Índice · 19
01Del mito al logos: presocráticos y Sócrates frente a los sofistas
El nacimiento del pensamiento filosófico en la antigua Grecia suele describirse como el paso de las narraciones mitológicas al razonamiento lógico. Frente a las explicaciones míticas que atribuían los fenómenos naturales al capricho de divinidades antropomórficas, en las prósperas colonias jónicas del siglo VI a. C. se consolidó una nueva actitud teórica: la convicción de que la naturaleza (physis) obedece a un orden racional inteligible.
Este cambio de paradigma obedeció a varios factores contextuales decisivos: el desarrollo comercial que puso a los griegos en contacto con tradiciones ajenas, la estructura sociopolítica descentralizada de las ciudades-estado (polis) que propiciaba el debate ciudadano, y la consolidación de estratos sociales con tiempo libre para la especulación desinteresada. Asimismo, la concepción temporal griega, predominantemente cíclica, orientó las primeras reflexiones hacia la búsqueda del origen permanente que subyace a todas las transformaciones cósmicas.
El término logos designa tanto la palabra razonada como la ley intrínseca que rige la realidad. Por su parte, el arjé representa el principio constitutivo, origen temporal y sustrato permanente del que proceden todas las cosas materiales y al que regresan cuando se disuelven.
Los filósofos presocráticos: la búsqueda del arjé
La investigación de los primeros pensadores se centró prioritariamente en la física y la cosmología. Atendiendo al número de elementos primordiales que postulaban, la tradición los clasifica en pensadores monistas y pluralistas.
La perspectiva monista: de Mileto a Parménides
Los filósofos de Mileto buscaron una única materia primordial que explicara la pluralidad existente:
- Tales de Mileto: propuso el agua como principio universal, observando su omnipresencia en los procesos vitales, la germinación y la humedad cósmica.
- Anaximandro: advirtió que el principio originario no podía coincidir con ningún elemento visible determinado; formuló entonces el concepto de ápeiron (lo indefinido o ilimitado), a partir del cual se segregan los contrarios (calor-frío, luz-oscuridad) sometidos a una justicia cósmica retributiva.
- Anaxímenes: determinó que el principio era el aire, explicando la génesis de los diversos estados de la materia mediante procesos mecánicos cuantificables: la condensación (origen del agua y la tierra) y la rarefacción (origen del fuego).
- Pitágoras y los pitagóricos: trasladaron la búsqueda del arjé desde la materia empírica hacia la forma y la armonía matemática: el número es la esencia del cosmos. Introdujeron en el pensamiento griego el dualismo antropológico (el cuerpo como prisión material y el alma inmortal sujeta a transmigración), doctrina que influirá profundamente en el pensamiento platónico posterior.
La controversia ontológica: Heráclito frente a Parménides
El debate presocrático alcanzó su momento culminante al intentar compatibilizar el cambio con la posibilidad del conocimiento:
- Heráclito de Éfeso: sostuvo el devenir incesante de la realidad («todo fluye»). El cosmos se manifiesta en una perpetua tensión y armonía de contrarios, simbolizada por el fuego y gobernada por el logos. Este flujo perpetuo plantea una paradoja epistemológica: si el objeto de estudio y el sujeto cognoscible cambian en cada instante, la aprehensión de una verdad estable deviene problemática.
- Parménides de Elea: planteó la tesis ontológica contraria mediante deducción lógica radical: el Ser es y el No-Ser no es. Dado que resulta lógicamente imposible concebir el paso de la nada al ser o viceversa, el movimiento sensorial es una mera apariencia engañosa. El Ser auténtico debe ser único, eterno, inmutable, indivisible y perfecto.
Los modelos pluralistas
Para resolver la disyuntiva parmenídea y salvar la realidad del movimiento sin recurrir a la creación desde la nada, los pensadores pluralistas propusieron varios principios elementales inmutables que, al combinarse y separarse, generan la diversidad observable:
- Empédocles: postuló cuatro raíces inmutables (fuego, aire, tierra y agua), movidas cíclicamente por dos fuerzas motoras cósmicas: el Amor (fuerza de unión y concordia) y el Odio (fuerza de disgregación y conflicto).
- Anaxágoras: defendió la existencia de infinitas semillas cualitativas (homeomerías) contenidas en todo lo existente, cuya ordenación y movimiento son impulsados por una mente o inteligencia cósmica (Nous).
- Demócrito y los atomistas: concibieron la realidad como una conjunción de corpúsculos materiales indivisibles (átomos) moviéndose mecánicamente dentro del vacío (asimilado al no-ser espacial), regidos por leyes causales necesarias y sin finalidad providencial.
El giro antropológico: los sofistas y el nuevo escenario político
A mediados del siglo V a. C., la consolidación de la democracia directa en Atenas desplazó el interés cosmológico hacia cuestiones de índole política, jurídica y moral: se produjo el llamado giro antropológico. En este contexto, el éxito cívico requería el dominio de la oratoria y la argumentación en la asamblea y los tribunales.
Los sofistas fueron maestros itinerantes que ofrecían formación retórica a cambio de honorarios. Defendieron una separación tajante entre la naturaleza (physis), cuyas leyes son constantes y universales, y la convención social (nomos), que resulta arbitraria y cambiante según el consenso de cada comunidad.
El relativismo sofístico es la concepción epistemológica y moral que niega la existencia de verdades objetivas y valores universales válidos para todos los seres humanos; toda afirmación depende de la perspectiva de quien la formula o de la utilidad política del momento.
Dentro del movimiento sofístico destacaron figuras clave:
- Protágoras de Abdera: condensó el relativismo en su célebre máxima: «El hombre es la medida de todas las cosas», indicando que no existe verdad independiente del juicio particular del individuo.
- Gorgias de Leontinos: llevó la crítica escéptica a su extremo mediante tres formulaciones nihilistas: nada existe; si existiera, no se podría conocer; y si se pudiera conocer, resultaría imposible comunicarlo mediante un lenguaje que es meramente simbólico y persuasivo.
Aunque las leyes atenienses recluían a las ciudadanas al espacio doméstico del gineceo, la extranjera Aspasia de Mileto desempeñó un papel cultural e intelectual sobresaliente en la Atenas del siglo V a. C. Célebre por su magisterio en la elocuencia y el debate dialéctico, influyó decisivamente en dirigentes como Pericles y mantuvo diálogos con pensadores como Sócrates, constituyendo una excepción fundamental en la transmisión y perfeccionamiento de la oratoria clásica.
Sócrates y el intelectualismo moral
Frente al escepticismo y el utilitarismo oratorio de los sofistas, Sócrates (470-399 a. C.) propuso un riguroso compromiso con la verdad y la virtud objetivas. Sócrates no redactó obras escritas ni fundó una escuela reglada; su actividad consistía en el diálogo callejero en el ágora, buscando alcanzar definiciones rigurosas y universales acerca de la justicia, el valor o la piedad a través de la inducción.
El método socrático se compone de dos momentos secuenciales articulados en el diálogo:
- Ironía: Sócrates simula desconocer el asunto examinado para interrogar a su interlocutor y hacer evidente la contradicción de sus prejuicios, conduciéndolo al reconocimiento de la propia ignorancia («solo sé que no sé nada»).
- Mayéutica: inspirada en el oficio de las comadronas, consiste en ayudar al discípulo a «dar a luz» por sí mismo la noción universal y verdadera que alberga en su alma, sirviéndose únicamente del razonamiento dialéctico.
El intelectualismo moral socrático es la teoría ética que equipara la virtud con el saber: el individuo que conoce el bien actúa necesariamente de forma justa, mientras que quien obra de manera injusta lo hace por mera ignorancia, nunca deliberadamente.
Confundir el intelectualismo moral con una simple acumulación de datos teóricos. Para Sócrates, este conocimiento es una sabiduría práctica que transforma la vida entera; no se puede ser injusto a sabiendas porque nadie busca conscientemente su propio perjuicio moral.
Sócrates concebía la psique como el núcleo moral de la persona, un alma inmortal cuyo perfeccionamiento constituye la meta de la vida humana. Esta coherencia ética rigurosa culminó con su acatamiento pacífico de la condena a muerte dictada por un tribunal ateniense en el año 399 a. C., negándose a contravenir las leyes de su polis aun teniéndolas en su contra.
Comparación sistemática: Sócrates frente a los sofistas
La confrontación entre ambos enfoques definió la posterior evolución de la filosofía platónica (véase «Tema 1: Filosofía antigua — Platón: ontología, epistemología y la caverna»):
| Criterio | Los sofistas | Sócrates |
|---|---|---|
| Estatus de la verdad | Relativa, variable y ligada a la opinión particular subjetiva. | Universal, objetiva e inmutable, descubrible por la razón. |
| Método didáctico | Discurso retórico largo y elocuente (monólogo persuasivo). | Diálogo cooperativo mediante preguntas, ironía y mayéutica. |
| Fin de la formación | Éxito político, dominio social y persuasión ciudadana. | Cuidado del alma, vida virtuosa y búsqueda del conocimiento. |
| Retribución económica | Cobro de honorarios profesionales por sus enseñanzas. | Magisterio gratuito y vocacional en el espacio público. |
| Fundamento moral | Convencional (nomos): las normas cambian por acuerdo. | Universal: valores permanentes cognoscibles por el alma. |
- El paso del mito al logos supuso abandonar explicaciones teológicas arbitrarias para buscar leyes racionales intrínsecas a la propia naturaleza.
- Los presocráticos monistas y pluralistas intentaron desentrañar el arjé cósmico, confrontando las visiones metafísicas opuestas de Heráclito (devenir) y Parménides (inmutabilidad del Ser).
- Los sofistas introdujeron el relativismo gnoseológico y moral, enseñando el arte de la oratoria retórica enfocado al éxito en la democracia ateniense.
- Sócrates combatió el relativismo sofístico mediante el método inductivo, fundamentando la ironía y la mayéutica para descubrir definiciones universales.
- El intelectualismo moral socrático identifica la virtud con el conocimiento, afirmando que el error ético procede siempre de la ignorancia.
¿Por qué motivo Parménides rechazó la realidad del cambio físico que defendía Heráclito?
¿En qué se diferencian los dos momentos del método socrático (ironía y mayéutica)?
¿Qué implicación ética fundamental tiene el intelectualismo moral socrático respecto a quien comete un delito?
02Platón: ontología, epistemología y la caverna
1. El contexto filosófico y el dualismo ontológico platónico
Platón (428-347 a. C.) articula su pensamiento como respuesta a la inestabilidad política de Atenas y a la disolución teórica generada por el escepticismo y el relativismo sofístico (analizado en «Tema 1: Filosofía antigua — Del mito al logos: presocráticos y Sócrates frente a los sofistas»). Frente a la caducidad empírica, el filósofo sintetiza la herencia presocrática: recoge de Heráclito el flujo incesante de lo material, de Parménides la necesidad de un Ser inmutable y eterno para fundamentar la verdad, del pitagorismo la estructura matemática de lo real y de Sócrates la búsqueda de definiciones universales y objetivas.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut l
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation u
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do ei
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam q
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscin
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ips
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore mag
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et do
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo cons
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea com
03Platón: antropología, ética y el Estado ideal
1. Antropología platónica: dualismo y la naturaleza del alma
La visión platónica del ser humano se fundamenta en un estricto dualismo antropológico, profundamente influido por la tradición pitagórica y el orfismo. Para Platón, el ser humano está compuesto por dos realidades heterogéneas unidas de forma accidental y transitoria: el cuerpo (material, caduco, fuente de apetitos y considerado una prisión que ata al mundo sensible) y el alma (sustancia inmaterial, espiritual e inmortal, emparentada con la dimensión inteligible).
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mini
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliq
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor in
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea com
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor si
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua u
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet cons
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectet
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conse
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam q
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostr
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiu
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
modo consequat lorem ipsum dolor sit amet conse
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet conse
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididu
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco la
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lore
04Aristóteles: metafísica, física y conocimiento
1. Contexto biográfico y superación del dualismo platónico
Aristóteles (384-322 a. C.), originario de Estagira en el reino de Macedonia, ingresó con diecisiete años en la Academia de Atenas, donde permaneció durante dos décadas como discípulo e investigador junto a Platón. Tras la muerte de su maestro y un periodo ejerciendo de preceptor del futuro Alejandro Magno, retornó a Atenas en el 335 a. C. para fundar su propio centro de investigación: el Liceo (cuyos miembros fueron conocidos como peripatéticos por debatir mientras paseaban por el pórtico cubierto). Su producción intelectual suele catalogarse en escritos exotéricos (diálogos de divulgación destinados al gran público, hoy perdidos casi en su totalidad) y escritos esotéricos o acroamáticos (tratados pedagógicos y notas de trabajo para el Liceo, preservados gracias a la recopilación ordenada por Andrónico de Rodas en el siglo I a. C.).
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor s
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ull
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod te
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisc
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
tempor incididunt ut
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod t
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet co
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco labori
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation u
modo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur
amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut e
do eiusmod tempor incididunt ut
e et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nost
inim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris
ullamco laboris nisi u
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisci
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tem
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ulla
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor
05Aristóteles: ética, política y sociedad
La filosofía práctica de Aristóteles constituye una prolongación directa de su física y su metafísica (como se ha visto en «Tema 1: Filosofía antigua — Aristóteles: metafísica, física y conocimiento»). Si toda la naturaleza opera conforme a un principio teleológico donde cada ente persigue la actualización de su potencia, la conducta individual y la convivencia colectiva no son una excepción: la acción humana está orientada a la consecución de un fin supremo.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercita
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua u
s nostrud exercitation ullamco labori
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea c
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit a
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsu
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
m quis nostrud exercitation ulla
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ven
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mini
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud e
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsu
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisc
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore e
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua u
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ul
06Filosofía helenística: epicureísmo y corrientes éticas
El giro helenístico: la quiebra de la polis y la urgencia ética
La disolución de la polis clásica tras las conquistas de Alejandro Magno en el siglo IV a. C. transformó las coordenadas del pensamiento griego. El ciudadano dejó de concebirse como partícipe activo de los destinos de una pequeña ciudad-estado integrada (donde la política y la moral eran indisociables, como se vio en la concepción del zoon politikon en «Tema 1: Filosofía antigua — Aristóteles: ética, política y sociedad») para convertirse en súbdito de vastos imperios burocráticos. Despojado de su capacidad de decisión pública, el individuo helenístico experimentó una intensa sensación de desamparo, desarraigo e incertidumbre ante la fortuna y los poderes políticos remotos.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing el
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut l
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lor
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing e
tempor incididunt ut labore et dolore
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea comm
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adi
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commo
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ip
modo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim
amet consectetur adipiscing elit sed do eiu
do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor s
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información