadas casi exclusivamente por los seres vivos; articuladas sobre esqueletos hidrocarbonados.Glúcidos, lípidos, proteínas y ácidos nucleicos.

2. El agua: estructura y propiedades físico-químicas

El agua (H2O\text{H}_2\text{O}) es la biomolécula más cuantiosa de los seres vivos, representando habitualmente entre el 60 % y el 95 % de la masa total según el tejido, la especie y la edad (un 63 % en el ser humano frente a más del 90 % en medusas o algas).

Esquema del enlace por puente de hidrógeno entre moléculas de agua.
Esquema del enlace por puente de hidrógeno entre moléculas de agua.

Estructura molecular y puentes de hidrógeno

Cada molécula está compuesta por un átomo de oxígeno unido mediante sendos enlaces covalentes simples a dos átomos de hidrógeno, configurando un ángulo de enlace de 104,5°. Debido a la fuerte electronegatividad del oxígeno frente a la de los hidrógenos, los pares electrónicos compartidos son atraídos hacia su núcleo, generando una densidad de carga parcial negativa (2δ−2\boldsymbol{\delta}^-) en el vértice del oxígeno y densidades de carga parcial positiva (δ+\boldsymbol{\delta}^+) sobre los hidrógenos.

Definición

Un puente de hidrógeno es una atracción electrostática intermolecular débil establecida entre la carga parcial negativa (δ−\boldsymbol{\delta}^-) del oxígeno de una molécula de agua y la carga parcial positiva (δ+\boldsymbol{\delta}^+) del hidrógeno de una molécula contigua. Aunque su energía equivale a una vigésima parte de un enlace covalente, su agregación masiva y dinámica crea una red reticular tridimensional coordinada.

Propiedades fisicoquímicas y repercusión funcional

La arquitectura dipolar y la retícula de enlaces otorgan al agua particularidades clave:

  • Gran poder disolvente: actúa como disolvente polar por excelencia. Apantalla las fuerzas iónicas de sales mediante capas de hidratación e interactúa con grupos polares neutros (alcoholes, aminas), lo que la convierte en el vehículo de transporte intracelular y extracelular y el medio donde acontecen las reacciones del metabolismo.
  • Fuerte cohesión interna y adhesión: la unión entre sus propias moléculas confiere incompresibilidad (esqueleto hidrostático celular) y elevada tensión superficial, permitiendo la capilaridad y la ascensión de la savia bruta por los conductos leñosos.
  • Elevado calor específico: amortigua bruscas oscilaciones térmicas en el interior celular, absorbiendo o liberando elevadas cantidades de calor sin experimentar saltos abruptos de temperatura.
  • Alto calor de vaporización y de fusión: romper los puentes de hidrógeno para cambiar de fase requiere gran energía calorífica, sirviendo como un eficiente mecanismo termorregulador (refrigeración por sudoración o transpiración foliar).
  • Densidad anómala del hielo: el agua alcanza su densidad máxima a los 4 °C. Al congelarse, los puentes de hidrógeno forman una estructura reticular más espaciada y rígida, haciendo que el hielo flote sobre el agua líquida y permitiendo el mantenimiento de la vida acuática bajo su cubierta aislante.

3. Sales minerales y físico-química celular

Las sales minerales se presentan en dos estados en los organismos vivos:

  1. Forma precipitada (insoluble): sales neutras sólidas como el carbonato cálcico (CaCO3\text{CaCO}_3) en conchas y caparazones, el fosfato cálcico (Ca3(PO4)2\text{Ca}_3(\text{PO}_4)_2) en el hueso o los silicatos (SiO2\text{SiO}_2) en frústulas de diatomeas y gramíneas. Cumplen función estructural de protección y sostén mecánico.
  2. Forma disuelta (ionizada): sales disociadas en cationes (Na+\text{Na}^+, K+\text{K}^+, Ca2+\text{Ca}^{2+}, Mg2+\text{Mg}^{2+}) y aniones (Cl−\text{Cl}^-, HCO3−\text{HCO}_3^-, HPO42−\text{HPO}_4^{2-}, SO42−\text{SO}_4^{2-}). Se encargan de controlar la permeabilidad de membranas, transmitir impulsos electroquímicos, estabilizar dispersiones coloidales (paso de estado fluido sol a estado semisólido gel) y mantener el pH y el equilibrio osmótico.

Ósmosis y presión osmótica

Diagrama de flujo neto de agua en el fenómeno de ósmosis.
Diagrama de flujo neto de agua en el fenómeno de ósmosis.
Definición

La presión osmótica es la presión hidrostática o mecánica necesaria para detener el flujo neto de disolvente a través de una membrana semipermeable que separa dos medios con distinta concentración de solutos.

El agua se desplaza espontáneamente desde la disolución más diluida (hipotónica) hacia la más concentrada (hipertónica) hasta que ambas alcanzan la misma osmolaridad (isotónicas). Este proceso genera distintas respuestas citológicas según la presencia o ausencia de pared celular:

Condición del medio extracelularEfecto en célula vegetalEfecto en célula animal
Medio hipotónico (menor concentración exterior)Entrada neta de agua: la célula se hincha acumulando líquido en la vacuola central ejerciendo presión sobre la pared. Sucede la turgencia celular.Entrada masiva de disolvente hasta que la membrana plasmática estalla al carecer de pared protectora. Ocurre la lisis celular (o hemólisis en eritrocitos).
Medio hipertónico (mayor concentración exterior)Salida de agua: la vacuola se reduce drásticamente y la membrana se despega de la pared celular. Proceso de plasmólisis.Pérdida acusada de volumen intracelular: la célula se retrae, se arruga y su superficie se pliega, sufriendo crenación.
Medio isotónico (igual concentración)Equilibrio hídrico: entra y sale la misma cantidad de agua (flujo neto nulo); estado fisiológico basal.Forma celular inalterada y volumen constante normal.
Esquema de turgencia y plasmólisis en células vegetales según el medio.
Esquema de turgencia y plasmólisis en células vegetales según el medio.

Regulación del pH: sistemas tampón fisiológicos

El metabolismo demanda mantener el pH celular en un margen muy estricto (generalmente en torno a 7,2-7,4). Para evitar perturbaciones lesivas, actúan las disoluciones amortiguadoras o tampones, formadas por pares ácido-base conjugados que ceden o capturan protones (H+\text{H}^+) según varíe el entorno.

Tampón bicarbonato (extracelular)

Es el principal regulador en la sangre humana y líquidos intersticiales. Se basa en el equilibrio entre el ion bicarbonato y el ácido carbónico, acoplado a la eliminación pulmonar de CO2\text{CO}_2:

CO2+H2O⇌H2CO3⇌HCO3−+H+\text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{H}_2\text{CO}_3 \rightleftharpoons \text{HCO}_3^- + \text{H}^+

Si el medio se acidifica (aumento de H+\text{H}^+), la base conjugada (HCO3−\text{HCO}_3^-) neutraliza el exceso formando H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3, que se descompone en agua y gas CO2\text{CO}_2 expelido al ventilar. Ante una alcalinización (déficit de protones), el ácido carbónico se disocia aportando H+\text{H}^+.

Tampón fosfato (intracelular)

Mantiene el pH en el interior del citoplasma (pH ≈ 7,2) mediante el equilibrio entre el ion dihidrógeno fosfato (ácido débil) y el monohidrógeno fosfato (base conjugada):

H2PO4−⇌HPO42−+H+\text{H}_2\text{PO}_4^- \rightleftharpoons \text{HPO}_4^{2-} + \text{H}^+

Cuando penetran o se liberan protones en el citoplasma, el ion HPO42−\text{HPO}_4^{2-} los capta regenerando H2PO4−\text{H}_2\text{PO}_4^-. En situaciones basificantes, el H2PO4−\text{H}_2\text{PO}_4^- se ioniza soltando H+\text{H}^+ al medio.

PAU · 2025, Extraordinaria
6. En un medio hipertónico, una célula viva:
a) Sufrirá plasmólisis.
b) Sufrirá turgencia.
c) Incrementará su volumen nuclear.
d) No sufrirá alteraciones gracias a la resistencia de su membrana.

Resolución

Opción correcta: a) Sufrirá plasmólisis.

En un entorno hipertónico, la concentración de solutos es mayor fuera que dentro de la célula. Por ósmosis, el agua tiende a igualar las concentraciones saliendo del interior celular hacia el exterior a través de la membrana semipermeable. Como consecuencia de este flujo neto de salida, la célula sufre una reducción de su volumen citoplasmático y vacuolares, fenómeno que en células con pared (como las vegetales) produce el desprendimiento de la membrana plasmática conocido como plasmólisis, y en células animales se traduce en la retracción o crenación celular.

Ideas clave
  • Los bioelementos primarios (C, H, O, N, P, S) forman el 99 % de la masa celular gracias a su aptitud para establecer enlaces covalentes estables.
  • El agua es una molécula dipolar con geometría angular que genera puentes de hidrógeno, responsables de sus particulares propiedades térmicas y mecánicas.
  • El elevado calor específico del agua la capacita como un amortiguador térmico idóneo para la homeotermia de los organismos vivos.
  • En los fenómenos osmóticos, el agua fluye siempre desde el medio hipotónico hacia el hipertónico, desencadenando turgencia o plasmólisis en las células vegetales.
  • El pH biológico se autorregula mediante el sistema tampón bicarbonato en el espacio extracelular y el tampón fosfato a escala intracelular.
Comprueba lo que has aprendido
¿Por qué el carbono resulta mucho más ventajoso que otros elementos como el silicio para constituir el esqueleto de las moléculas biológicas?
El carbono tiene menor tamaño atómico que el silicio, lo que le permite formar enlaces covalentes simples, dobles y triples mucho más cortos, resistentes y estables, además de crear largas cadenas y estructuras ramificadas o cíclicas tridimensionales complejas.
¿Qué mecanismo físico explica que los eritrocitos sufran lisis en un medio hipotónico mientras que las células vegetales sobrevivan con turgencia?
Las células vegetales poseen una rígida pared celular celulósica que resiste la presión hidrostática generada por la entrada masiva de agua (presión de turgencia), mientras que los eritrocitos carecen de pared y su delgada membrana plasmática termina desgarrándose.
¿Cómo actúa el tampón bicarbonato ante una acumulación patológica de iones H+\text{H}^+ en el torrente sanguíneo?
El exceso de protones es neutralizado reaccionando con el anión bicarbonato (HCO3−\text{HCO}_3^-) para formar ácido carbónico (H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3), que se disocia rápidamente en H2O\text{H}_2\text{O} y CO2\text{CO}_2 gaseoso, el cual se elimina mediante la ventilación pulmonar.
Repaso rápido
0 XP
¿Qué tipo de bioelemento es el hierro (Fe)?
Tema 1: Las biomoléculas

02Glúcidos

Los glúcidos (también denominados hidratos de carbono o azúcares) son biomoléculas orgánicas integradas principalmente por carbono, hidrógeno y oxígeno, con una proporción estequiométrica general aproximada de (CH2O)n(CH_2O)_n (los bioelementos primarios se detallan en «Tema 1: Las biomoléculas — Bioelementos, agua y sales minerales»). Representan la principal fuente de energía química de uso inmediato para el metabolismo celular y cumplen además funciones estructurales de soporte arquitectónico en diversos grupos biológicos.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet co

or incididunt ut labore et dolore m

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore m

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat

s nisi ut aliquip ex ea commodo

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dol

tempor incididunt ut labore et dolore magn

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo

consequat lorem ipsum dolor sit amet co

Crea tu cuenta gratis para seguir leyendo

Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.

Ideas clave · 4
  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit ame
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adi
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e
Tema 1: Las biomoléculas

03Lípidos

Los lípidos integran un grupo extraordinariamente heterogéneo de biomoléculas unificadas por dos propiedades físicas cardinales: su insolubilidad o mínima solubilidad en agua y su elevada solubilidad en disolventes apolares orgánicos (como cloroformo, benceno, hexano o éter). Químicamente están constituidos por carbono, hidrógeno y oxígeno (con proporciones de oxígeno notablemente más reducidas que en los glúcidos), pudiendo incorporar además fósforo, nitrógeno y azufre.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliq

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet

s nostrud exercitation ullam

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum do

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor

aboris nisi ut aliquip ex ea co

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat

consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisc

usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullam

dolore magna aliqua

veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e

mco laboris nisi ut aliquip ex ea com

modo consequat lorem

amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididun

do eiusmod tempor incid

e et dolore magna al

inim veniam quis nos

Ideas clave · 5
  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit se
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco la
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat

Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información