Tema 1: Bioelementos, agua y sales minerales
1. La materia viva: bioelementos y principios inmediatos
Todos los organismos vivos comparten una composición química fundamentada en una serie restringida de elementos de la tabla periódica, denominados bioelementos o elementos biogénicos. La combinación de estos átomos mediante enlaces químicos genera las biomoléculas o principios inmediatos, las cuales pueden aislarse de los tejidos vivos mediante procedimientos físicos que no alteran su estructura molecular (como centrifugaciones, diálisis o filtraciones).
Atendiendo a su proporción en peso seco y su papel funcional, establecemos tres grandes categorías:
- Bioelementos primarios: Constituyen aproximadamente el 96 % al 99 % de la masa de cualquier ser vivo. Incluyen el carbono (C), hidrógeno (H), oxígeno (O), nitrógeno (N), fósforo (P) y azufre (S). Son indispensables para edificar la materia orgánica porque poseen masas atómicas bajas y la capacidad de establecer enlaces covalentes muy estables, tanto simples como dobles o triples. El carbono, gracias a su configuración tetravalente, forma cadenas carbonadas ramificadas, cíclicas y estables que constituyen el armazón estructural de todas las biomoléculas orgánicas.
- Bioelementos secundarios: Suponen entre el 1 % y el 4 % de la masa orgánica total. En este grupo destacan el sodio (), potasio (), calcio (), magnesio () y cloro (). Generalmente se presentan en forma iónica disuelta y desempeñan funciones fisiológicas indispensables: el mantenimiento de gradientes electroquímicos, la transmisión del impulso nervioso, la contracción muscular y la regulación del equilibrio osmótico.
- Oligoelementos (o elementos traza): Se hallan en proporciones inferiores al 0,1 %, pero resultan rigurosamente indispensables para la viabilidad celular. Entre ellos se encuentran el hierro (Fe), cobre (Cu), cinc (Zn), manganeso (Mn) o yodo (I). Suelen integrarse como centros catalíticos en enzimas o actuar como grupos prostéticos en moléculas transportadoras de oxígeno, como la hemoglobina. Un déficit de estos elementos compromete rutas metabólicas completas, mientras que un exceso suele provocar toxicidad celular severa.
Las combinaciones estables de estos bioelementos generan los principios inmediatos, que se dividen clásicamente en:
- Inorgánicos: Presentes tanto en la materia viva como en la inerte (agua y sales minerales).
- Orgánicos: Sintetizados de forma exclusiva por el metabolismo celular (glúcidos, lípidos, proteínas y ácidos nucleicos).
2. El agua: estructura molecular y propiedades fisicoquímicas
El agua () es el compuesto químico más abundante en la biosfera y el medio universal donde tienen lugar los procesos vitales. Sus propiedades excepcionales radican directamente en su geometría espacial y en la distribución asimétrica de sus cargas eléctricas.
Estructura dipolar y enlaces de hidrógeno
En una molécula de agua, un átomo central de oxígeno se une covalentemente a dos átomos de hidrógeno. Los pares de electrones no enlazantes del oxígeno orientan los enlaces formando un ángulo característico de . Dado que el oxígeno es mucho más electronegativo que el hidrógeno, los electrones compartidos pasan más tiempo cerca del núcleo de oxígeno. Esto crea una separación espacial de cargas:
- Se genera una densidad de carga negativa () sobre el átomo de oxígeno.
- Se generan dos densidades de carga positiva () sobre los átomos de hidrógeno.
Aunque la molécula posee neutralidad eléctrica global (carga neta igual a cero), la asimetría geométrica de estas cargas genera un momento dipolar permanente. Debido a este comportamiento dipolar, las moléculas de agua adyacentes interaccionan mediante atracciones electrostáticas: el extremo negativo de una atrae al extremo positivo de otra. Esta unión intermolecular se denomina puente de hidrógeno.
Relación entre propiedades físico-químicas y funciones biológicas
Cada una de las características biológicas del agua se deduce rigurosamente de su estructura intermolecular:
| Propiedad físico-química | Fundamento físico | Función biológica asociada |
|---|---|---|
| Elevada cohesión molecular | Fuerte red de puentes de hidrógeno que mantiene unidas las moléculas entre sí. | Incompresibilidad del agua; mantenimiento del volumen celular, turgencia vegetal y función de esqueleto hidrostático en invertebrados. |
| Elevada fuerza de adhesión y capilaridad | Atracción de las moléculas de agua hacia superficies polares sólidas combinada con la cohesión interna. | Permite el fenómeno de capilaridad, mediante el cual la savia bruta asciende a través de los vasos conductores del xilema sin gasto energético continuo. |
| Alta tensión superficial | Fuerzas netas de cohesión en la interfaz agua-aire dirigidas hacia el seno del líquido. | Ofrece resistencia mecánica frente a la deformación de la superficie, facilitando el desplazamiento de determinados microorganismos e insectos sobre el agua. |
| Elevado calor específico | Se necesita transferir gran cantidad de energía térmica para desestabilizar la red de puentes de hidrógeno antes de acelerar la agitación molecular. | Amortiguador térmico: previene cambios bruscos de temperatura interna ante oscilaciones del ambiente, protegiendo las rutas metabólicas celulares. |
| Elevado calor de vaporización | Para pasar de líquido a gas, es obligatorio romper todos los puentes de hidrógeno intermoleculares. | Termorregulación por evaporación: la evaporación de pequeñas cantidades de agua (sudoración o transpiración foliar) disipa enormes cantidades de calor corporal. |
| Densidad anómala del hielo | Al congelarse, los puentes de hidrógeno forman una red tetraédrica fija que separa más las moléculas, por lo que el hielo es menos denso que el agua líquida. | El hielo flota en la superficie de lagos y océanos polares, actuando como aislante térmico e impidiendo la congelación total del fondo, lo que preserva la vida acuática bajo cero. |
| Elevada constante dieléctrica | Su carácter dipolar debilita la fuerza de atracción coulómbica entre iones de signo opuesto, interponiéndose e hidratándolos (solvatación). | Disolvente universal: medio de transporte de solutos orgánicos e inorgánicos, excreción de desechos y soporte de disolución celular. |
| Bajo grado de ionización | En agua pura a 25 °C, apenas una de cada moléculas se disocia: | El producto iónico del agua () define la neutralidad a pH 7. Permite además que el agua actúe como reactivo metabólico clave en hidrólisis y condensaciones. |
3. Sales minerales y mantenimiento del equilibrio homeostático
Las sales minerales se encuentran en la materia viva en dos estados fundamentales, con misiones fisiológicas muy diferenciadas:
A. Sales minerales precipitadas (insolubles)
Aparecen en estado sólido cristalino, asociadas a matrices orgánicas. Su cometido primordial es puramente mecánico, de sostén esquelético y protección física de órganos vulnerables. Los ejemplos más notables son:
- Carbonato cálcico (): Forma los caparazones de moluscos, corales y espículas de esponjas.
- Fosfato cálcico (): Forma la fracción mineral rígida de los huesos y dientes en vertebrados.
- Dióxido de silicio o sílice (): Constituye la estructura de soporte de las diatomeas y refuerza las paredes epidérmicas de plantas como los equisetos y gramíneas.
B. Sales minerales disueltas (solubles)
Al disolverse en agua, las sales se disocian totalmente en sus iones constitutivos: cationes () y aniones (). En disolución cumplen funciones dinámicas esenciales:
- Mantenimiento de la presión osmótica: Determinan la tonicidad de los medios celulares y previenen deformaciones osmóticas (fenómenos analizados en detalle en «Tema 7: Membrana plasmática: estructura, transporte y ósmosis»).
- Generación de potenciales eléctricos: Las asimetrías de concentración de y a ambos lados de la membrana plasmática sustentan la excitabilidad celular y la conducción nerviosa.
- Activación y regulación enzimática: Cationes como el o el actúan como cofactores necesarios para la funcionalidad de numerosas enzimas metabólicas. El interviene además de modo decisivo en el acoplamiento de la contracción muscular y la cascada de coagulación sanguínea.
- Estabilización de dispersiones coloidales: Favorecen la dispersión homogénea de grandes macromoléculas impidiendo su precipitación indeseada.
4. Sistemas amortiguadores del pH (disoluciones tampón)
El pH de los fluidos biológicos debe mantenerse dentro de intervalos muy estrechos (en el plasma humano, en torno a 7,35 - 7,45). Desviaciones mínimas provocan la desnaturalización de las proteínas y la pérdida de actividad enzimática. Para contrarrestar estas variaciones, los organismos recurren a disoluciones amortiguadoras o buffers, sistemas químicos integrados por un ácido débil y su base conjugada que aceptan o ceden protones en función de las alteraciones del medio.
Tampón bicarbonato (medio extracelular)
Es el amortiguador principal del plasma sanguíneo y de los líquidos intersticiales. Se basa en el equilibrio reversible entre el dióxido de carbono disuelto, el ácido carbónico y el anión bicarbonato:
- Si el medio se acidifica (aumento de ), el exceso de protones se combina con el para formar , el cual se disocia en y agua, siendo el gas expulsado mediante ventilación pulmonar.
- Si el medio se alcaliniza (descenso de ), el se disocia rápidamente aportando protones libres para neutralizar la base, reponiéndose dicho ácido a partir de la hidratación del tisular.
Tampón fosfato (medio intracelular)
Funciona predominantemente en el citosol y el interior de los orgánulos, donde la concentración de fósforo inorgánico es elevada. Su equilibrio químico se rige por el par dihidrogenofosfato / monohidrogenofosfato:
El ion dihidrogenofosfato () se comporta como ácido débil cediendo protones ante una elevación del pH, mientras que el anión monohidrogenofosfato () actúa como base débil captando los protones sobrantes en condiciones de acidificación.
5. Comportamiento coloidal de la materia celular
El citoplasma celular no es una disolución molecular simple, sino una dispersión coloidal en la que el agua actúa como fase dispersante y las macromoléculas (proteínas, polisacáridos y ácidos nucleicos) constituyen la fase dispersa. Estas dispersiones presentan particularidades físicas diagnósticas:
- Efecto Tyndall: Turbidez o dispersión observable de la luz al atravesar el coloide debido al tamaño relativo de las partículas dispersas (entre 1 nm y 100 nm).
- Movimiento browniano: Trayectoria caótica y constante que describen las partículas coloidales por colisión permanente con las moléculas de la fase acuosa.
- Estados de sol y gel: El citoplasma puede alternar de un estado fluido (sol) a un estado semisólido gelatinoso (gel) y viceversa (tixotropía). La transición sol-gel depende de la temperatura, el pH y la interacción del citoesqueleto, resultando vital para procesos como la fagocitosis o la emisión de pseudópodos.
El agua como disolvente: sustancias hidrófilas, hidrófobas y anfipáticas
El agua disuelve más sustancias que ningún otro líquido común porque sus moléculas son polares: como se ha visto en «Tema 1: Bioelementos, agua y sales minerales», forman un dipolo y establecen puentes de hidrógeno. Que una sustancia se disuelva o no depende de si puede interaccionar con esos dipolos. La regla práctica es lo semejante disuelve a lo semejante: lo polar se mezcla con lo polar y lo apolar con lo apolar.
Clasificación de las sustancias según su afinidad por el agua
Una sustancia hidrófila (que «ama el agua») es polar o iónica y se disuelve en agua. Las iónicas se disuelven por solvatación: cada ion queda rodeado por una capa de moléculas de agua orientadas, que lo aíslan de los demás iones. Las polares sin carga forman puentes de hidrógeno con el agua.
Una sustancia hidrófoba («que teme el agua») es apolar y no interacciona con el agua, por lo que no se disuelve y tiende a agruparse consigo misma.
Una sustancia anfipática tiene en la misma molécula una parte hidrófila (cabeza polar) y otra hidrófoba (cola apolar).
| Tipo | Naturaleza | Cómo se comporta en agua | Ejemplos |
|---|---|---|---|
| Hidrófila iónica | Con cargas | Se disocia y sus iones quedan solvatados | NaCl (se separa en Na+ y Cl−) |
| Hidrófila polar | Grupos –OH, –NH2, –COOH | Forma puentes de hidrógeno con el agua | Glucosa, aminoácidos |
| Hidrófoba | Apolar (cadenas de C e H) | No se disuelve; se agrupa | Triglicéridos, colesterol, O2 |
| Anfipática | Cabeza polar + cola apolar | Forma micelas o bicapas | Fosfolípidos, jabones |
Pensar que el O2 es hidrófilo por ser un gas «vital». Es una molécula apolar y su solubilidad en agua es baja; por eso la sangre necesita la hemoglobina para transportarlo en cantidad. La glucosa, en cambio, viaja disuelta en el plasma sin transportador.
Comportamiento de las moléculas anfipáticas
En agua, estas moléculas se organizan solas: las cabezas polares quedan en contacto con el agua y las colas apolares se esconden en el interior, lejos de ella. Según la forma de la molécula se originan dos estructuras:
- Micelas: esferas con las colas hacia el centro y las cabezas hacia fuera. Las forman los jabones, que tienen una sola cola. La grasa queda atrapada en el núcleo apolar de la micela y el agua puede arrastrarla; así limpia el jabón.
- Bicapas: dos capas enfrentadas por las colas. Las forman los fosfolípidos, cuyas dos colas les dan una forma más cilíndrica. Las bicapas son la base de las membranas celulares (véase «Tema 7: Membrana plasmática: estructura, transporte y ósmosis»). Si una bicapa se cierra sobre sí misma, forma una vesícula llamada liposoma.
El carácter anfipático de cada lípido se detalla en «Tema 3: Lípidos».
Interacciones intermoleculares débiles
Son atracciones mucho más débiles que un enlace covalente. Una sola se rompe con facilidad, pero muchas juntas estabilizan la estructura de proteínas y ácidos nucleicos y mantienen unidas las membranas.
| Interacción | Entre qué se da | Ejemplo biológico |
|---|---|---|
| Puente de hidrógeno | Un H unido a un átomo electronegativo (O, N) y otro átomo electronegativo | Entre moléculas de agua; entre las bases complementarias del ADN |
| Interacción iónica | Grupos con cargas opuestas | Entre radicales –COO− y –NH3+ de una proteína |
| Fuerzas de Van der Waals | Dipolos, permanentes o transitorios, de átomos muy próximos | Entre las colas de ácidos grasos vecinos |
| Interacción hidrofóbica | Grupos apolares en un medio acuoso | Las colas en el interior de la bicapa; los radicales apolares hacia el interior de una proteína |
El efecto hidrofóbico no es una atracción entre las moléculas apolares. Es el agua la que las expulsa: al agruparse las partes apolares, el agua queda menos ordenada a su alrededor y el sistema gana estabilidad. Por eso el aceite forma gotas en el agua.
c. Cita una función biológica del agua:
Resolución
Para responder correctamente basta con citar con precisión una de las funciones fisiológicas del agua derivadas de sus propiedades físico-químicas:
- Disolvente universal de sustancias polares e iónicas.
- Medio de transporte de nutrientes y sustancias de desecho en el medio interno.
- Función termorreguladora o amortiguador térmico corporal (mediante evaporación por sudoración o elevado calor específico).
- Soporte estructural y mantenimiento del volumen celular (presión de turgencia en plantas y esqueleto hidrostático).
- Medio de reacción o reactivo metabólico (participación activa en reacciones de hidrólisis).
- Amortiguador mecánico y lubricante (presente en cavidades articulares como líquido sinovial).
Ideas clave
- Los bioelementos primarios (C, H, O, N, P, S) constituyen más del 96 % de la materia viva y establecen enlaces covalentes estables centrados en la tetravalencia del carbono.
- El agua es una molécula dipolar neutra que forma una red tridimensional dinámica de puentes de hidrógeno, responsable de su elevado calor específico y de vaporización.
- La elevada constante dieléctrica y cohesión intermolecular del agua fundamentan sus funciones como disolvente universal, medio de transporte y agente de turgencia estructural.
- Las sales minerales precipitadas desempeñan papeles esqueléticos y protectores, mientras que las solubles regulan la presión osmótica, la conducción nerviosa y el equilibrio ácido-base.
- El pH biológico se mantiene estable gracias a disoluciones amortiguadoras: el tampón bicarbonato actúa en el fluido extracelular y el tampón fosfato opera en el medio intracelular.
- Lo semejante disuelve a lo semejante: las sustancias polares e iónicas se disuelven en agua y las apolares no.
- Las sustancias hidrófilas se disuelven por solvatación de sus iones (NaCl) o formando puentes de hidrógeno con el agua (glucosa, aminoácidos).
Pon a prueba lo aprendido
- ¿Qué propiedad permite que la evaporación del sudor enfríe eficazmente el organismo humano? — Elevado calor de vaporización
- ¿Cuál es la función del tampón fosfato en los seres vivos? — Estabilizar el pH citosólico intracelular
- ¿Qué consecuencia biológica directa se debe a la densidad anómala del agua? — La supervivencia acuática bajo el hielo
- ¿Por qué el carbono es el bioelemento estructural idóneo de las biomoléculas? — Forma enlaces covalentes estables tetraédricos
- ¿Cómo se disuelve el NaCl en agua? — Por solvatación de sus iones
- ¿Cuál de estas sustancias es hidrófoba? — Colesterol
Tema 2: Glúcidos
Los glúcidos (también denominados carbohidratos o hidratos de carbono) son biomoléculas orgánicas formadas de manera constante por carbono, hidrógeno y oxígeno, cuya fórmula empírica habitual responde a . Ciertos derivados pueden incorporar además elementos como nitrógeno, fósforo o azufre. Cuantitativamente, suponen en torno al 90 % de la materia orgánica (peso seco) vegetal y desempeñan funciones primordiales en el aporte energético inmediato, el almacenamiento de combustible celular y la arquitectura mecánica de paredes y cubiertas.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adip
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore ma
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut ali
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no
ctetur adipiscing elit sed do eius
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullam
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qu
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqu
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut
modo consequat lorem ipsum dolor sit amet co
amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor si
do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam q
e et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercita
inim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ip
ullamco laboris nisi ut aliqui
a commodo consequat lorem ipsum d
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor in
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labo
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut eni
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris
Tema 3: Lípidos
Concepto y clasificación de los lípidos
Los lípidos constituyen un conjunto extraordinariamente heterogéneo de biomoléculas orgánicas formadas por carbono, hidrógeno y oxígeno, a los que con frecuencia se incorporan fósforo, nitrógeno y azufre (elementos presentados en el contexto de los bioelementos primarios en «Tema 1: Bioelementos, agua y sales minerales»). A diferencia de los glúcidos o las proteínas, no responden a una pauta polimérica uniforme ni a un único grupo funcional, sino que se definen por sus propiedades físicas comunes: son prácticamente insolubles en disolventes polares como el agua, solubles en disolventes apolares u orgánicos (como éter, cloroformo, benceno o acetona) y presentan un tacto untuoso al tacto característico.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labo
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adip
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco l
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore mag
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo c
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna al
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing e
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna a
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nost
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliq
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
usmod tempor incididunt ut labo
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ull
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad
modo consequat lorem
amet consectetur adipiscing elit sed do
do eiusmod tempor incididunt ut l
Sección completa con Premium
Ideas clave
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ven
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitatio
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ