Índice · 40
01Cortes de Cádiz y Constitución de 1812
1. La crisis de la monarquía y el colapso del Antiguo Régimen (1808)
A comienzos del siglo XIX, la monarquía española de Carlos IV se hallaba sumida en una severa descomposición política. Las disputas dinásticas, azuzadas por el descontento nobiliario frente al valido Manuel Godoy, cristalizaron en el Proceso de El Escorial (1807) y culminaron en marzo de 1808 con el Motín de Aranjuez, que forzó la destitución de Godoy y la abdicación de Carlos IV en su hijo Fernando VII.
Aprovechando la presencia del ejército imperial francés en suelo ibérico tras el Tratado de Fontainebleau, Napoleón Bonaparte atrajo a la familia real a Francia. Mediante las abdicaciones de Bayona (mayo de 1808), forzó a padre e hijo a renunciar a la Corona española en su favor, cediéndosela acto seguido a su hermano José I Bonaparte.
El vacío de poder legítimo y la invasión militar provocaron el levantamiento popular del 2 de mayo de 1808 en Madrid, dando inicio a la Guerra de la Independencia (1808-1814). Ante la parálisis de las instituciones borbónicas tradicionales, la sociedad asumió la soberanía mediante la creación espontánea de juntas locales y provinciales de defensa. Para coordinar los esfuerzos bélicos y la gobernanza civil del territorio sublevado, se constituyó en septiembre de 1808 la Junta Suprema Central, encabezada por el conde de Floridablanca. Esta reconoció a Fernando VII como legítimo soberano y asumió interinamente la autoridad del reino, replegándose en 1810 hacia la bahía de Cádiz ante el empuje militar de las tropas napoleónicas.
- Marzo 1808👑Motín de Aranjuez y abdicación forzada de Carlos IV.
- Mayo 1808⚔️Levantamiento del 2 de mayo y abdicaciones de Bayona.
- Septiembre 1808🏛️Creación de la Junta Suprema Central en Aranjuez.
- Septiembre 1810📜Apertura solemne de las Cortes de Cádiz en la isla de León.
- Marzo 1812⚖️Promulgación de la Constitución de 1812 (La Pepa).
2. Convocatoria y composición de las Cortes de Cádiz
Refugiada en la protegida isla de León y Cádiz —plaza inexpugnable defendida por la armada británica—, la Junta Suprema Central se disolvió tras traspasar el poder a un Consejo de Regencia, el cual ejecutó la convocatoria a Cortes en 1810. A diferencia de las cortes tradicionales del Antiguo Régimen estamental, la asamblea se configuró en una cámara única (asamblea unicameral) y proclamó que sus miembros representaban a la totalidad de la nación y no a estamentos diferenciados.
En la composición ideológica de los diputados gaditanos se configuraron tres tendencias doctrinales principales:
- Liberales: partidarios de reformas radicales, proponían la abolición absoluta del Antiguo Régimen y la consagración de la soberanía nacional en un texto constitucional escrito. Destacaron figuras como Agustín Argüelles y Antonio José Ruiz de Padrón (diputado canario de honda impronta abolicionista).
- Jovellanistas o moderados: herederos del reformismo ilustrado, defendían una soberanía compartida entre el rey y las Cortes, recelando de una ruptura violenta con las leyes tradicionales.
- Absolutistas (o «serviles»): defensores a ultranza del poder omnímodo del monarca católico, el orden señorial y la confesionalidad eclesiástica tradicional.
3. La Constitución de 1812: principios fundamentales
Promulgada el 19 de marzo de 1812 (festividad de San José, por lo que fue bautizada popularmente como «La Pepa»), la primera carta magna española fijó los pilares del régimen constitucional contemporáneo:
- Soberanía nacional: el poder supremo reside en el conjunto de los ciudadanos de ambos hemisferios y no en el monarca por derecho divino.
- División de poderes: el poder legislativo corresponde a las Cortes con el rey; el ejecutivo lo ostenta el rey junto a su gobierno (con restricciones explícitas, como la imposibilidad de disolver el Parlamento); y el judicial descansa de forma exclusiva en los tribunales de justicia independientes.
- Nuevo sistema de representación: sufragio universal masculino indirecto a través de juntas de parroquia, partido y provincia para varones mayores de 25 años.
- Igualdad jurídica y derechos individuales: fin de los fueros y privilegios de cuna; consagración de la inviolabilidad del domicilio, derecho de propiedad, libertad de imprenta y derecho a la enseñanza primaria pública.
- Confesionalidad católica: como concesión de los liberales a los sectores eclesiásticos y absolutistas, se declaró al catolicismo religión oficial y única permitida.
- Creación de la Milicia Nacional: cuerpo armado de ciudadanos voluntarios de ámbito provincial y local destinado a la defensa del orden público y del régimen constitucional frente a sublevaciones absolutistas.
| Ámbito institucional | Modelo absolutista (Antiguo Régimen) | Modelo liberal (Constitución de 1812) |
|---|---|---|
| Titularidad del poder | Monarca por derecho divino (patrimonial) | Soberanía nacional (ciudadanía de ambos hemisferios) |
| Organización de poderes | Concentración plena en la Corona | División estricta (Legislativo, Ejecutivo, Judicial) |
| Estructura social | Estamentos cerrados con privilegios legales | Igualdad ante la ley y derechos civiles individuales |
| Representación | Cortes por brazos estamentales convocadas por el rey | Cortes unicamerales electas por sufragio universal indirecto |
| Defensa institucional | Ejército real dependiente del soberano | Ejército regular y Milicia Nacional ciudadana |
4. Legislación desmanteladora del Antiguo Régimen
De forma paralela al texto constitucional, las Cortes desarrollaron un cuerpo legislativo orientado a liquidar el entramado socioeconómico feudal:
- Supresión del régimen señorial: abolición de los señoríos jurisdiccionales, convirtiendo los territoriales en propiedad privada capitalista plena.
- Libertad económica: disolución de los gremios corporativos para fijar la libertad de contratación, producción y comercio.
- Abolición del Tribunal de la Inquisición: supresión de la represión eclesiástica y la censura de ideas.
5. Método de comentario de fuentes históricas contemporáneas
El análisis académico de un documento histórico en las pruebas oficiales requiere seguir una pauta metódica estructurada en cuatro fases:
- Clasificación de la fuente: identificar la naturaleza del documento (jurídico, político, testimonial, económico), origen (fuente primaria coetánea o secundaria historiográfica), autoría, destinatario y encuadre espacio-temporal.
- Análisis de contenido: extraer las ideas principales y secundarias, explicando los términos o conceptos clave presentes en el texto o gráfico sin limitarse a la mera paráfrasis.
- Contextualización histórica: vincular el contenido con las causas, el proceso bélico o político en el que se gestó y las fuerzas sociales en conflicto.
- Valoración crítica y trascendencia: evaluar el impacto histórico a corto y largo plazo (vigencia, abolición por Fernando VII, restablecimiento posterior en el Trienio Liberal; véase «Reinado de Fernando VII y emancipación americana»).
«Art. 1. La Nación española es la reunión de todos los españoles de ambos hemisferios. [...] Art. 3. La soberanía reside esencialmente en la Nación, y por lo mismo pertenece a ésta exclusivamente el derecho de establecer sus leyes fundamentales.»
Clasificación: Fuente primaria de naturaleza jurídico-constitucional y pública, promulgada el 19 de marzo de 1812 por las Cortes de Cádiz.
Análisis: El texto afirma la indivisibilidad territorial integrando las colonias americanas (Art. 1) e introduce el principio medular de soberanía nacional (Art. 3), negando que el Estado sea patrimonio personal del rey.
Contextualización: Redactado durante la Guerra de la Independencia frente a la ocupación bonapartista, en el marco de la quiebra del absolutismo borbónico.
Valoración: Constituye la piedra angular del liberalismo decimonónico hispano, cuya influencia inspiró los procesos emancipadores americanos y las revoluciones liberales europeas de 1820.
- Las abdicaciones de Bayona y la ocupación francesa de 1808 causaron un vacío de poder que el pueblo suplió creando juntas locales, provinciales y la Junta Suprema Central.
- Las Cortes de Cádiz se reunieron en asamblea unicameral en 1810 asumiendo la representación de la nación soberana frente a la tradicional división estamental.
- La Constitución de 1812 consagró principios revolucionarios: soberanía nacional, división de poderes, igualdad legal y sufragio universal masculino indirecto.
- Pese a su calado liberal, el texto mantuvo concesiones conservadoras como la confesionalidad católica exclusiva del Estado.
- La labor legislativa gaditana suprimió las bases del feudalismo mediante la abolición de los señoríos jurisdiccionales, los gremios y la Inquisición.
¿En qué se diferenciaba la concepción de la soberanía en la Constitución de 1812 de la del absolutismo borbónico?
¿Cuál era la función asignada a la Milicia Nacional en el esquema liberal gaditano?
02Prehistoria, pueblos prerromanos, colonizaciones y romanización
La Prehistoria en la Península
La Prehistoria es el largo periodo anterior a la escritura. Se divide en tres etapas según cómo obtenía el ser humano sus recursos y qué materiales trabajaba.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco la
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequa
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
s nostrud exercitation ullamco labor
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum do
ctetur adipiscing el
tempor incididunt u
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqu
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit ame
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim v
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no
03Hispania visigoda, al-Ándalus y los reinos cristianos hasta los Reyes Católicos
La monarquía visigoda (siglos V-VIII)
Los visigodos entraron en Hispania como federados de Roma (pueblo aliado que defendía el territorio a cambio de tierras). Tras su derrota ante los francos en Vouillé (507) abandonaron la Galia y se asentaron en la Península, con capital en Toledo. Su monarquía era electiva: la nobleza elegía al rey, lo que provocó continuas luchas internas.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor inc
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
or incididunt ut labo
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum do
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidid
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
e magna aliqua ut enim ad m
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
aboris nisi ut aliqu
consequat lorem ipsum dol
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipi
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod te
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nost
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut
04La Monarquía hispánica de los Austrias y el siglo XVIII borbónico
Carlos I y Felipe II: el siglo XVI
Carlos I (1516-1556) reunió por herencia un conjunto enorme: de sus abuelos maternos, los Reyes Católicos, recibió Castilla, Aragón, Navarra, las posesiones italianas (Nápoles, Sicilia, Cerdeña) y las Indias; de los paternos, los dominios de los Austrias y la herencia borgoñona (Países Bajos, Franco Condado). En 1519 fue elegido emperador (Carlos V), lo que dio a su reinado un proyecto universalista: la defensa de la cristiandad bajo un solo soberano.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua u
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e
na aliqua ut enim ad minim veniam q
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolo
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
ctetur adipiscing elit sed do e
tempor incididunt ut labore et dol
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ip
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercita
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud ex
05La Guerra de la Independencia: bandos y desarrollo militar
Los bandos enfrentados
La guerra (1808-1814) fue a la vez un conflicto internacional contra Napoleón y una guerra civil entre españoles. Las juntas y su organización se explican en «Cortes de Cádiz y Constitución de 1812».
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing e
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
or incididunt ut lab
na aliqua ut enim ad minim v
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum
quat lorem ipsum dolor sit amet c
ctetur adipiscing el
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea comm
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidid
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolor
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
06Reinado de Fernando VII y emancipación americana
El reinado de Fernando VII: la pugna entre absolutismo y liberalismo
Tras la firma a finales de 1813 del Tratado de Valençay, por el cual Napoleón reconocía a Fernando VII como legítimo soberano, el monarca retornó a España en la primavera de 1814. Su llegada abrió un ciclo de continuas oscilaciones políticas entre la restauración del Antiguo Régimen y las tentativas liberales, estructurado en tres periodos sucesivos:
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor s
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ven
or incididunt ut labore et dolore magna a
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo co
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea com
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor in
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exe
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información