Índice · 39
01Prehistoria, pueblos prerromanos y romanización
1. Prehistoria peninsular: del Paleolítico a la Edad de los Metales
El poblamiento humano en la Península Ibérica comenzó hace más de un millón de años. En los yacimientos de la sierra de Atapuerca (Burgos) se han hallado testimonios clave de este proceso, destacando los fósiles de Homo antecessor, una especie de unos 800.000 años de antigüedad considerada el antepasado común de neandertales y humanos modernos. Posteriormente convivieron y se sucedieron Homo heidelbergensis, los neandertales (Paleolítico Medio, asociados al control del fuego y primeros enterramientos) y, finalmente, Homo sapiens durante el Paleolítico Superior.
Durante el Paleolítico, los grupos humanos subsistían mediante una economía depredadora basada en la caza, la pesca y la recolección, organizados en pequeños clanes nómadas sin jerarquización social fija. El paso al Holoceno propició la etapa de transición del Mesolítico (8000-5000 a. C.), con asentamientos en abrigos al aire libre.
El arte rupestre peninsular refleja esta evolución mediante dos tradiciones radicalmente distintas:
| Criterio | Arte cantábrico (Paleolítico Superior) | Arte levantino (Mesolítico-Neolítico) |
|---|---|---|
| Ubicación | Interior profundo de cuevas oscuras (Altamira, El Castillo, Tito Bustillo). | Abrigos rocosos al aire libre bien iluminados (El Cogul, Valltorta, Alpera). |
| Temática | Animales aislados y superpuestos (bisontes, caballos, ciervos); ausencia casi total de humanos. | Escenas narrativas complejas: cacerías con arcos, danzas rituales, recolección y combates. |
| Técnica y estilo | Policromía (ocres, negros), acusado naturalismo y aprovechamiento del relieve rocoso para dar volumen. | Monocromía o tintas planas (rojo, negro), figuras estilizadas y esquemáticas con gran dinamismo. |
A partir del 5000 a. C. se consolidó la revolución neolítica, procedente del Próximo Oriente a través del Mediterráneo. Supuso el tránsito de una economía depredadora a una economía productora basada en la agricultura cerealística y la domesticación ganadera. Esto conllevó el sedentarismo en aldeas estables, la aparición de la cerámica y los tejidos, y una progresiva división y jerarquización del trabajo.
Hacia el 3000 a. C. se inició la Edad de los Metales, dividida en tres etapas:
- Edad del Cobre (Calcolítico, c. 3000-1800 a. C.): destaca el megalitismo funerario (dólmenes de Antequera como Menga), la cultura almeriense de Los Millares (poblado fortificado con necrópolis colectiva) y la dispersión del vaso campaniforme.
- Edad del Bronce (c. 1800-1000 a. C.): aleación de cobre y estaño que dinamizó las redes comerciales. Sobresale la cultura de El Argar (sureste peninsular), con enterramientos individuales en cistas o tinajas bajo el suelo de las viviendas y ajuar diferenciado según rango social, además del desarrollo talayótico balear (talayots, taulas y navetas).
- Edad del Hierro (c. 1000 a. C.): introducida por pueblos indoeuropeos y colonizadores orientales, dando paso al periodo protohistórico.
2. Pueblos prerromanos y colonizaciones orientales
Durante el primer milenio a. C., la Península configuró dos grandes áreas culturales autóctonas, influidas por la llegada de navegantes mediterráneos:
| Pueblo / Cultura | Localización geográfica | Rasgos económicos y sociales | Cultura y organización política |
|---|---|---|---|
| Tartessos | Suroeste peninsular (valle del Guadalquivir y Huelva). | Riqueza agropecuaria y minera (oro, plata, cobre). Gran intermediario comercial. | Monarquía aristocrática legendaria (rey Argantonio). Esplendor en los siglos VII-VI a. C. y posterior declive ante Cartago. |
| Íberos | Fachada mediterránea y valle del Ebro (ilergetes, edetanos, turdetanos...). | Agricultura mediterránea (trilogía de cereal, vid y olivo), minería, uso regular de moneda y cerámica a torno. | Ciudades-estado fortificadas, aristocracia guerrera, escritura propia sin descifrar, incineración en urnas y rica estatuaria (Dama de Elche). |
| Celtas y celtíberos | Meseta central, norte y oeste atlántico (vacceos, vetones, lusitanos, galaicos). | Economía predominantemente ganadera y metalúrgica del hierro; agricultura comunal cerealística en la Meseta (vacceos). | Poblados fortificados (castros), organización tribal basada en clanes consanguíneos. Los celtíberos fundieron elementos célticos e ibéricos en el Sistema Ibérico. |
Paralelamente, los pueblos colonizadores fundaron factorías comerciales costeras sin afán de conquista territorial profunda:
- Fenicios (siglo VIII a. C.): procedentes de Tiro (actual Líbano), fundaron Gadir (Cádiz), Malaca y Sexi. Introdujeron la escritura alfabética, el torno de alfarero, las salazones (garum) y la vid.
- Griegos foceos (siglo VI a. C.): establecieron enclaves como Emporion (Ampurias) y Rhode. Difundieron el cultivo del olivo, el uso regular de la moneda y modelos artísticos clásicos.
- Cartagineses (siglo VI a. C.): heredaron las factorías fenicias, dominaron Ibiza (Ebusus) y, tras la Primera Guerra Púnica, los miembros de la familia Barca emprendieron la sumisión militar peninsular fundando Carthago Nova (Cartagena).
3. Conquista e integración: la Hispania romana
La rivalidad hegemónica entre Cartago y Roma desencadenó la Segunda Guerra Púnica (218-201 a. C.). La toma de Sagunto por Aníbal motivó el desembarco de los Escipiones en Ampurias en el 218 a. C., iniciando un proceso de conquista prolongado durante dos siglos:
- Ocupación del litoral mediterráneo y valles béticos (218-170 a. C.): rápida anexión tras vencer a los cartagineses y asimilar a los pueblos íberos.
- Conquista de la Meseta y el oeste (170-29 a. C.): dura resistencia indígena reflejada en las guerras lusitanas (lideradas por Viriato) y la resistencia numantina de los celtíberos hasta su caída en el 133 a. C. La fase cerró con las guerras civiles romanas (derrota pompeyana en Munda, 45 a. C.).
- Sometimiento de la cornisa cantábrica (29-19 a. C.): las Guerras Cántabras, dirigidas en persona por el emperador Augusto, concluyeron con el sometimiento de cántabros y astures para controlar los yacimientos mineros de oro.
La romanización fue heterogénea: muy profunda y temprana en el sur y levante peninsular, y superficial en las zonas montañosas del norte. Se sustentó en varios instrumentos esenciales:
- Vida urbana y obras públicas: desarrollo de ciudades indígenas y fundación de colonias de veteranos militares (Emerita Augusta, Italica, Caesaraugusta, Barcino). Estas urbes se interconectaron mediante una extensa red de calzadas.
- Unificación cultural y jurídica: difusión del latín, sustitutivo de las lenguas prerromanas salvo el euskera, y adopción del Derecho Romano. La concesión de la ciudadanía culminó con el Edicto de Caracalla (212 d. C.).
- Religión: culto inicial al panteón imperial y, desde el siglo IV, rápida propagación del cristianismo.
Administrativamente, la Península pasó por tres reorganizaciones: republicana (Hispania Citerior e Hispania Ulterior en 197 a. C.), augustea (división en Baetica, Lusitania y Tarraconensis) y bajoimperial (incorporando la Gallaecia y la Cartaginense).
4. La crisis del siglo III y el tránsito hacia la ruralización
Durante el siglo III d. C., el Imperio Romano experimentó una severa crisis estructural causada por la finalización de las guerras expansivas (lo que frenó la entrada de mano de obra esclava), la inflación monetaria, la inestabilidad institucional y las primeras incursiones de pueblos germánicos. Esto desembocó en el Bajo Imperio, caracterizado por una acusada ruralización de la población: los ciudadanos abandonaron las urbes para refugiarse en villas agrícolas del campo, huyendo del colapso comercial y la presión fiscal. Los campesinos libres se acogieron a la protección de grandes terratenientes bajo el régimen del colonato, sentando las bases feudales de la posterior monarquía visigoda (véase «Tema 1: De la Prehistoria al siglo XVIII — De la monarquía visigoda a la evolución de al-Ándalus»).
- Atapuerca concentra yacimientos cruciales para entender la evolución humana en Europa, entre ellos la identificación de Homo antecessor.
- El arte rupestre peninsular opone el naturalismo estático y policromo cantábrico frente a la narratividad esquemática levantina.
- La Península prerromana mostraba una dualidad profunda entre el área íbera (urbanizada y comercial) y la celta (pastoril y clánica).
- La romanización fue un proceso de asimilación cultural y jurídica desigual vehiculado por el ejército, las colonias urbanas y las calzadas.
- La crisis del siglo III desmanteló el modelo esclavista urbano, dando paso al colonato y a la ruralización de Hispania.
¿En qué yacimiento y con qué especie se documenta el primer poblamiento humano significativo de la Península Ibérica?
¿Qué contrastes técnicos y temáticos distinguen la pintura cantábrica de la levantina?
¿Cuáles fueron los tres pilares de la romanización?
02De la monarquía visigoda a la evolución de al-Ándalus
El reino visigodo: asentamiento y unificación estatal
La penetración germánica en la península ibérica comenzó en el año 409 con la entrada de suevos, vándalos y alanos tras atravesar los Pirineos. Para restablecer el control imperial, Roma pactó un foedus con los visigodos en 415, quienes actuaron como tropas federadas para arrinconar a los suevos en Gallaecia y forzar el desplazamiento de los vándalos hacia el norte de África. Tras la disolución del Imperio romano de Occidente (476), los visigodos consolidaron un reino centrado en Tolosa, pero la derrota frente a los francos en la batalla de Vouillé (507) motivó su repliegue definitivo hacia Hispania, estableciendo la capital en Toledo.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamc
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqu
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
03Los reinos cristianos y los modelos de repoblación
Formación y avance de los núcleos de resistencia cristiana
Tras la conquista musulmana en el 711, los reductos montañosos del norte peninsular iniciaron la resistencia. En la cornisa cantábrica, don Pelayo venció en la escaramuza de Covadonga (722), germen del reino de Asturias con capitales sucesivas en Cangas de Onís y Oviedo. Con Alfonso II se descubrió el sepulcro de Santiago y, al alcanzarse la línea del Duero con García I, la corte se trasladó a León. En su flanco oriental, expuesto a los ataques cordobeses, el conde Fernán González consolidó la autonomía del condado de Castilla en torno al año 960.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo con
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lore
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud ex
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo conse
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore m
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nos
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consect
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et do
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut al
04El régimen señorial y la sociedad estamental en los reinos cristianos
Una sociedad de órdenes desiguales ante la ley
En los reinos cristianos medievales la sociedad se dividía en estamentos: grupos cerrados definidos por el nacimiento y por la función que se atribuía a cada uno (rezar, combatir o trabajar). La desigualdad no era solo económica, sino jurídica: cada estamento tenía sus propias leyes, tribunales y obligaciones fiscales. Quien pagaba impuestos directos (los pecheros) quedaba marcado como inferior.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet conse
r adipiscing elit sed do e
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco labo
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adip
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex e
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusm
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qu
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
tempor incididunt ut l
e magna aliqua ut enim ad mini
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ip
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consect
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna ali
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi
05Los Reyes Católicos y la monarquía de los Austrias
La monarquía de los Reyes Católicos: unión dinástica y centralización
El matrimonio entre Isabel de Castilla y Fernando de Aragón (1469) sentó las bases de la monarquía hispánica mediante una unión dinástica: una confederación en la que cada reino conservó sus leyes, instituciones, monedas y aduanas particulares. No existió una unificación jurídica, pero ambos soberanos gobernaron conjuntamente con una política exterior y militar compartida.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qui
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ulla
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex e
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit am
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore ma
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nos
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ulla
06Los imperios de Carlos I y Felipe II y la colonización de América
Carlos I (1516-1556): un imperio heredado
Carlos de Gante, nieto de los Reyes Católicos y de Maximiliano de Austria, no conquistó su imperio: lo reunió por herencia de cuatro abuelos. El resultado fue un conjunto de territorios dispersos. Cada uno conservaba sus propias leyes e instituciones y solo los unía la persona del rey (la unión dinástica, véase «Los Reyes Católicos y la monarquía de los Austrias»).
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore m
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem i
or incididunt ut labore et dolore magna a
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a
s nostrud exercitation ullamc
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do ei
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor
tempor incididunt ut labo
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commod
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dol
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed d
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información