Apuntes de Biología: bases moleculares, citología, genética e inmunología

Apuntes de Biología orientados a la preparación integral de las pruebas de acceso a la universidad, abarcando desde las bases bioquímicas y la ultraestructura celular hasta la genética molecular, la biotecnología y el sistema inmunitario.

Biología · EBAU Canarias

27 temas · AprenAI

Índice

  1. Tema 1: Bioelementos, agua y sales minerales
  2. Tema 2: Glúcidos
  3. Tema 3: Lípidos
  4. Tema 4: Proteínas: estructura y funciones
  5. Tema 5: Enzimas, vitaminas y cofactores
  6. Tema 6: Ácidos nucleicos
  7. Tema 7: Membrana plasmática: estructura, transporte y ósmosis
  8. Tema 8: Teoría celular, microscopía y orgánulos celulares — Teoría celular, núcleo y cromosomas
  9. Tema 8: Teoría celular, microscopía y orgánulos celulares — Sistema de endomembranas y bioenergética celular
  10. Tema 8: Teoría celular, microscopía y orgánulos celulares — Citoesqueleto, ribosomas y envolturas externas
  11. Tema 9: Metabolismo: visión general y catabolismo — Conceptos generales y catabolismo de glúcidos
  12. Tema 9: Metabolismo: visión general y catabolismo — Cadena respiratoria, fermentaciones y catabolismo lipídico
  13. Tema 10: Anabolismo: fotosíntesis y quimiosíntesis
  14. Tema 11: Ciclo celular, mitosis y meiosis. Cáncer — El ciclo celular y la mitosis
  15. Tema 11: Ciclo celular, mitosis y meiosis. Cáncer — Regulación del ciclo celular: puntos de control, ciclinas y quinasas
  16. Tema 11: Ciclo celular, mitosis y meiosis. Cáncer — Meiosis, reproducción y base del cáncer
  17. Tema 12: Replicación del ADN
  18. Tema 13: Expresión génica: transcripción, traducción y código genético — Del ADN al ARN: transcripción y maduración
  19. Tema 13: Expresión génica: transcripción, traducción y código genético — Código genético, traducción y regulación
  20. Tema 13: Expresión génica: transcripción, traducción y código genético — Gen, genoma, diferenciación celular y epigenética
  21. Tema 14: Mutaciones y genomas procariota y eucariota
  22. Tema 15: Biotecnología e ingeniería genética
  23. Tema 16: Inmunidad: componentes, respuesta innata y respuesta específica
  24. Tema 17: Tipos de inmunidad, memoria inmunológica y patologías del sistema inmunitario — Antígenos, anticuerpos y memoria inmunológica
  25. Tema 17: Tipos de inmunidad, memoria inmunológica y patologías del sistema inmunitario — Inmunopatología, trasplantes y bioterapéutica
  26. Tema 17: Tipos de inmunidad, memoria inmunológica y patologías del sistema inmunitario — Alergias: diagnóstico, tratamiento y prevención
  27. Resumen para repasar

Tema 1: Bioelementos, agua y sales minerales

1. La materia viva: bioelementos y principios inmediatos

Todos los organismos vivos comparten una composición química fundamentada en una serie restringida de elementos de la tabla periódica, denominados bioelementos o elementos biogénicos. La combinación de estos átomos mediante enlaces químicos genera las biomoléculas o principios inmediatos, las cuales pueden aislarse de los tejidos vivos mediante procedimientos físicos que no alteran su estructura molecular (como centrifugaciones, diálisis o filtraciones).

Definición
Un bioelemento es cualquier elemento químico que forma parte de la estructura y fisiología de los seres vivos. Según su abundancia ponderal en la materia viva, se clasifican en primarios, secundarios y oligoelementos.

Atendiendo a su proporción en peso seco y su papel funcional, establecemos tres grandes categorías:

  • Bioelementos primarios: Constituyen aproximadamente el 96 % al 99 % de la masa de cualquier ser vivo. Incluyen el carbono (C), hidrógeno (H), oxígeno (O), nitrógeno (N), fósforo (P) y azufre (S). Son indispensables para edificar la materia orgánica porque poseen masas atómicas bajas y la capacidad de establecer enlaces covalentes muy estables, tanto simples como dobles o triples. El carbono, gracias a su configuración tetravalente, forma cadenas carbonadas ramificadas, cíclicas y estables que constituyen el armazón estructural de todas las biomoléculas orgánicas.
  • Bioelementos secundarios: Suponen entre el 1 % y el 4 % de la masa orgánica total. En este grupo destacan el sodio (Na+\text{Na}^+), potasio (K+\text{K}^+), calcio (Ca2+\text{Ca}^{2+}), magnesio (Mg2+\text{Mg}^{2+}) y cloro (Cl−\text{Cl}^-). Generalmente se presentan en forma iónica disuelta y desempeñan funciones fisiológicas indispensables: el mantenimiento de gradientes electroquímicos, la transmisión del impulso nervioso, la contracción muscular y la regulación del equilibrio osmótico.
  • Oligoelementos (o elementos traza): Se hallan en proporciones inferiores al 0,1 %, pero resultan rigurosamente indispensables para la viabilidad celular. Entre ellos se encuentran el hierro (Fe), cobre (Cu), cinc (Zn), manganeso (Mn) o yodo (I). Suelen integrarse como centros catalíticos en enzimas o actuar como grupos prostéticos en moléculas transportadoras de oxígeno, como la hemoglobina. Un déficit de estos elementos compromete rutas metabólicas completas, mientras que un exceso suele provocar toxicidad celular severa.
Esquema
Clasificación de los bioelementos
🧬Primarios (96-99 %)C, H, O, N, P, S; armazón orgánico covalente
⚡Secundarios (1-4 %)Na, K, Ca, Mg, Cl; funciones fisiológicas iónicas
🔬Oligoelementos (<0,1 %)Fe, Cu, Zn, Mn, I; cofactores biocatalíticos

Las combinaciones estables de estos bioelementos generan los principios inmediatos, que se dividen clásicamente en:

  • Inorgánicos: Presentes tanto en la materia viva como en la inerte (agua y sales minerales).
  • Orgánicos: Sintetizados de forma exclusiva por el metabolismo celular (glúcidos, lípidos, proteínas y ácidos nucleicos).

2. El agua: estructura molecular y propiedades fisicoquímicas

El agua (H2O\text{H}_2\text{O}) es el compuesto químico más abundante en la biosfera y el medio universal donde tienen lugar los procesos vitales. Sus propiedades excepcionales radican directamente en su geometría espacial y en la distribución asimétrica de sus cargas eléctricas.

Esquema del dipolo del agua y formación de puentes de hidrógeno intermoleculares.
Esquema del dipolo del agua y formación de puentes de hidrógeno intermoleculares.

Estructura dipolar y enlaces de hidrógeno

En una molécula de agua, un átomo central de oxígeno se une covalentemente a dos átomos de hidrógeno. Los pares de electrones no enlazantes del oxígeno orientan los enlaces O−H\text{O}-\text{H} formando un ángulo característico de 104,5∘104{,}5^\circ. Dado que el oxígeno es mucho más electronegativo que el hidrógeno, los electrones compartidos pasan más tiempo cerca del núcleo de oxígeno. Esto crea una separación espacial de cargas:

  • Se genera una densidad de carga negativa (δ−\boldsymbol{\delta}^-) sobre el átomo de oxígeno.
  • Se generan dos densidades de carga positiva (δ+\boldsymbol{\delta}^+) sobre los átomos de hidrógeno.

Aunque la molécula posee neutralidad eléctrica global (carga neta igual a cero), la asimetría geométrica de estas cargas genera un momento dipolar permanente. Debido a este comportamiento dipolar, las moléculas de agua adyacentes interaccionan mediante atracciones electrostáticas: el extremo negativo de una atrae al extremo positivo de otra. Esta unión intermolecular se denomina puente de hidrógeno.

Para recordarlo
Cada molécula de agua líquida puede formar simultáneamente hasta cuatro puentes de hidrógeno con sus vecinas, constituyendo una red tridimensional dinámica de asociación y disociación continuas que dura apenas picosegundos pero confiere al agua una enorme cohesión interna.

Relación entre propiedades físico-químicas y funciones biológicas

Cada una de las características biológicas del agua se deduce rigurosamente de su estructura intermolecular:

Propiedad físico-químicaFundamento físicoFunción biológica asociada
Elevada cohesión molecularFuerte red de puentes de hidrógeno que mantiene unidas las moléculas entre sí.Incompresibilidad del agua; mantenimiento del volumen celular, turgencia vegetal y función de esqueleto hidrostático en invertebrados.
Elevada fuerza de adhesión y capilaridadAtracción de las moléculas de agua hacia superficies polares sólidas combinada con la cohesión interna.Permite el fenómeno de capilaridad, mediante el cual la savia bruta asciende a través de los vasos conductores del xilema sin gasto energético continuo.
Alta tensión superficialFuerzas netas de cohesión en la interfaz agua-aire dirigidas hacia el seno del líquido.Ofrece resistencia mecánica frente a la deformación de la superficie, facilitando el desplazamiento de determinados microorganismos e insectos sobre el agua.
Elevado calor específicoSe necesita transferir gran cantidad de energía térmica para desestabilizar la red de puentes de hidrógeno antes de acelerar la agitación molecular.Amortiguador térmico: previene cambios bruscos de temperatura interna ante oscilaciones del ambiente, protegiendo las rutas metabólicas celulares.
Elevado calor de vaporizaciónPara pasar de líquido a gas, es obligatorio romper todos los puentes de hidrógeno intermoleculares.Termorregulación por evaporación: la evaporación de pequeñas cantidades de agua (sudoración o transpiración foliar) disipa enormes cantidades de calor corporal.
Densidad anómala del hieloAl congelarse, los puentes de hidrógeno forman una red tetraédrica fija que separa más las moléculas, por lo que el hielo es menos denso que el agua líquida.El hielo flota en la superficie de lagos y océanos polares, actuando como aislante térmico e impidiendo la congelación total del fondo, lo que preserva la vida acuática bajo cero.
Elevada constante dieléctricaSu carácter dipolar debilita la fuerza de atracción coulómbica entre iones de signo opuesto, interponiéndose e hidratándolos (solvatación).Disolvente universal: medio de transporte de solutos orgánicos e inorgánicos, excreción de desechos y soporte de disolución celular.
Bajo grado de ionizaciónEn agua pura a 25 °C, apenas una de cada 5,5×1085{,}5 \times 10^8 moléculas se disocia:
2H2O⇌H3O++OH−2\text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{H}_3\text{O}^+ + \text{OH}^-
El producto iónico del agua (Kw=[H3O+][OH−]=10−14K_w = [\text{H}_3\text{O}^+][\text{OH}^-] = 10^{-14}) define la neutralidad a pH 7. Permite además que el agua actúe como reactivo metabólico clave en hidrólisis y condensaciones.

3. Sales minerales y mantenimiento del equilibrio homeostático

Las sales minerales se encuentran en la materia viva en dos estados fundamentales, con misiones fisiológicas muy diferenciadas:

A. Sales minerales precipitadas (insolubles)

Aparecen en estado sólido cristalino, asociadas a matrices orgánicas. Su cometido primordial es puramente mecánico, de sostén esquelético y protección física de órganos vulnerables. Los ejemplos más notables son:

  • Carbonato cálcico (CaCO3\text{CaCO}_3): Forma los caparazones de moluscos, corales y espículas de esponjas.
  • Fosfato cálcico (Ca3(PO4)2\text{Ca}_3(\text{PO}_4)_2): Forma la fracción mineral rígida de los huesos y dientes en vertebrados.
  • Dióxido de silicio o sílice (SiO2\text{SiO}_2): Constituye la estructura de soporte de las diatomeas y refuerza las paredes epidérmicas de plantas como los equisetos y gramíneas.

B. Sales minerales disueltas (solubles)

Al disolverse en agua, las sales se disocian totalmente en sus iones constitutivos: cationes (Na+,K+,Ca2+,Mg2+\text{Na}^+, \text{K}^+, \text{Ca}^{2+}, \text{Mg}^{2+}) y aniones (Cl−,HCO3−,HPO42−,SO42−\text{Cl}^-, \text{HCO}_3^-, \text{HPO}_4^{2-}, \text{SO}_4^{2-}). En disolución cumplen funciones dinámicas esenciales:

  1. Mantenimiento de la presión osmótica: Determinan la tonicidad de los medios celulares y previenen deformaciones osmóticas (fenómenos analizados en detalle en «Tema 7: Membrana plasmática: estructura, transporte y ósmosis»).
  2. Generación de potenciales eléctricos: Las asimetrías de concentración de Na+\text{Na}^+ y K+\text{K}^+ a ambos lados de la membrana plasmática sustentan la excitabilidad celular y la conducción nerviosa.
  3. Activación y regulación enzimática: Cationes como el Mg2+\text{Mg}^{2+} o el Ca2+\text{Ca}^{2+} actúan como cofactores necesarios para la funcionalidad de numerosas enzimas metabólicas. El Ca2+\text{Ca}^{2+} interviene además de modo decisivo en el acoplamiento de la contracción muscular y la cascada de coagulación sanguínea.
  4. Estabilización de dispersiones coloidales: Favorecen la dispersión homogénea de grandes macromoléculas impidiendo su precipitación indeseada.

4. Sistemas amortiguadores del pH (disoluciones tampón)

El pH de los fluidos biológicos debe mantenerse dentro de intervalos muy estrechos (en el plasma humano, en torno a 7,35 - 7,45). Desviaciones mínimas provocan la desnaturalización de las proteínas y la pérdida de actividad enzimática. Para contrarrestar estas variaciones, los organismos recurren a disoluciones amortiguadoras o buffers, sistemas químicos integrados por un ácido débil y su base conjugada que aceptan o ceden protones en función de las alteraciones del medio.

Tampón bicarbonato (medio extracelular)

Es el amortiguador principal del plasma sanguíneo y de los líquidos intersticiales. Se basa en el equilibrio reversible entre el dióxido de carbono disuelto, el ácido carbónico y el anión bicarbonato:

CO2+H2O⇌H2CO3⇌HCO3−+H+\text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{H}_2\text{CO}_3 \rightleftharpoons \text{HCO}_3^- + \text{H}^+
  • Si el medio se acidifica (aumento de [H+][\text{H}^+]), el exceso de protones se combina con el HCO3−\text{HCO}_3^- para formar H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3, el cual se disocia en CO2\text{CO}_2 y agua, siendo el gas expulsado mediante ventilación pulmonar.
  • Si el medio se alcaliniza (descenso de [H+][\text{H}^+]), el H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3 se disocia rápidamente aportando protones libres para neutralizar la base, reponiéndose dicho ácido a partir de la hidratación del CO2\text{CO}_2 tisular.

Tampón fosfato (medio intracelular)

Funciona predominantemente en el citosol y el interior de los orgánulos, donde la concentración de fósforo inorgánico es elevada. Su equilibrio químico se rige por el par dihidrogenofosfato / monohidrogenofosfato:

H2PO4−+H2O⇌HPO42−+H3O+\text{H}_2\text{PO}_4^- + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{HPO}_4^{2-} + \text{H}_3\text{O}^+

El ion dihidrogenofosfato (H2PO4−\text{H}_2\text{PO}_4^-) se comporta como ácido débil cediendo protones ante una elevación del pH, mientras que el anión monohidrogenofosfato (HPO42−\text{HPO}_4^{2-}) actúa como base débil captando los protones sobrantes en condiciones de acidificación.

5. Comportamiento coloidal de la materia celular

El citoplasma celular no es una disolución molecular simple, sino una dispersión coloidal en la que el agua actúa como fase dispersante y las macromoléculas (proteínas, polisacáridos y ácidos nucleicos) constituyen la fase dispersa. Estas dispersiones presentan particularidades físicas diagnósticas:

  • Efecto Tyndall: Turbidez o dispersión observable de la luz al atravesar el coloide debido al tamaño relativo de las partículas dispersas (entre 1 nm y 100 nm).
  • Movimiento browniano: Trayectoria caótica y constante que describen las partículas coloidales por colisión permanente con las moléculas de la fase acuosa.
  • Estados de sol y gel: El citoplasma puede alternar de un estado fluido (sol) a un estado semisólido gelatinoso (gel) y viceversa (tixotropía). La transición sol-gel depende de la temperatura, el pH y la interacción del citoesqueleto, resultando vital para procesos como la fagocitosis o la emisión de pseudópodos.

El agua como disolvente: sustancias hidrófilas, hidrófobas y anfipáticas

El agua disuelve más sustancias que ningún otro líquido común porque sus moléculas son polares: como se ha visto en «Tema 1: Bioelementos, agua y sales minerales», forman un dipolo y establecen puentes de hidrógeno. Que una sustancia se disuelva o no depende de si puede interaccionar con esos dipolos. La regla práctica es lo semejante disuelve a lo semejante: lo polar se mezcla con lo polar y lo apolar con lo apolar.

Clasificación de las sustancias según su afinidad por el agua

Definición

Una sustancia hidrófila (que «ama el agua») es polar o iónica y se disuelve en agua. Las iónicas se disuelven por solvatación: cada ion queda rodeado por una capa de moléculas de agua orientadas, que lo aíslan de los demás iones. Las polares sin carga forman puentes de hidrógeno con el agua.

Una sustancia hidrófoba («que teme el agua») es apolar y no interacciona con el agua, por lo que no se disuelve y tiende a agruparse consigo misma.

Una sustancia anfipática tiene en la misma molécula una parte hidrófila (cabeza polar) y otra hidrófoba (cola apolar).

TipoNaturalezaCómo se comporta en aguaEjemplos
Hidrófila iónicaCon cargasSe disocia y sus iones quedan solvatadosNaCl (se separa en Na+ y Cl−)
Hidrófila polarGrupos –OH, –NH2, –COOHForma puentes de hidrógeno con el aguaGlucosa, aminoácidos
HidrófobaApolar (cadenas de C e H)No se disuelve; se agrupaTriglicéridos, colesterol, O2
AnfipáticaCabeza polar + cola apolarForma micelas o bicapasFosfolípidos, jabones
Error frecuente

Pensar que el O2 es hidrófilo por ser un gas «vital». Es una molécula apolar y su solubilidad en agua es baja; por eso la sangre necesita la hemoglobina para transportarlo en cantidad. La glucosa, en cambio, viaja disuelta en el plasma sin transportador.

Comportamiento de las moléculas anfipáticas

En agua, estas moléculas se organizan solas: las cabezas polares quedan en contacto con el agua y las colas apolares se esconden en el interior, lejos de ella. Según la forma de la molécula se originan dos estructuras:

  • Micelas: esferas con las colas hacia el centro y las cabezas hacia fuera. Las forman los jabones, que tienen una sola cola. La grasa queda atrapada en el núcleo apolar de la micela y el agua puede arrastrarla; así limpia el jabón.
  • Bicapas: dos capas enfrentadas por las colas. Las forman los fosfolípidos, cuyas dos colas les dan una forma más cilíndrica. Las bicapas son la base de las membranas celulares (véase «Tema 7: Membrana plasmática: estructura, transporte y ósmosis»). Si una bicapa se cierra sobre sí misma, forma una vesícula llamada liposoma.

El carácter anfipático de cada lípido se detalla en «Tema 3: Lípidos».

Interacciones intermoleculares débiles

Son atracciones mucho más débiles que un enlace covalente. Una sola se rompe con facilidad, pero muchas juntas estabilizan la estructura de proteínas y ácidos nucleicos y mantienen unidas las membranas.

InteracciónEntre qué se daEjemplo biológico
Puente de hidrógenoUn H unido a un átomo electronegativo (O, N) y otro átomo electronegativoEntre moléculas de agua; entre las bases complementarias del ADN
Interacción iónicaGrupos con cargas opuestasEntre radicales –COO− y –NH3+ de una proteína
Fuerzas de Van der WaalsDipolos, permanentes o transitorios, de átomos muy próximosEntre las colas de ácidos grasos vecinos
Interacción hidrofóbicaGrupos apolares en un medio acuosoLas colas en el interior de la bicapa; los radicales apolares hacia el interior de una proteína
Para recordarlo

El efecto hidrofóbico no es una atracción entre las moléculas apolares. Es el agua la que las expulsa: al agruparse las partes apolares, el agua queda menos ordenada a su alrededor y el sistema gana estabilidad. Por eso el aceite forma gotas en el agua.

Esquema
Sustancias según su afinidad por el agua
💧HidrófilasPolares o iónicas, se disuelven
🧂IónicasSe disuelven por solvatación: NaCl
🍬PolaresPuentes de hidrógeno: glucosa, aminoácidos
🛢️HidrófobasApolares: triglicéridos, colesterol, O₂
🫧AnfipáticasCabeza polar y cola apolar
🧼MicelasLas forman los jabones
🧱BicapasLas forman los fosfolípidos
PAU · 2021, Junio; 1 - Agua; 0.25 puntos
Una dieta saludable debe ser completa, equilibrada, suficiente, adaptándose a las diferentes etapas de la vida. Aportando y guardando proporción entre los hidratos de carbono , grasas , proteínas , vitaminas y agua .
c. Cita una función biológica del agua:

Resolución

Para responder correctamente basta con citar con precisión una de las funciones fisiológicas del agua derivadas de sus propiedades físico-químicas:

  • Disolvente universal de sustancias polares e iónicas.
  • Medio de transporte de nutrientes y sustancias de desecho en el medio interno.
  • Función termorreguladora o amortiguador térmico corporal (mediante evaporación por sudoración o elevado calor específico).
  • Soporte estructural y mantenimiento del volumen celular (presión de turgencia en plantas y esqueleto hidrostático).
  • Medio de reacción o reactivo metabólico (participación activa en reacciones de hidrólisis).
  • Amortiguador mecánico y lubricante (presente en cavidades articulares como líquido sinovial).

Ideas clave

  • Los bioelementos primarios (C, H, O, N, P, S) constituyen más del 96 % de la materia viva y establecen enlaces covalentes estables centrados en la tetravalencia del carbono.
  • El agua es una molécula dipolar neutra que forma una red tridimensional dinámica de puentes de hidrógeno, responsable de su elevado calor específico y de vaporización.
  • La elevada constante dieléctrica y cohesión intermolecular del agua fundamentan sus funciones como disolvente universal, medio de transporte y agente de turgencia estructural.
  • Las sales minerales precipitadas desempeñan papeles esqueléticos y protectores, mientras que las solubles regulan la presión osmótica, la conducción nerviosa y el equilibrio ácido-base.
  • El pH biológico se mantiene estable gracias a disoluciones amortiguadoras: el tampón bicarbonato actúa en el fluido extracelular y el tampón fosfato opera en el medio intracelular.
  • Lo semejante disuelve a lo semejante: las sustancias polares e iónicas se disuelven en agua y las apolares no.
  • Las sustancias hidrófilas se disuelven por solvatación de sus iones (NaCl) o formando puentes de hidrógeno con el agua (glucosa, aminoácidos).

Pon a prueba lo aprendido

  1. ¿Qué propiedad permite que la evaporación del sudor enfríe eficazmente el organismo humano? — Elevado calor de vaporización
  2. ¿Cuál es la función del tampón fosfato en los seres vivos? — Estabilizar el pH citosólico intracelular
  3. ¿Qué consecuencia biológica directa se debe a la densidad anómala del agua? — La supervivencia acuática bajo el hielo
  4. ¿Por qué el carbono es el bioelemento estructural idóneo de las biomoléculas? — Forma enlaces covalentes estables tetraédricos
  5. ¿Cómo se disuelve el NaCl en agua? — Por solvatación de sus iones
  6. ¿Cuál de estas sustancias es hidrófoba? — Colesterol

Tema 2: Glúcidos

Los glúcidos (también denominados carbohidratos o hidratos de carbono) son biomoléculas orgánicas formadas de manera constante por carbono, hidrógeno y oxígeno, cuya fórmula empírica habitual responde a Cn(H2O)n\text{C}_n(\text{H}_2\text{O})_n. Ciertos derivados pueden incorporar además elementos como nitrógeno, fósforo o azufre. Cuantitativamente, suponen en torno al 90 % de la materia orgánica (peso seco) vegetal y desempeñan funciones primordiales en el aporte energético inmediato, el almacenamiento de combustible celular y la arquitectura mecánica de paredes y cubiertas.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adip

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore ma

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut ali

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no

ctetur adipiscing elit sed do eius

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullam

consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit

usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco

dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qu

veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqu

mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut

modo consequat lorem ipsum dolor sit amet co

amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor si

do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam q

e et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercita

inim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ip

ullamco laboris nisi ut aliqui

a commodo consequat lorem ipsum d

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor in
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labo
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut eni
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris

Tema 3: Lípidos

Concepto y clasificación de los lípidos

Los lípidos constituyen un conjunto extraordinariamente heterogéneo de biomoléculas orgánicas formadas por carbono, hidrógeno y oxígeno, a los que con frecuencia se incorporan fósforo, nitrógeno y azufre (elementos presentados en el contexto de los bioelementos primarios en «Tema 1: Bioelementos, agua y sales minerales»). A diferencia de los glúcidos o las proteínas, no responden a una pauta polimérica uniforme ni a un único grupo funcional, sino que se definen por sus propiedades físicas comunes: son prácticamente insolubles en disolventes polares como el agua, solubles en disolventes apolares u orgánicos (como éter, cloroformo, benceno o acetona) y presentan un tacto untuoso al tacto característico.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labo

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adip

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco l

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore mag

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo c

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna al

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing e

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna a

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nost

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliq

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt

consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt

usmod tempor incididunt ut labo

dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation

veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ull

mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad

modo consequat lorem

amet consectetur adipiscing elit sed do

do eiusmod tempor incididunt ut l

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ven
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitatio
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ