Tema 1: Filosofía Antigua — Del mito al logos, los presocráticos y el giro antropológico
1. El origen del pensamiento racional: del mito al logos
Durante el siglo VI a.C., en las colonias griegas de Asia Menor (particularmente en Jonia), se produjo una transformación intelectual decisiva: el tránsito desde las explicaciones míticas hacia el pensamiento racional. El mito interpretaba los fenómenos del cosmos mediante la intervención caprichosa y sobrenatural de divinidades antropomórficas, dejando la realidad sujeta a la arbitrariedad divina. Frente a ello, el nacimiento del logos supuso la convicción de que los sucesos naturales responden a leyes estables, objetivas y comprensibles mediante la razón.
Los primeros filósofos, conocidos como presocráticos o «físicos», centraron su investigación en la physis (la naturaleza comprendida como una totalidad ordenada que encierra en sí misma el principio del movimiento y el reposo) y en la búsqueda del arché: principio originario, material y organizador del cual provienen todas las cosas y al cual regresan.
- Physis: Naturaleza en sentido dinámico; esencia intrínseca de los seres vivos que guía su crecimiento y sus transformaciones internas.
- Arché: Causa primordial, sustrato permanente e invariable que subyace a la multiplicidad y a los cambios sensibles del universo.
2. La investigación presocrática: monismo, pluralismo y matemáticas
La formulación de respuestas sobre la composición del cosmos dio lugar a diversos modelos explicativos según el número y la índole de sus principios:
- Monistas jonios: Postularon un único elemento físico. Tales de Mileto identificó el agua como origen sustentador de la vida; Anaximandro propuso el ápeiron (una sustancia primordial indeterminada e infinita); y Anaxímenes situó el principio en el aire, cuyos cambios de densidad (rarefacción y condensación) dan lugar a los distintos estados de la materia.
- Escuela pitagórica: Traspasó el reduccionismo puramente material al identificar el número y las relaciones matemáticas con la esencia formal del universo. Introdujeron una visión dualista del ser humano (cuerpo mortal frente a un alma inmortal sujeta a transmigración), que ejercería una notable influencia posterior en la concepción platónica (véase «Tema 1: Filosofía Antigua — Platón: realidad, conocimiento y antropología»).
- Pluralistas: Para salvar racionalmente la multiplicidad sin caer en el vacío conceptual, afirmaron varios principios constitutivos. Empédocles formuló la combinación de cuatro raíces elementales (fuego, aire, tierra y agua) movidas por dos fuerzas cósmicas opuestas (Amor y Odio); Anaxágoras recurrió a semillas infinitas (homeomerías) ordenadas por una Inteligencia trascendente (el Nous); y los atomistas (Leucipo y Demócrito) concibieron la realidad como agregados mecánicos de corpúsculos indivisibles y eternos (átomos) en continuo desplazamiento por el vacío.
3. El conflicto ontológico radical: Heráclito y Parménides
El núcleo ontológico de la filosofía presocrática se polarizó en torno a la posibilidad de conocer el cambio y la persistencia de la realidad sensible:
| Criterio ontológico | Heráclito de Éfeso (c. 544–484 a.C.) | Parménides de Elea (c. 515–450 a.C.) |
|---|---|---|
| Naturaleza de lo real | La realidad es un devenir constante («todo fluye», panta rhei). El fuego simboliza esta transformación perpetua. | El Ser es único, inmóvil, eterno, indivisible y continuo. El no-ser es impensable e imposible. |
| Dialéctica y orden | La armonía surge del choque continuo de contrarios; los cambios están pautados por una ley racional cósmica (Logos). | Principio de no contradicción ontológico: «lo que es, es; y lo que no es, no puede ser». |
| Valor del conocimiento | La razón capta el Logos que rige las transformaciones observables en la naturaleza. | Distingue la vía de la verdad (alétheia, alcanzada por la razón) de la vía de la opinión (doxa, basada en los sentidos engañosos). |
Esta profunda aporía entre la permanencia absoluta y la mutabilidad incesante motivó la construcción teórica de los grandes sistemas metafísicos posteriores (véase «Tema 1: Filosofía Antigua — Platón: ética, política y el Estado ideal» y «Tema 1: Filosofía Antigua — Aristóteles: metafísica, física y el cambio natural»).
4. El giro antropológico en la polis ateniense
A mediados del siglo V a.C., durante el auge democrático de Atenas bajo el mandato de Pericles, las inquietudes cosmológicas fueron desplazadas por preguntas ético-políticas: la naturaleza del lenguaje, la virtud ciudadana y la legitimidad de las leyes. Este cambio de enfoque se conoce como giro antropológico.
Los sofistas: relativismo, escepticismo y retórica
Los sofistas (como Protágoras de Abdera y Gorgias de Leontinos) fueron maestros itinerantes que profesionalizaron la enseñanza de la retórica y la oratoria, habilidades indispensables para el éxito en la asamblea democrática. Defendieron una separación radical entre physis (naturaleza biológica invariable) y nomos (leyes y convenciones sociales humanas).
Su postura se caracterizó por el relativismo moral y gnoseológico: no existen criterios absolutos de justicia ni verdades universales independientes del observador («el hombre es la medida de todas las cosas», afirmó Protágoras), por lo que el discurso persigue convencer y persuadir, no fundamentar verdades inmutables.
Sócrates y el alumbramiento de los universales
Frente a la dispersión relativista de los sofistas, Sócrates defendió la existencia de valores morales universales y objetivos (como el bien, la piedad o la justicia), accesibles a la inteligencia humana y cognoscibles mediante el diálogo comunitario.
Para ello desarrolló su propio método filosófico, desplegado en dos momentos esenciales:
- Ironía: Mediante un interrogatorio incisivo, Sócrates lleva a su interlocutor a percatarse de las contradicciones de sus propios presupuestos, culminando en la toma de conciencia de la propia ignorancia («solo sé que no sé nada»).
- Mayéutica: arte de guiar el alumbramiento de la verdad interior del individuo mediante preguntas encadenadas, alcanzando definiciones universales y rigurosas.
En el efervescente contexto intelectual ateniense destacó Aspasia de Mileto, célebre pensadora y oradora cuya residencia albergó tertulias donde convergieron figuras como Sócrates y Pericles. Su dominio del arte retórico y dialéctico fue reconocido por el propio Sócrates, demostrando la influencia activa de las mujeres en el debate pedagógico y reflexivo de la polis clásica a pesar de las limitaciones jurídicas de su tiempo.
Resolución:
Para obtener la máxima calificación es imprescindible plantear un desarrollo riguroso que aborde los siguientes ejes ontológicos:
- Introducción: del mito al logos: Contextualizar el surgimiento de la filosofía en Jonia durante el siglo VI a.C. La superación del relato mítico en favor de la explicación racional posibilitó la conceptualización de la physis (naturaleza con legalidad intrínseca) y la indagación en torno al arché originario (tanto en los monistas de Mileto como en los modelos pluralistas de Empédocles, Anaxágoras y el atomismo de Demócrito).
- La antítesis fundamental: Heráclito y Parménides: Exponer la disputa ontológica entre el devenir constante de Heráclito (cambio continuo gobernado por el Logos y la tensión de contrarios) y la postura eléata de Parménides, quien desde la vía de la verdad postula un Ser indivisible, eterno e inmóvil, reduciendo la pluralidad sensible a una apariencia de la opinión (doxa).
- La síntesis dualista platónica: Explicar cómo Platón resuelve dicha aporía separando la realidad en dos ámbitos ontológicos jerárquicos: el mundo sensible (material, perecedero y en cambio, heredero de Heráclito) y el mundo inteligible (las Ideas inmutables, eternas e inmateriales, herederas del Ser parmenídeo, presididas por la Idea del Bien).
- El inmanentismo ontológico de Aristóteles: Detallar la crítica aristotélica a las Ideas separadas y su rescate de la sustancia primera concreta. Sintetizar la teoría hilemórfica (materia y forma), la explicación del movimiento como paso de la potencia al acto, y la estructuración de la naturaleza conforme a las cuatro causas (material, formal, eficiente y final), culminando en el Primer Motor Inmóvil.
- Conclusión sintética: Cerrar destacando cómo el tratamiento griego de la realidad definió la distinción entre esencia y apariencia, cambio y permanencia, estableciendo las categorías matrices de toda la metafísica y la epistemología de la historia de la filosofía occidental.
Ideas clave
- El paso del mito al logos sustituyó las narraciones sobrenaturales y arbitrarias por leyes racionales estables para explicar el cosmos.
- El problema del arché dividió a los presocráticos entre monistas (un elemento primordial) y pluralistas (múltiples principios materiales regidos por fuerzas de agregación).
- La tensión entre el devenir continuo de Heráclito y la inmutabilidad absoluta del Ser de Parménides articuló el dilema ontológico fundacional de Grecia.
- El giro antropológico trasladó la reflexión filosófica hacia la ética y la política, enfrentando el relativismo sofista con la mayéutica socrática y la elocuencia dialéctica cultivada por pensadoras como Aspasia de Mileto.
Pon a prueba lo aprendido
- ¿Qué rasgo caracteriza esencialmente el tránsito del mito al logos en la Grecia arcaica? — El reemplazo de la arbitrariedad divina por leyes racionales necesarias.
- ¿Cómo concebía Heráclito de Éfeso la multiplicidad y el cambio de la naturaleza? — Un devenir constante unificado por el Logos universal.
- ¿Qué objetivo primordial persigue la fase mayéutica del método dialéctico socrático? — Alumbrar la verdad universal desde el propio interlocutor.
- ¿Por qué motivo los sofistas sustentaron una posición de relativismo ético? — Porque consideraban que las leyes humanas eran meras convenciones mutables.
Tema 1: Filosofía Antigua — Platón: realidad, conocimiento y antropología
La filosofía de Platón (c. 427-347 a. C.), ateniense de origen aristocrático cuyo nombre originario era Aristocles, surge en un momento de honda crisis política. Tras el esplendor democrático del siglo de Pericles, Atenas sufrió el desgaste de la guerra del Peloponeso (431-404 a. C.), la breve tiranía oligárquica de los Treinta Tiranos y la posterior restauración democrática que condenó a muerte a Sócrates en el 399 a. C. Este acontecimiento traumático orientó definitivamente el pensamiento platónico: la búsqueda de una verdad objetiva que permitiera construir un orden ético y político justo. Para ello, fundó en Atenas la Academia tras diversos viajes al sur de Italia y Sicilia (donde intentó sin éxito aconsejar a Dionisio I de Siracusa junto a su discípulo Dión).
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqu
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqu
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitati
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ul
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
m quis nostrud exercitat
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ve
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tem
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut eni
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostr
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
Tema 1: Filosofía Antigua — Platón: ética, política y el Estado ideal
1. La motivación política del pensamiento platónico
La filosofía de Platón no surge como una mera especulación abstracta, sino impulsada por una honda preocupación cívica. Tras la crisis política ateniense que culminó con la condena de Sócrates (como se ha visto en «Tema 1: Filosofía Antigua — Platón: realidad, conocimiento y antropología»), Platón concluyó que las ciudades históricas estaban enfermas de injusticia e incompetencia.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidi
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisc
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet co
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ven
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conseq
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim venia
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat l
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consecte
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore e
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis n
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea co
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit ame