Apuntes Biología EBAU Asturias: 12 temas, esquemas y tests

Todo el temario de Biología de 2.º Bachillerato para la EBAU de Asturias, de biomoléculas a inmunología, con esquema y test por apartado y resumen final.

Biología · EBAU Principado de Asturias

23 temas · AprenAI

Índice

  1. Tema 1: Agua, sales minerales y ósmosis
  2. Tema 2: Glúcidos
  3. Tema 3: Lípidos
  4. Tema 4: Proteínas y enzimas — Aminoácidos y estructura proteica
  5. Tema 4: Proteínas y enzimas — Cinética y catálisis enzimática
  6. Tema 5: Ácidos nucleicos y replicación del ADN — Estructura de los ácidos nucleicos
  7. Tema 5: Ácidos nucleicos y replicación del ADN — Mecanismo de la replicación
  8. Tema 6: La célula: orgánulos, membrana y transporte — Membrana plasmática y transporte celular
  9. Tema 6: La célula: orgánulos, membrana y transporte — Orgánulos celulares y flujo endomembranoso
  10. Tema 7: Ciclo celular, mitosis y meiosis — Ciclo celular, interfase y mitosis
  11. Tema 7: Ciclo celular, mitosis y meiosis — Meiosis y gametogénesis
  12. Tema 8: Metabolismo: respiración celular, fermentación y fotosíntesis — Catabolismo celular y fermentaciones
  13. Tema 8: Metabolismo: respiración celular, fermentación y fotosíntesis — Fotosíntesis y anabolismo autótrofo
  14. Tema 9: Expresión génica, código genético y mutaciones — Transcripción y código genético
  15. Tema 9: Expresión génica, código genético y mutaciones — Traducción y regulación de la expresión génica
  16. Tema 9: Expresión génica, código genético y mutaciones — Mutaciones, carcinogénesis y reparación
  17. Tema 10: Genética mendeliana y herencia ligada al sexo — Genética mendeliana y cruzamientos
  18. Tema 10: Genética mendeliana y herencia ligada al sexo — Herencia humana, pedigríes y ligada al sexo
  19. Tema 11: Microorganismos, virus y biotecnología — Microorganismos procariotas, virus y formas acelulares
  20. Tema 11: Microorganismos, virus y biotecnología — Microbiología aplicada, ciclos biogeoquímicos e ingeniería genética
  21. Tema 12: Sistema inmunitario, vacunas e inmunopatologías — Organización y componentes de la inmunidad
  22. Tema 12: Sistema inmunitario, vacunas e inmunopatologías — Respuesta inmune, memoria e inmunoterapia
  23. Resumen para repasar

Tema 1: Agua, sales minerales y ósmosis

1. Composición química de los seres vivos: bioelementos y biomoléculas

La materia viva está constituida por un conjunto específico de elementos químicos denominados bioelementos o elementos biogénicos. A partir de su abundancia ponderal en los organismos, se agrupan en tres categorías principales:

  • Bioelementos primarios: comprenden el carbono (C), hidrógeno (H), oxígeno (O), nitrógeno (N), fósforo (P) y azufre (S). Constituyen cerca del 96 % de la masa total de la materia viva. Poseen masas atómicas bajas y capas electrónicas externas incompletas, lo que les permite establecer enlaces covalentes muy estables compartiendo electrones. El carbono destaca por su configuración tetraédrica y su capacidad de formar enlaces covalentes simples, dobles o triples consigo mismo y con otros bioelementos, originando esqueletos carbonados lineales, ramificados o cíclicos de gran diversidad. Además, el carbono y el nitrógeno presentan gran versatilidad para reducirse u oxidarse, facilitando las reacciones metabólicas esenciales.
  • Bioelementos secundarios: representan aproximadamente el 3,9 % de la materia viva. Se encuentran habitualmente en disolución acuosa bajo forma de iones libres: sodio (Na+\text{Na}^+), potasio (K+\text{K}^+), calcio (Ca2+\text{Ca}^{2+}), magnesio (Mg2+\text{Mg}^{2+}) y cloro (Cl−\text{Cl}^-). Resultan imprescindibles para la excitabilidad celular, la contracción muscular y el equilibrio osmótico.
  • Oligoelementos o elementos vestigiales: están presentes en proporciones inferiores al 0,1 %, pero su presencia es indispensable para la supervivencia. Destacan el hierro (Fe), cobre (Cu), zinc (Zn), manganeso (Mn), yodo (I), níquel (Ni) y cobalto (Co), habitualmente integrados como cofactores enzimáticos o componentes de pigmentos respiratorios y hormonas.

Los bioelementos se combinan mediante enlaces químicos fuertes (covalentes e iónicos) y débiles (interacciones electrostáticas, fuerzas de Van der Waals y puentes de hidrógeno) para originar las biomoléculas o principios inmediatos, que se dividen en:

Tipo de biomoléculaCaracterísticasGrupos representativos
InorgánicasPresentes tanto en la materia viva como en la inerte; carecen de cadenas hidrocarbonadas complejas.Agua (H2O\text{H}_2\text{O}) y sales minerales.
OrgánicasSintetizadas casi exclusivamente por los seres vivos; articuladas sobre esqueletos de carbono (véanse los temas monográficos correspondientes).Glúcidos, lípidos, proteínas y ácidos nucleicos.

2. El agua: estructura molecular y propiedades fisicoquímicas

El agua es la sustancia más abundante en la biosfera y conforma cerca del 70 % del peso corporal celular. Su proporción varía según la especie (las medusas alcanzan el 95 %), la edad del individuo (disminuye progresivamente con el envejecimiento) y la tasa metabólica del tejido (el tejido adiposo contiene entre un 10 % y 20 %, mientras que la corteza cerebral llega al 90 %). En organismos pluricelulares se distribuye en agua intracelular (aproximadamente dos tercios del total) y agua extracelular (el tercio restante, integrado por los fluidos intersticiales y circulantes como sangre, linfa o savia).

Estructura molecular y puentes de hidrógeno

La molécula de agua está formada por un átomo de oxígeno unido covalentemente a dos átomos de hidrógeno, configurando un ángulo de enlace de 104,5°. La elevada electronegatividad del oxígeno atrae hacia sí los pares de electrones compartidos, generando una densidad de carga parcial negativa (δ−\boldsymbol{\text{δ}}^-) junto al oxígeno y densidades parciales positivas (δ+\boldsymbol{\text{δ}}^+) en los extremos de los hidrógenos. Esta asimetría convierte al agua en un dipolo eléctrico permanente.

Esquema del dipolo del agua y la formación de puentes de hidrógeno.
Esquema del dipolo del agua y la formación de puentes de hidrógeno.

Gracias a su polaridad, se establecen atracciones electrostáticas entre el oxígeno parcialmente negativo de una molécula y el hidrógeno parcialmente positivo de otra: los puentes de hidrógeno. Cada molécula puede formar simultáneamente hasta cuatro enlaces de este tipo con moléculas vecinas, configurando una red tridimensional dinámica en continuo intercambio.

Propiedades fisicoquímicas y relevancia biológica

De la cohesión molecular debida a los puentes de hidrógeno se derivan propiedades fisicoquímicas exclusivas:

  • Elevada cohesión y adhesión: le confieren un comportamiento casi incompresible, actuando como esqueleto hidrostático en plantas y dotando de turgencia a los tejidos vegetales y animales blandos. Asimismo, genera una elevada tensión superficial, permitiendo cambios de forma celular y locomoción citoplasmática.
  • Alto calor específico: el calor específico del agua es la cantidad de energía requerida para elevar 1 °C la temperatura de un gramo de agua. Puesto que gran parte de la energía calórica se invierte en desestabilizar la densa red de puentes de hidrógeno, el agua absorbe o cede abundante calor sufriendo variaciones de temperatura mínimas, funcionando como un potente amortiguador térmico que protege la integridad funcional de las macromoléculas.
  • Elevado calor de vaporización: el paso de líquido a vapor exige romper múltiples puentes de hidrógeno, lo que absorbe calor del entorno. La evaporación superficial (como la sudoración o la transpiración foliar) constituye un eficaz mecanismo de termorregulación y refrigeración.
  • Capacidad disolvente universal: el carácter dipolar del agua le permite rodear e interponerse entre los iones de redes cristalinas salinas (capas de solvatación), dispersándolos eficazmente. Igualmente, solubiliza moléculas polares neutras provistas de grupos funcionales como hidroxilo (−OH-\text{OH}), carbonilo (−CO−-\text{CO}-) o carboxilo (-COOH) mediante la formación de enlaces de hidrógeno. Por ello, el agua actúa como medio de transporte y vehículo de todas las rutas metabólicas celulares.
Esquema de la exclusión hidrofóbica en disolución acuosa.
Esquema de la exclusión hidrofóbica en disolución acuosa.

En contraste, las moléculas no polares o apolares (cadenas alifáticas hidrocarbonadas) no pueden interaccionar electrostáticamente con el agua; su introducción interrumpe la red de enlaces de hidrógeno, obligando a las moléculas de agua a reorganizarse a su alrededor. Para minimizar este coste termodinámico desfavorable, los grupos apolares se agregan entre sí mediante interacciones hidrofóbicas.

Diagrama de autoensamblaje de moléculas anfipáticas en bicapas y micelas.
Diagrama de autoensamblaje de moléculas anfipáticas en bicapas y micelas.

Las sustancias anfipáticas (que poseen simultáneamente una región hidrófila polar y una cola hidrófoba apolar, como los fosfolípidos) se autoorganizan espontáneamente en agua formando micelas, monocapas superficiales o bicapas lipídicas, base de todas las biomembranas celulares.

Ionización del agua y concepto de pH

El agua pura sufre una autoionización espontánea en proporción muy reducida: dos moléculas de agua transfieren un protón según el equilibrio:

2H2O⇌H3O++OH−2\text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{H}_3\text{O}^+ + \text{OH}^-

A 25 °C, el producto iónico del agua viene dado por Kw=[H+][OH−]=1,0×10−14K_w = [\text{H}^+][\text{OH}^-] = 1{,}0 \times 10^{-14}, lo que en neutralidad supone [H+]=[OH−]=1,0×10−7 M[\text{H}^+] = [\text{OH}^-] = 1{,}0 \times 10^{-7} \text{ M}. El índice de acidez o basicidad se cuantifica mediante la escala de Sorensen:

pH=−log[H+]\text{pH} = -\text{log}[\text{H}^+]

Un pH inferior a 7 indica disolución ácida; superior a 7, básica; e igual a 7, neutra. Los fluidos como la sangre y el citosol se mantienen en torno a la neutralidad (pH 7,2 - 7,4), aunque existen compartimentos ácidos, como los lisosomas (pH 4,5 - 5) o el estómago (pH 2).

3. Sales minerales y regulación del pH

Las sales minerales se presentan en dos estados fundamentales en los organismos:

  1. Precipitadas o insolubles: en estado sólido, cumpliendo funciones mecánicas de sostén y protección esquelética (el carbonato cálcico, CaCO3\text{CaCO}_3, en caparazones de moluscos; o el fosfato cálcico e hidroxiapatito en el tejido óseo de vertebrados).
  2. Disueltas o ionizadas: disociadas en aniones (Cl−\text{Cl}^-, SO42−\text{SO}_4^{2-}, PO43−\text{PO}_4^{3-}, CO32−\text{CO}_3^{2-}, HCO3−\text{HCO}_3^-) y cationes (Na+\text{Na}^+, K+\text{K}^+, Ca2+\text{Ca}^{2+}, Mg2+\text{Mg}^{2+}). Mantienen la salinidad basal, regulan la presión osmótica y median funciones electrofisiológicas específicas donde ciertos iones muestran efectos antagónicos; por ejemplo, la contracción y relajación del miocardio depende del equilibrio antagónico entre Ca2+\text{Ca}^{2+} y K+\text{K}^+.
Definición: sistema amortiguador o tampón de pH
Un amortiguador de pH o solución tampón es una mezcla en equilibrio de un ácido débil y su base conjugada (o viceversa) capaz de absorber o ceder protones libres (H+\text{H}^+), atenuando las variaciones de pH que provocaría la adición de ácidos o bases al medio biológico.

Los sistemas tampón fisiológicos más relevantes son:

  • Tampón bicarbonato (extracelular): opera en sangre y linfa mediante el equilibrio CO2+H2O⇌H2CO3⇌HCO3−+H+\text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{H}_2\text{CO}_3 \rightleftharpoons \text{HCO}_3^- + \text{H}^+. Si aumentan los H+\text{H}^+ (acidosis), el equilibrio se desplaza a la izquierda y el exceso de CO2\text{CO}_2 se expulsa por ventilación pulmonar; si disminuyen (alcalosis), el equilibrio se desplaza a la derecha.
  • Tampón fosfato (intracelular): mantiene el pH citosólico en torno a 6,86 - 7,2 mediante la interconversión H2PO4−⇌HPO42−+H+\text{H}_2\text{PO}_4^- \rightleftharpoons \text{HPO}_4^{2-} + \text{H}^+.

4. Procesos osmóticos y comportamiento celular

Cuando dos disoluciones acuosas de diferente concentración de solutos se ponen en contacto, el movimiento de materia depende de la permeabilidad de la membrana que las separa:

  • Difusión simple: paso espontáneo de partículas de soluto y disolvente a través de una barrera permeable hasta igualar concentraciones.
  • Diálisis: separación de solutos en disolución según su tamaño molecular; una membrana dializadora deja pasar agua y solutos de bajo peso molecular (sales, monosacáridos), pero retiene macromoléculas (proteínas, polisacáridos).
  • Ósmosis: flujo neto espontáneo de agua (disolvente) a través de una membrana semipermeable desde la disolución más diluida (hipotónica) hacia la más concentrada (hipertónica), hasta alcanzar el equilibrio termodinámico.

La presión osmótica (π\boldsymbol{\text{π}}) se define como la presión hidrostática exacta que habría que aplicar sobre la disolución más concentrada para frenar por completo el flujo osmótico de agua a través de la membrana semipermeable.

Definición: solución isotónica
Una solución isotónica es aquella disolución externa que posee una concentración osmolar idéntica a la del citosol celular. En estas condiciones, no existe flujo neto de agua a través de la membrana (flujo entrante=flujo saliente\text{flujo entrante} = \text{flujo saliente}), por lo que el volumen celular permanece invariable.

La respuesta de las células frente a la tonicidad del entorno difiere drásticamente según posean o no pared celular rígida:

Condición del medioCélula animal (sin pared celular)Célula vegetal (con pared celular)
Medio hipotónico (baja concentración de solutos respecto al interior)El agua entra masivamente. La célula se hincha hasta que su membrana plasmática estalla: se produce la lisis osmótica o hemólisis en eritrocitos.El agua entra hacia la gran vacuola. La célula se dilata y la membrana ejerce presión contra la pared celular resistente, alcanzando el estado de turgencia sin rotura.
Medio isotónico (misma osmolaridad)Equilibrio dinámico de agua sin cambio de volumen. Estado morfológico óptimo.Equilibrio hídrico, pero con pérdida de la tensión mecánica óptima del tejido (flacidez incipiente).
Medio hipertónico (alta concentración de solutos externa)El agua sale al exterior celular a favor de gradiente osmótico. La célula pierde volumen, se arruga y se retrae: fenómeno de crenación.El agua sale de la vacuola. El citoplasma se deshidrata y la membrana plasmática se despega de la pared celular rígida: fenómeno de plasmólisis.
Esquema
Comportamiento celular según la tonicidad del medio externo
💧Medio hipotónicoMenor concentración externa; entrada de agua
💥Lisis celularCélulas animales estallan
🌱TurgenciaCélulas vegetales hinchadas con pared
⚖️Medio isotónicoConcentración idéntica; flujo hídrico nulo
🔬Volumen normalEstado fisiológico celular óptimo
🧂Medio hipertónicoMayor concentración externa; salida de agua
🍂CrenaciónCélulas animales arrugadas por deshidratación
🥀PlasmólisisRetracción de membrana vegetal respecto a pared
Error frecuente
No confundas el movimiento de agua con el de solutos: en la ósmosis a través de membranas biológicas semipermeables solo viaja el agua buscando igualar concentraciones. El agua siempre viaja del compartimento con menor concentración de soluto (mayor potencial hídrico) hacia el compartimento con mayor concentración de soluto (mayor presión osmótica).
Selectividad · 2024, Ordinaria
La intolerancia a la lactosa se debe a la deficiencia de un enzima disacaridasa, la lactasa, de modo que no es posible la ruptura de la lactosa, no puede ser absorbida y se acumula en el intestino delgado. Esta acumulación provoca que las células intestinales pierdan agua, y ello causa diarrea y deshidratación.
d. ¿Por qué la acumulación de lactosa en el intestino provoca que las células intestinales pierdan agua? (Calificación 0.5 puntos)

Resolución

Se pide justificar el movimiento osmótico del agua a nivel intestinal ante un acúmulo no degradado de soluto.

  1. Determinación del estado osmótico: al carecer del enzima digestivo lactasa, la lactosa no se hidroliza ni se absorbe a través de la mucosa. Su retención en la luz intestinal incrementa notablemente la concentración local de solutos no permeables, convirtiendo la luz del intestino en un medio hipertónico respecto al citoplasma de las células epiteliales intestinales (enterocitos).
  2. Mecanismo de respuesta osmótica: la membrana de las células intestinales actúa como una barrera semipermeable. Para contrarrestar la diferencia osmolar e intentar igualar las concentraciones, el agua sale por ósmosis desde el interior de los enterocitos hacia el lumen intestinal a favor de gradiente osmótico.
  3. Consecuencia patológica: este flujo neto masivo de agua hacia el conducto digestivo deshidrata a las células de la mucosa y da lugar a un volumen fecal acuoso excesivo, provocando diarrea y deshidratación en el individuo.

Ideas clave

  • Los bioelementos primarios (C, H, O, N, P, S) forman el 96 % de la biomasa gracias a su ligereza atómica y su capacidad de establecer enlaces covalentes estables.
  • El agua es una molécula dipolar que forma redes de puentes de hidrógeno, confiriéndole alto calor específico, elevado calor de vaporización y gran poder disolvente.
  • Las sales minerales en disolución actúan como agentes osmóticos, reguladores iónicos antagónicos y sistemas amortiguadores de pH (tampones bicarbonato y fosfato).
  • La ósmosis es el paso espontáneo de agua a través de una membrana semipermeable desde un medio hipotónico hacia otro hipertónico.
  • En células sin pared la entrada masiva de agua produce lisis osmótica y la salida causa crenación, mientras que en células vegetales provocan turgencia o plasmólisis respectivamente.

Pon a prueba lo aprendido

  1. ¿Qué propiedad del agua permite que los organismos regulen su temperatura corporal mediante la sudoración? — Elevado calor de vaporización
  2. ¿Cuál es la respuesta de un eritrocito al colocarse en un medio fuertemente hipotónico? — Lisis o hemólisis
  3. ¿Qué bioelemento es el componente estructural fundamental de las biomoléculas orgánicas gracias a su tetravalencia? — Carbono
  4. ¿Cómo actúa el tampón bicarbonato en la sangre humana ante un descenso del pH sanguíneo? — Fijando protones para formar ácido carbónico

Tema 2: Glúcidos

Los glúcidos (también conocidos como hidratos de carbono o azúcares) son biomoléculas orgánicas integradas por carbono, hidrógeno y oxígeno cuya fórmula empírica general suele responder a (CH2O)n(\mathrm{CH_2O})_n. Desde el punto de vista químico, se definen como polihidroxialdehídos o polihidroxicetonas, o bien sustancias que rinden estos compuestos tras hidrolizarse. Desempeñan papeles determinantes en el aporte inmediato de combustible metabólico (su combustión rinde unas 4,1 kcal/g), el almacenamiento energético a medio plazo y el sostén arquitectónico de células y tejidos.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adi

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ulla

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nost

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut ali

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qui

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris

e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt u

m quis nostrud exercitation ullamco laboris

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco la

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed

consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et do

usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolo

dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam

veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut al

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ips
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolo
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliq
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco labor

Tema 3: Lípidos

Los lípidos constituyen un conjunto biológico químicamente heterogéneo formado primordialmente por carbono, hidrógeno y oxígeno (y con frecuencia fósforo, nitrógeno y azufre), cuyo nexo de unión reside en sus propiedades de solubilidad: son insolubles o escasamente solubles en disolventes polares acuosos, pero altamente solubles en disolventes orgánicos no polares como el éter, el cloroformo, el benceno o la acetona.

lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem i

r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et

or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut

na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat

s nostrud exercitation ullamco laboris nisi

s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e

quat lorem ipsum dolor sit amet consectetu

ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ

tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt

e magna aliqua ut enim ad mi

m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea co

aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nis

consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliq

consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolor

usmod tempor incididunt ut labore et d

dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut al

veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ip

mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo con

modo consequat lorem

amet consectetur adipiscing el

Sección completa con Premium

Ideas clave

  • na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ip
  • s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nost
  • s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis no
  • quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitatio
  • ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo cons
  • tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea