Índice · 27
01De la Prehistoria a la Baja Edad Media
1. De la Prehistoria a las colonizaciones mediterráneas
El estudio del pasado peninsular arranca con el Paleolítico, caracterizado por una economía depredadora itinerante basada en la caza y la recolección. El hito paleoantropológico fundamental se sitúa en la sierra de Atapuerca (Burgos), donde yacimientos como la Gran Dolina aportaron restos de Homo antecessor (unos 800.000 años), y la Sima de los Huesos restos de Homo heidelbergensis. Durante el Paleolítico Superior, la cornisa cantábrica destacó por el arte rupestre polícromo de figuras animales aisladas y naturalistas (cueva de Altamira). Tras el Mesolítico y la transición al Neolítico (aparición de la agricultura, ganadería, cerámica y sedentarismo, con el arte rupestre levantino esquemático y narrativo), las etapas metalúrgicas (Edad del Cobre con Los Millares, Edad del Bronce con El Argar y la Edad del Hierro) configuraron el mosaico de los pueblos prerromanos del primer milenio a. C.
| Grupo prerromano | Área geográfica | Economía y sociedad | Cultura y organización política |
|---|---|---|---|
| Íberos | Litoral mediterráneo y valle del Guadalquivir | Agricultura mediterránea avanzada, minería, comercio activo y uso de moneda propia. | Sociedad estratificada encabezada por régulos o aristocracias; poblados fortificados (oppida); rito de incineración; escultura refinada (Dama de Elche). |
| Celtas | Meseta norte, cornisa cantábrica y fachada atlántica | Ganadería extensiva, agricultura cerealista rudimentaria y dominio de la metalurgia del hierro. | Organización tribal basada en el parentesco (gentilidades); asentamientos fortificados característicos llamados castros; escaso desarrollo comercial. |
| Celtíberos | Área de contacto (Sistema Ibérico y este de la Meseta) | Economía mixta agropecuaria con fuerte tradición guerrera. | Poblados célebres por su resistencia militar a Roma (Numancia); asimilación mutua de elementos celtas e ibéricos. |
A lo largo del primer milenio a. C., la riqueza minera peninsular (oro, plata, estaño y cobre) atrajo a los pueblos colonizadores del Mediterráneo oriental. Los fenicios fundaron Gadir (Cádiz) hacia el siglo VIII a. C., introduciendo el torno alfarero, el alfabeto y la técnica de salazón; los griegos foceos crearon factorías comerciales como Emporion (Ampurias) y Rhode (Rosas) en el golfo de Rosas; y los cartagineses, relevando a los fenicios desde el siglo VI a. C., consolidaron una hegemonía militar y comercial (Carthago Nova) cuyo choque con Roma en la Segunda Guerra Púnica (218 a. C.) motivó el desembarco romano en la Península.
2. La Hispania romana y el proceso de romanización
La conquista romana de la Península se prolongó durante dos siglos (218 a. C. – 19 a. C.), desde la victoria sobre los cartagineses y la penetración en el interior (guerras lusitanas y celtibéricas) hasta la sumisión del área cantábrica bajo Octavio Augusto. A la conquista armada siguió un profundo proceso civilizador.
La romanización es el proceso histórico de asimilación cultural de los modos de vida, lengua, instituciones y leyes romanas por parte de los pueblos autóctonos de la Península Ibérica.
Este proceso se articuló a través de instrumentos decisivos:
- Urbanización y calzadas: Se reforzó la red de ciudades (municipios y colonias como Emerita Augusta, Tarraco, Corduba o Caesaraugusta) conectadas por una extensa red viaria (Vía Augusta, Vía de la Plata) para el control militar y el transporte de mercancías.
- Lengua e integración jurídica: El latín desplazó a las lenguas vernáculas (excepto el euskera), y el Derecho romano homogeneizó las relaciones sociales hasta que el emperador Caracalla otorgó la ciudadanía universal a todos los hombres libres del Imperio (212 d. C.).
- Religión y administración: La administración provincial evolucionó desde la división inicial (Hispania Citerior y Ulterior) hasta las cinco provincias del Bajo Imperio (Tarraconensis, Baetica, Lusitania, Carthaginensis y Gallaecia, a las que se añadiría la Baleárica). Con el Edicto de Milán (313) y el de Tesalónica (380), el cristianismo se consolidó como religión oficial.
3. El Reino Visigodo de Toledo
Tras la crisis del siglo III y las invasiones germánicas de 409 (suevos, vándalos y alanos), el Imperio romano firmó un pacto (foedus) con los visigodos para pacificar Hispania. Tras su expulsión de las Galias en la batalla de Vouillé (507), los visigodos se asentaron definitivamente en la Península y fijaron su capital en Toledo a mediados del siglo VI.
Los monarcas visigodos construyeron la primera entidad política independiente con pretensión unificadora sobre la Península a través de tres ejes:
- Unificación territorial: Culminada por Leovigildo (conquista del reino suevo en 585) y Suintila (expulsión de los bizantinos de las costas levantinas y béticas en 625).
- Unificación religiosa: En el III Concilio de Toledo (589), Recaredo abjuró del arrianismo y se convirtió al catolicismo, logrando la cohesión espiritual entre la minoría visigoda gobernante y la mayoría hispanorromana.
- Unificación jurídica: Recesvinto promulgó en 654 el Liber Iudiciorum (posteriormente traducido como Fuero Juzgo), un código legislativo unificado aplicable a todos los súbditos.
La debilidad estructural del reino residió en su monarquía electiva: la designación del rey dependía de la nobleza, lo que desataba recurrentes magnicidios y sangrientas guerras civiles por el trono. Para gobernar, el monarca se auxiliaba en dos órganos principales: el Officium Palatinum (núcleo palaciego de colaboradores directos y administración regia) y el Aula Regia (asamblea consultiva integrada por la alta nobleza territorial y magnates eclesiásticos). Junto a ellos, los Concilios de Toledo actuaron como asambleas mixtas político-religiosas que legitimaban las decisiones legislativas del rey.
4. Al-Ándalus: evolución política y fractura social
La inestabilidad sucesoria visigoda facilitó el colapso del reino en el año 711. A la muerte de Witiza, la aristocracia eligió al rey Rodrigo, desatando la rebelión de los hijos del monarca difunto. Estos pidieron auxilio a las fuerzas musulmanas del norte de África dirigidas por Táriq y Muza. Tras la victoria islámica en la batalla de Guadalete (711), la península fue ocupada con extraordinaria rapidez en apenas siete años gracias a dos factores:
- La parálisis y descomposición política y militar del Estado visigodo.
- La firma de capitulaciones y pactos de sumisión (como el pacto de Teodomiro en el sureste), que garantizaban a las élites hispanovisigodas el mantenimiento de sus propiedades y la libertad de culto a cambio del pago de tributos.
Evolución política de Al-Ándalus
La trayectoria andalusí conoció sucesivas fases marcadas por el auge centralizador y la posterior fragmentación territorial:
- Emirato dependiente de Damasco (711-756): Provincia periférica gobernada por un valí dependiente del Califato Omeya de Damasco, con graves disputas territoriales entre clanes árabes y tropas bereberes.
- Emirato independiente de Córdoba (756-929): El superviviente omeya Abderramán I rompió la dependencia política respecto al Califato Abasí de Bagdad, manteniendo únicamente la subordinación religiosa.
- Califato de Córdoba (929-1031): Abderramán III se proclamó califa (líder político y espiritual supremo), poniendo fin a las revueltas internas y frenando el avance cristiano del norte. Supuso el periodo de máximo esplendor militar, económico y cultural, continuado por Alhakén II y por la dictadura de hecho del caudillo militar Almanzor.
- Reinos de taifas y dinastías norteafricanas (1031-1238): La disgregación del Califato dio paso a numerosos y fragmentados principados independientes (taifas), militarmente débiles y obligados a pagar tributos anuales (parias) a los reinos cristianos. Ante la presión cristiana, las taifas solicitaron auxilio a los imperios del norte de África: primero los almorávides (finales del siglo XI) y posteriormente los almohades (siglo XII), quienes unificaron efímeramente Al-Ándalus hasta su derrota definitiva en las Navas de Tolosa (1212).
- Reino Nazarí de Granada (1238-1492): Último reducto musulmán peninsular, gobernado por la dinastía nazarí, que subsistió mediante el pago de vasallaje y parias a Castilla y su densa red defensiva.
Estructura social andalusí
La sociedad de Al-Ándalus estuvo marcada por una profunda heterogeneidad étnica y religiosa, generadora de continuas tensiones internas:
- Musulmanes: Formaban la cúspide social, divididos entre la aristocracia árabe (acaparadora de los altos cargos y las tierras más fértiles), los bereberes norteafricanos (relegados al pastoreo y a zonas marginales o fronterizas) y los muladíes (hispano-godos convertidos al islam para evitar los tributos de capitación, protagonistas de frecuentes revueltas campesinas y urbanas).
- No musulmanes («dimmíes» o protegidos): Conservaban su culto y autogobierno judicial a cambio de impuestos específicos (chizya y jarach). Comprendían a los mozárabes (cristianos en territorio islámico, progresivamente arabizados culturalmente) y a los judíos, activos en el comercio, las finanzas, la medicina y la diplomacia.
5. Los reinos cristianos: reconquista, modelos de repoblación y Mesta
A partir del siglo VIII, en las zonas montañosas del norte peninsular surgieron núcleos de resistencia cristiana (reino asturleonés y el condado castellano; reino de Pamplona; condados aragoneses y catalanes integrados al inicio en la Marca Hispánica carolingia). Estos núcleos impulsaron el avance territorial hacia el sur (la Reconquista) y la colonización de las tierras vacantes o conquistadas (la Repoblación).
La repoblación es el proceso de ocupación, pacificación e integración económica y social de los territorios arrebatados militarmente a Al-Ándalus por los reinos cristianos entre los siglos VIII y XIII.
| Modelo de repoblación | Cronología y ámbito geográfico | Mecanismo organizativo | Estructura de la propiedad resultante |
|---|---|---|---|
| Presura o aprisio | Siglos VIII al X. Valles del Duero y piedemonte pirenaico. | Ocupación y roturación libre de tierras despobladas por campesinos o monasterios. | Predominio de la pequeña y mediana propiedad libre (campesinado independiente). |
| Concejil | Siglos XI y XII. Entre el río Duero y el río Tajo; valle del Ebro. | Concesión regia de fueros o cartas pueblas que otorgaban privilegios para atraer pobladores a grandes concejos urbanos comunales. | Propiedad mediana combinada con extensos bienes comunales (pastos y montes). |
| Órdenes Militares | Primera mitad del siglo XIII. La Mancha, Extremadura y el Maestrazgo. | Encomiendas a órdenes de caballería (Santiago, Calatrava, Alcántara, Temple) para asegurar amplias fronteras bélicas. | Grandes latifundios nobiliarios dedicados a la ganadería ovina extensiva. |
| Repartimientos | Segunda mitad del siglo XIII. Valle del Guadalquivir, Murcia, Valencia y Baleares. | Distribución oficial de fincas (donadíos y heredamientos) según la jerarquía militar del conquistador. | Consolidación de inmensos latifundios en manos de la alta nobleza y la Iglesia. |
El Honrado Concejo de la Mesta
La Reconquista del sur y la consolidación de latifundios en Castilla provocaron un auge descomunal de la ganadería ovina de oveja merina, productora de una lana de extraordinaria calidad codiciada por la industria textil flamenca. Para regular los conflictos entre agricultores sedentarios y ganaderos trashumantes, el rey Alfonso X el Sabio fundó en 1273 el Honrado Concejo de la Mesta.
Esta institución gremial dotó a los grandes propietarios de ganado de amplísimos privilegios: libre tránsito por cañadas reales, derecho de pasto preferente y tribunales propios (alcaldes entregadores). Los ingresos aduaneros generados por la exportación de lana bruta a través de los puertos cantábricos hacia Flandes convirtieron a la Mesta en el principal sostén financiero de la Corona castellana, postergando sistemáticamente el desarrollo de la agricultura cerealista.
6. Organización institucional: las Cortes y los modelos políticos bajomedievales
Con el crecimiento urbano de los siglos XII y XIII nacieron las Cortes medievales, instituidas formalmente por primera vez en la Península en las Cortes de León de 1188 bajo Alfonso IX, al convocarse a los representantes de las ciudades (los procuradores del pueblo llano) junto a los dos estamentos privilegiados tradicionales (nobleza y clero).
La estructura de las Cortes reflejaba la sociedad estamental trinitaria. Su función primordial era la aprobación de subsidios o impuestos extraordinarios demandados por el monarca (servicio), la presentación de agravios o peticiones al rey y el juramento del heredero de la Corona. Sin embargo, su peso institucional difería sustancialmente entre los dos grandes bloques peninsulares:
| Rasgo institucional | Corona de Castilla | Corona de Aragón |
|---|---|---|
| Estructura territorial | Unitaria: un solo reino integrado con una legislación y unas Cortes comunes (salvo provincias vascas). | Confederal: unión de reinos soberanos (Aragón, Cataluña, Valencia y Mallorca), cada uno con sus propias Cortes, leyes (furs) e instituciones. |
| Modelo de poder | Autoritarismo monárquico: el rey ostenta la plenitud del poder legislativo; las Cortes tienen carácter meramente consultivo y fiscal. | Pactismo: el poder del rey está estrictamente limitado por un pacto contractual con los estamentos; el monarca no puede legislar sin las Cortes. |
| Control al soberano | Inexistencia de instituciones permanentes de control entre reuniones de Cortes. | Órganos permanentes de fiscalización: la Generalitat (en Cataluña y Valencia) y la figura del Justicia Mayor de Aragón para defender los fueros. |
7. La crisis de la Baja Edad Media y el camino hacia 1474
Los siglos XIV y XV estuvieron sacudidos por la crisis bajomedieval, desencadenada por la Peste Negra (1348), las malas cosechas, el despoblamiento agrario y violentos desórdenes sociales (las revueltas antiseñoriales de los irmandiños en Galicia o de los remensas en Cataluña, junto a los pogromos antijudíos de 1391). En el ámbito político, Castilla vivió sangrientas guerras civiles en las que la alta nobleza intentó recortar el autoritarismo regio, destacando el conflicto entre Pedro I el Cruel y Enrique II de Trastámara (1366-1369), que inauguró la dinastía Trastámara.
La inestabilidad alcanzó su cénit durante el reinado de Enrique IV (1454-1474). La facción nobiliaria desafió la autoridad monárquica en la Farsa de Ávila (1465), forzando más tarde al rey a firmar el Tratado de los Toros de Guisando (1468), por el que reconocía a su hermanastra Isabel como heredera al trono en detrimento de su propia hija Juana, apodada despectivamente «la Beltraneja» por sus opositores. No obstante, tras el matrimonio secreto de Isabel con Fernando de Aragón en 1469, el monarca revocó el acuerdo y designó a Juana sucesora legítima.
A la muerte del monarca en 1474 estalló la Guerra de Sucesión de Castilla (1474-1479). Juana contó con el respaldo militar de Alfonso V de Portugal y de un influyente sector de la nobleza castellana territorial. Por su parte, Isabel se apoyó en los concejos urbanos, las ciudades castellanas y la alianza de la Corona de Aragón conducida por el príncipe Fernando. La contienda militar se inclinó decisivamente a favor del bando isabelino en la batalla de Toro (1476), concluyendo formalmente con la firma del Tratado de Alcaçovas en 1479, acontecimiento que consolidó el ascenso de Isabel I al trono y selló la unión dinástica con la Corona de Aragón (véase «Bloque 3: La Monarquía Hispánica — Los Reyes Católicos y la unión dinástica»).
¿Qué pueblo logró dominar la Península Ibérica tras la caída del Imperio Romano de Occidente? Menciona los rasgos más relevantes de su organización política.
Resolución
Pueblo que dominó la Península Ibérica:
El pueblo visigodo (los visigodos).
Rasgos más relevantes de su organización política:
Tras penetrar en Hispania como tropas federadas del Imperio romano y verse desplazados de la Galia en el 507, los visigodos consolidaron su reino con capital en Toledo. Su sistema político combinó la herencia institucional romana con las tradiciones germánicas:
- Monarquía electiva: El soberano era elegido por la asamblea de nobles, lo que generaba una endémica debilidad institucional, conspiraciones y continuas guerras civiles entre clanes.
- Órganos de asesoramiento regio: El monarca se apoyaba en el Officium Palatinum (administración palatina y cargos directos) y en el Aula Regia (asamblea consultiva integrada por la alta nobleza y dignatarios eclesiásticos).
- Los Concilios de Toledo: A partir de la conversión de Recaredo al catolicismo en el III Concilio de Toledo (589), estas asambleas eclesiásticas adquirieron un rol legislativo y político clave en el gobierno del reino.
- Unificación jurídica territorial: La promulgación del Liber Iudiciorum (Fuero Juzgo) por Recesvinto en 654 consagró una misma legislación para visigodos e hispanorromanos, superando la dualidad de leyes preexistente.
- La romanización dotó a la Península de una infraestructura viaria y urbana, el latín y el Derecho romano como bases civilizadoras homogéneas.
- La monarquía visigoda estructuró el primer Estado peninsular independiente en Toledo mediante la unificación territorial, religiosa y jurídica, pero lastrado por el carácter electivo del rey.
- La fulgurante conquista musulmana de 711 derivó de la descomposición dinástica visigoda y de la suscripción de acuerdos de capitulación pacífica con las élites locales.
- Los modelos de repoblación determinaron la posterior propiedad agraria peninsular: minifundios y pequeñas parcelas en el norte mediante presura; inmensos latifundios en el sur mediante encomiendas y repartimientos.
- El Honrado Concejo de la Mesta garantizó los privilegios del estamento ganadero exportador de lana protegidos por la Corona castellana frente a la agricultura.
- Castilla y Aragón consolidaron modelos políticos antitéticos: un autoritarismo monárquico con Cortes consultivas en Castilla frente al pactismo constitucionalista y descentralizado en la Corona de Aragón.
¿Cuáles fueron los cuatro modelos de repoblación cristiana y qué estructura de propiedad territorial derivó de cada uno?
¿En qué se diferenciaba el modelo de poder político de la Corona de Castilla del sistema pactista de la Corona de Aragón?
02El legado económico y cultural de Al-Ándalus
Como se ha visto en «Bloque 1 y 2: La Península Ibérica hasta 1474 — De la Prehistoria a la Baja Edad Media», Al-Ándalus fue el territorio peninsular bajo dominio musulmán entre 711 y 1492. Aquí se estudia lo que dejó: una economía más urbana y monetizada que la de la Europa cristiana de su tiempo y una cultura que actuó como puente del saber antiguo.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercit
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad mi
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
s nisi ut aliquip ex ea commod
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et d
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
tempor incididunt u
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exerci
m quis nostrud exerci
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidid
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem i
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur a
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna ali
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis
03Formación y expansión de los reinos cristianos peninsulares (siglos VIII-XV)
El concepto de Reconquista y sus límites
Se llama Reconquista al largo proceso, entre los siglos VIII y XV, por el que los núcleos cristianos del norte peninsular ocuparon el territorio de Al-Ándalus (véase «De la Prehistoria a la Baja Edad Media»). El término se generalizó en la historiografía del siglo XIX y arrastra una idea discutible: que los reinos cristianos «recuperaban» la herencia de la monarquía visigoda frente a un invasor extraño.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim ve
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut en
or incididunt ut labore et dolore magna
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectet
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a
ctetur adipiscing elit sed do
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliqu
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco labor
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit s
consequat lorem ipsum dolor sit ame
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim v
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidi
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veni
- tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
04Los Reyes Católicos y la unión dinástica
El enlace matrimonial entre Isabel de Castilla y Fernando de Aragón en 1469 marcó el inicio de la Monarquía Hispánica. Tras la muerte de Enrique IV y la posterior Guerra de Sucesión castellana (1474-1479), zanjada a favor de Isabel frente a Juana la Beltraneja en la batalla de Toro (1476), se fraguó un modelo estatal inédito en la Península.
1. La unión dinástica y la articulación del Estado
Lejos de una unificación política o jurídica, cada territorio conservó su estructura foral, sus Cortes y su régimen fiscal (véanse las Cortes medievales en «Bloque 1 y 2: La Península Ibérica hasta 1474 — De la Prehistoria a la Baja Edad Media»). Un súbdito castellano continuaba considerándose legalmente extranjero en los reinos de la Corona de Aragón y viceversa.
2. Reformas institucionales: la monarquía autoritaria
Los Reyes Católicos consolidaron una monarquía autoritaria restando protagonismo político a la nobleza feudal y a las oligarquías municipales para someter las corporaciones al poder de la Corona:
- Consejo de Castilla (1480): Se transformó en el eje del gobierno central, copado por juristas y letrados con formación universitaria en detrimento de la alta aristocracia militar. Paralelamente nacieron los consejos de Aragón y de la Inquisición (creándose más adelante los de Navarra e Indias).
- Corregidores: Delegados de designación regia enviados a los municipios con atribuciones judiciales, tributarias y militares para neutralizar el control de las oligarquías urbanas locales.
- Administración de justicia: Se jerarquizó la cúspide judicial mediante las Reales Chancillerías y Audiencias (Valladolid para el norte del río Tajo y Granada para el sur).
- Orden público y fuerza militar: Se creó la Santa Hermandad (1476), cuerpo policial rural financiado por los concejos para erradicar el bandolerismo, y se organizó un ejército permanente profesional pagado por el monarca (embrión de los futuros tercios).
- Figura del virrey: Representante plenipotenciario del soberano en territorios alejados geográficamente, sistema ampliamente desarrollado en Aragón (donde también se implantó la insaculación de cargos) y América.
3. Política de uniformidad religiosa
La homogeneización de la fe funcionó como el principal instrumento de cohesión ideológica y control social del nuevo Estado:
En marzo de 1492 se decretó la expulsión de los judíos: cerca de 70.000 partieron al exilio (la comunidad sefardí) y aproximadamente 50.000 se convirtieron, quedando bajo la estricta vigilancia inquisitorial. Hacia los mudéjares granadinos, tras la sublevación de 1499, se abandonó la tolerancia inicial imponiéndose el bautismo obligatorio (su expulsión definitiva ocurriría en 1609). Asimismo, la Corona reforzó las regalías, reteniendo el derecho de presentación de obispos.
4. Proyección exterior y relaciones atlánticas
La política exterior combinó la diplomacia matrimonial con la expansión militar territorial:
| Ámbito geográfico | Acciones destacadas | Resultado estratégico |
|---|---|---|
| Península Ibérica | Toma de Granada (1492) y conquista militar de Navarra (1512). Enlaces de Isabel y María con el rey Manuel I de Portugal. | Unidad territorial peninsular (Navarra retuvo sus fueros). |
| Mediterráneo | Tratado de Barcelona (1493, recuperación de Rosellón y Cerdaña); conquista de Nápoles (1503) por el Gran Capitán; toma de enclaves africanos (Melilla, Orán, Trípoli, Argel en 1510). | Freno a la piratería berberisca y contención del Imperio otomano en Italia. |
| Europa continental | Matrimonios dinásticos con los Habsburgo austríacos (Juana y Juan) y con la dinastía Tudor inglesa (Catalina). | Aislamiento diplomático del Reino de Francia. |
En el Atlántico, el Tratado de Alcaçovas (1479) delimitó la navegación costera africana reconociendo a Castilla la soberanía de las islas Canarias. Tras culminar la conquista del reino nazarí de Granada, los reyes aceptaron la propuesta de Cristóbal Colón de navegar hacia Asia por poniente. Partiendo de Palos de la Frontera el 3 de agosto de 1492, la expedición alcanzó la isla caribeña de Guanahaní (San Salvador) el 12 de octubre de 1492.
Para legitimar y proteger las nuevas tierras frente a las pretensiones lusas, se firmó el Tratado de Tordesillas (1494), fijando el meridiano divisorio a 370 leguas al oeste de Cabo Verde, circunstancia que cedió el extremo oriental del actual Brasil al dominio portugués.
- La unión de Castilla y Aragón fue una unión dinástica de dos coronas independientes con ordenamientos jurídicos y fueros diferenciados.
- La monarquía autoritaria se apoyó en el Consejo de Castilla profesionalizado, los corregidores municipales, la justicia de Chancillerías y el orden de la Santa Hermandad.
- La uniformidad religiosa fue pilar político del Estado mediante el Tribunal de la Inquisición, la expulsión de los judíos (1492) y la cristianización forzosa de los mudéjares.
- La diplomacia matrimonial aisló territorialmente a Francia y vinculó a la Corona castellano-aragonesa con la casa de Austria e Inglaterra.
- Los tratados de Alcaçovas (1479) y Tordesillas (1494) repartieron las áreas de expansión atlántica con Portugal tras el descubrimiento de América.
¿Por qué no se puede considerar la Monarquía Hispánica de los Reyes Católicos como un Estado centralizado y unificado?
¿Cuál era la principal función del corregidor en el modelo de monarquía autoritaria?
¿Qué diferencia sustancial existe entre el Tratado de Alcaçovas (1479) y el Tratado de Tordesillas (1494)?
05Los Austrias Mayores (siglo XVI)
Carlos I y la idea de imperio universal (1516-1556)
Carlos I de España y V de Alemania reunió una concentración patrimonial sin precedentes al aglutinar cuatro líneas dinásticas: de sus abuelos maternos (los Reyes Católicos) heredó las Coronas de Castilla —con Navarra y las posesiones americanas— y Aragón —con Cerdeña, Sicilia y Nápoles—; de su abuela paterna (María de Borgoña), los Países Bajos, Luxemburgo y el Franco Condado; y de su abuelo paterno (Maximiliano I de Habsburgo), los dominios austriacos y los derechos al título imperial del Sacro Imperio Romano Germánico, alcanzado en 1519.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam q
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor inci
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consecte
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim a
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim
s nisi ut aliquip ex ea co
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit se
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing e
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud ex
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea c
aboris nisi ut aliquip ex ea commod
consequat lorem ipsum dolor sit amet conse
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tem
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incid
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et d
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exe
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris n
06Los Austrias Menores, el Imperio ultramarino y el Siglo de Oro
1. El gobierno de los validos y la Pax Hispánica bajo Felipe III
Con la llegada al trono de Felipe III (1598-1621), la Monarquía Hispánica transformó su modelo de gestión política institucionalizando la figura del valido (o privado). A diferencia del control burocrático personal ejercido por Felipe II, el monarca delegó el ejercicio cotidiano del poder en un noble de su máxima confianza.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetu
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna al
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetu
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nos
s nostrud exercitation ullamco laboris
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consecte
tempor incididunt ut labore et dolore magna ali
e magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut al
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis n
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut a
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipisc
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex e
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercit
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqu
modo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris n
amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididu
do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ
e et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam qui
inim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit
ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ
a commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod temp
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat l
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidid
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veni
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitatio
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información