Índice · 38
01El agua, las sales minerales y la ósmosis
Bioelementos y biomoléculas inorgánicas
Los bioelementos son los elementos químicos que forman los seres vivos. Se clasifican por su abundancia:
| Grupo | Abundancia | Elementos | Rasgo |
|---|---|---|---|
| Primarios | Casi toda la masa | C, H, O, N, P, S | Forman enlaces covalentes estables y son la base de las biomoléculas. |
| Secundarios | Pequeña | Na, K, Ca, Mg, Cl | Aparecen sobre todo como iones; están en todos los seres vivos. |
| Oligoelementos | Menos del 0,1 % | Fe, Cu, Zn, I… | Imprescindibles en trazas, pero tóxicos en exceso. |
Si se separa un material biológico con métodos físicos (filtrar, centrifugar, dializar), se obtienen sustancias que no han cambiado su composición. Son los principios inmediatos o biomoléculas. Por eso a los bioelementos se les llama también principios mediatos. Las biomoléculas pueden ser inorgánicas (agua y sales minerales) u orgánicas, exclusivas de los seres vivos (glúcidos, lípidos, proteínas y ácidos nucleicos).
Muchas biomoléculas forman coloides: dispersiones con partículas de gran tamaño, como las proteínas del citoplasma. Algunos coloides cambian de viscosidad, pasando de gel a sol y al revés. Esta propiedad se llama tixotropía.
La molécula de agua: un dipolo
El agua está formada por un átomo de oxígeno unido a dos de hidrógeno por enlaces covalentes. Los dos enlaces forman un ángulo de 104,5°. El oxígeno es más electronegativo: atrae con más fuerza los electrones compartidos. Por eso queda una carga parcial negativa () en el oxígeno y una positiva () en cada hidrógeno. La molécula es neutra en conjunto, pero es un dipolo: tiene un polo negativo y otro positivo.
Un puente de hidrógeno es una atracción débil entre un hidrógeno δ+ y un átomo electronegativo de otra molécula (O o N). En el agua, el oxígeno de una molécula atrae al hidrógeno de la vecina.
Cada puente es débil y dura muy poco, pero hay muchísimos. Juntos mantienen las moléculas unidas. Esto explica que el agua sea líquida a temperatura ambiente, cuando moléculas de masa parecida son gases.
Propiedades del agua y funciones biológicas
Casi todas las propiedades del agua salen de los puentes de hidrógeno o de su carácter polar:
| Propiedad | Causa | Función biológica |
|---|---|---|
| Elevada cohesión: el líquido es casi incompresible | Puentes de hidrógeno entre moléculas | Estructural: da volumen a las células y turgencia a las plantas. Hace de esqueleto hidrostático en invertebrados. Mecánica: el líquido sinovial amortigua las articulaciones. |
| Elevada tensión superficial | Las moléculas de la superficie son atraídas hacia dentro | Algunos insectos caminan sobre el agua. |
| Elevada adhesión y capilaridad | Atracción entre el agua y paredes polares | Ascenso de la savia por los vasos de las plantas. |
| Elevado calor específico | Parte del calor se gasta en romper puentes, no en subir la temperatura | Termorreguladora: amortigua los cambios de temperatura del cuerpo. |
| Elevado calor de vaporización | Para evaporarse hay que romper todos los puentes | Refrigerante: el sudor enfría al evaporarse. |
| Más densa en estado líquido que sólido | El hielo forma una red abierta | El hielo flota y aísla el agua de debajo: hay vida acuática en climas fríos. |
| Elevada constante dieléctrica | Los dipolos rodean a los iones y debilitan su atracción | Disolvente universal: medio de las reacciones y del transporte de nutrientes y desechos. |
| Bajo grado de ionización | Muy pocas moléculas se disocian | Metabólica: participa en reacciones como la hidrólisis. |
Calor específico: energía para subir 1 °C la temperatura de 1 g. Calor de vaporización: energía para pasar 1 g de líquido a gas. En el agua ambos son altos porque hay que romper puentes de hidrógeno.
Ionización del agua y pH
Una pequeñísima parte de las moléculas de agua se disocia:
El producto de ambas concentraciones es constante. Se llama producto iónico del agua y a 25 °C vale . En agua pura las dos concentraciones son iguales, . Para manejar números tan pequeños se usa el pH:
- Disolución neutra: , pH 7.
- Ácida: hay más que , pH menor que 7.
- Básica: hay más que , pH mayor que 7.
Sales minerales
Las sales minerales aparecen de dos formas:
- Precipitadas (sólidas): forman estructuras duras. El fosfato cálcico endurece huesos y dientes. El carbonato cálcico forma conchas y caparazones. La sílice refuerza el caparazón de las diatomeas.
- Disueltas: separadas en iones. Los cationes tienen carga positiva (). Los aniones la tienen negativa ().
Las sales disueltas mantienen la salinidad del organismo y regulan la actividad de las enzimas, que pueden activar o inhibir. También controlan la presión osmótica y el volumen celular. Algunos iones tienen funciones concretas:
| Ion | Funciones |
|---|---|
| Contracción muscular, coagulación de la sangre, liberación de neurotransmisores, segundo mensajero. Precipitado, forma huesos y dientes. | |
| y | Su distribución desigual a ambos lados de la membrana crea el potencial de membrana y permite el impulso nervioso. Regulan el equilibrio de agua. |
| Cofactor de muchas enzimas; forma parte de la clorofila. | |
| Fosfato | Forma parte del ATP, de los ácidos nucleicos y de los fosfolípidos. Actúa como tampón intracelular y endurece el hueso. |
Sistemas tampón y regulación del pH
Las enzimas solo funcionan en un margen estrecho de pH. Un pequeño cambio puede desnaturalizar las proteínas (véase «Proteínas»). El organismo lo evita con disoluciones tampón.
Una disolución tampón es una mezcla de un ácido débil y su base conjugada que mantiene el pH casi constante aunque se añadan pequeñas cantidades de ácido o de base.
Funciona como un equilibrio que se desplaza. Si sobran , la base los capta. Si faltan, el ácido los libera.
- Tampón bicarbonato (): actúa en el medio extracelular, como la sangre.
- Tampón fosfato (): actúa en el medio intracelular.
Durante un esprint, los músculos vierten ácido láctico a la sangre y aumentan los .
- Los sobrantes se unen al : el equilibrio se desplaza a la izquierda.
- Se forma , un ácido débil que apenas se disocia.
- El se descompone en y agua.
- Los pulmones expulsan el al respirar más deprisa. El pH de la sangre apenas cambia.
Ósmosis
La membrana plasmática es semipermeable: deja pasar el agua, pero no muchos solutos. La ósmosis es el paso de agua a través de una membrana así, del medio hipotónico al hipertónico. El agua se mueve hasta igualar las concentraciones.
- Medio hipotónico: tiene menos solutos que la célula.
- Medio isotónico: tiene la misma concentración.
- Medio hipertónico: tiene más solutos que la célula.
La presión osmótica es la presión que habría que aplicar para frenar la entrada de agua. Es mayor cuanto más concentrada está la disolución: , donde es la concentración molar, la constante de los gases y la temperatura absoluta.
Cómo responde la célula:
- En medio hipotónico entra agua. La célula animal se hincha y puede estallar; en los eritrocitos se llama hemólisis. La célula vegetal entra en turgencia: la vacuola se llena y empuja la pared, que resiste y evita que estalle.
- En medio isotónico entra y sale la misma agua. La célula no cambia.
- En medio hipertónico sale agua. La célula animal se arruga (crenación). En la vegetal, la membrana se separa de la pared (plasmólisis).
El agua no va «hacia donde hay menos sal», sino al revés: va hacia el medio más concentrado (hipertónico). Y la célula vegetal no sufre lisis en agua pura porque la pared celular la sujeta.
Cantidades por porción
| 100g | Porción | %RD* | |
|---|---|---|---|
| Grasa total (g) | 0.1 | 0.2 | 0% |
| Grasa saturada (g) | 0.1 | 0.1 | 0% |
| Grasa trans (g) | 0 | 0 | |
| Colesterol (mg) | 0 | 1 | 0% |
| Sodio (mg) | 54 | 108 | 5% |
| Carbohidratos totales (g) | 9.3 | 18.6 | 6% |
| Fibra dietaria (g) | 1.2 | 2.4 | 10% |
| Azúcares (g) | 5.4 | 10.8 | |
| Proteínas (g) | 3.2 | 6.4 | 13% |
| Calcio (mg) | 125 | 250 | 25% |
| Fósforo (mg) | 104 | 208 | 21% |
| Vitamina A (µg) | 60 | 120 | 15% |
| Vitamina D (µg) | 0.4 | 0.8 | 15% |
| Vitamina E (µg) | 2.3 | 4.5 | 15% |
2. Responda las preguntas que hacen referencia a la etiqueta de un alimento, mostrada en la figura adjunta.
e) Explique brevemente dos funciones del calcio y dos funciones del fósforo en el organismo. (0,4 puntos)
Resolución
Se piden dos funciones de cada elemento, 0,2 puntos por elemento. La etiqueta solo sirve de contexto: una porción aporta el 25 % del calcio y el 21 % del fósforo diarios recomendados. Basta con nombrar cada función y explicarla en una frase.
Calcio (dos de estas):
- Estructural: precipitado como fosfato cálcico, da dureza a huesos y dientes.
- Contracción muscular: el liberado en la fibra muscular desencadena la contracción.
- Coagulación: es necesario en varias etapas de la coagulación de la sangre.
- Señalización: actúa como segundo mensajero y permite liberar neurotransmisores en la sinapsis.
Fósforo (dos de estas):
- Estructural: junto con el calcio forma la parte mineral de huesos y dientes.
- Energética: forma parte del ATP, que almacena y transfiere energía en sus enlaces fosfato.
- Genética: los grupos fosfato forman el esqueleto del ADN y del ARN.
- Membranas: forma parte de los fosfolípidos de las membranas celulares.
- Regulación del pH: el tampón fosfato mantiene el pH dentro de las células.
- El agua es un dipolo (ángulo H-O-H de 104,5°) y sus moléculas se unen por puentes de hidrógeno.
- Cohesión, alto calor específico y de vaporización, densidad anómala y alta constante dieléctrica explican las funciones estructural, termorreguladora y disolvente del agua.
- Las sales minerales pueden estar precipitadas, formando estructuras duras, o disueltas en iones con funciones concretas.
- Los tampones bicarbonato (extracelular) y fosfato (intracelular) mantienen el pH casi constante.
- En la ósmosis el agua pasa del medio hipotónico al hipertónico; la pared vegetal evita la lisis de la célula en medio hipotónico.
¿Por qué el agua tiene un calor específico tan alto?
¿Qué le pasa a un eritrocito en un medio hipertónico y a una célula vegetal en el mismo medio?
¿Cómo amortigua el tampón bicarbonato un exceso de ácido en la sangre?
02Glúcidos
Concepto y clasificación
Los glúcidos (o hidratos de carbono) son biomoléculas formadas por carbono, hidrógeno y oxígeno; algunos llevan también nitrógeno, azufre o fósforo. Químicamente son polialcoholes con un grupo aldehído o cetona, o moléculas que los liberan al hidrolizarse.
lorem ipsum dolor sit amet con
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo cons
or incididunt ut lab
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mini
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do ei
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ull
ctetur adipiscing el
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exer
aboris nisi ut aliqu
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipi
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo c
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor s
dolore magna aliqua ut enim ad min
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidid
modo consequat lorem
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eius
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmo
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ven
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exe
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información