Euskararen Historia: Historiaurrea eta Protohistoria

Y 19 flashcards y 38 preguntas más en el documento.

Texto del documento

BLANCA URGELL. EUSKARAREN HISTORIA I (2025-2026): HISTORIAURREA ETA PROTOHISTORIA 1 1. Hizkuntzaren historiaren azterketa 1. Zientzia historikoak.— 2. Hizkuntzaren historia eta euskararen historia.— 3. Diakronia eta Filologia. 1. Zientzia historikoak 1.1. Mundua ezagutzeko moduak Jakintzat eman ohi da unibertsitatean bi alor nagusi direla: "zientziak" eta "letrak". Banaketa hau jakintza-alorrek zer ikertzen duten eta horretan oinarritzen da: planetak, molekulak eta mikrobioak aztertzen dituztenak zientzietakoak dira; hizkuntzak, literatura eta historia aztertzen dituztenak, berriz, letretakoak.

Badago banaketa eraginkorrago bat, ez zer ikertzen den, baizik eta nola ikertzen den eta horretan oinarritzen dena. Horren arabera, metodo zientifikoa erabiltzen duten alor guztiak zientziak dira. Hemendik sortzen da beste banaketa ezagun bat: giza zientziak, gizarte zientziak eta natur zientziak, zeinaren arabera ikertzaileak mikrobioak aztertu zein hizkuntzak, besteak beste, berdin ari da zientzia egiten. Hizkuntzaren historia giza zientzien multzoan kokatzen da, baina hori deitura hutsa ez ote? Giza zientziak benetan zientziak ote?

Galdera horri erantzuteko zientzia bat zientzia ez denetik zerk bereizten duen jakin behar genuke, eta horretarako Jorge Wagensberg zientzia-hedatzaileak (1998) emandako azalpenetan oinarrituko gara. Errealitatea ezagutzeko moduak hamaika dira berez, zenbatezinak, baina funtsean hiru nagusitan laburbil daitezke, gainerako guztiak neurriren batean hiruron konbinaketak direlakoan: ezagutza errebelatua, ezagutza artistikoa eta ezagutza zientifikoa. EZAGUTZA ERREBELATUA bi hatsarretan oinarritzen da: (1) errealitate osoa ezagutzen duen izaki bat bada, eskuarki "jainko" deitua; (2) izaki horrek batzuetan erabakitzen du bere ezagutzaren parteren bat errebelatzea gizakiari.

Hatsarre hauek oso indartsuak dira, zeren eta, fedea izanez gero, zer ezagutuko dugun eta zer ez jainkoaren edo jainkoen baitan baitago eta, beraz, munduari buruzko galderak alferrikakoak dira. Adibidez, kreazionista kristauek uste dute Jainkoak Biblian errebelatu zuela mundua noiz eta nola sortu zen; are gehiago, batzuek uste dute munduak lau mila urte baino ez dituela, eta animalia eta landare guztiak bere horretan Jainkoak sortuak direla. Zientziaren proposamenak deabruaren partetik datozela uste dute.

EZAGUTZA ARTISTIKOA hatsarre miragarri bakar batean oinarritzen da: zenbait konplexutasun mugagabe (hots, berez konplexuak eta mugagabeak diren zerak), batzuetan berez ulertezinak ere badirenak, irudikapen mugatu baten bitartez transmititu daitezkeela, hala nola maitasuna, tristura, izua, infinituaren aurrean sentitzen dugun Zientzia gizakiok mundua ezagutzeko erabiltzen ditugun beste bideetatik bereizten duten hatsarreak landuko ditugu eta historian —hizkuntzaren historian batik bat— hatsarre horiek zertan dautzan zehaztuko dugu, objektibotasunaren bilaketan bereziki sakondurik. 2 harridura, gerrak sortzen digun ezinegona, eta abar.

Zientifikoak saiatu bai, baina nekez beren osoan ulertaraz ditzaketen zerak dira horiek; aldiz, irudikapen artistiko bakar batek, poema batek, partitura batek, irudi batek, aktore baten imintzioak..., horrelakoek badute tarteka halako konplexutasunok gizakioi era berezi batean transmititzeko gaitasuna: emozioa eta konplizitatea sortuz, adibidez. Gerra aipatu dugu eta, pentsa dezagun Picassoren Gernika irudian (1937) edo Erich Maria Remarque-ren Berririk ez mendebaleko frontean eleberrian (1929) edo Clint Eastwood-en Amerikar frankotiratzailea filmean (American Sniper, 2015), esaterako.

EZAGUTZA ZIENTIFIKOA hurrengo atalean (§ 1.2) azalduko ditugun hiru hatsarretan oinarritzen da: (1) objektibotasuna, (2) ulergarritasuna eta (3) dialektika esperimentala edo faltsabilitatea. Hatsarreok "deserosoak" dira: ez dute zientzialariaren lana errazten; aitzitik, muga garbi eta estuak ezartzen dizkiote. Ondorioz, zilegi da mundua beste era batera ezagutzea, ezagutza errebelatuan sinistea, arteaz gozatzea eta arteaz ikastea, jakina: ez dira bateraezinak. Aldiz, hatsarre horiek ez badute gure lana gobernatzen, ez gara metodo zientifikoaren arabera ari. Horrek banatzen ditu zientziak zientzia ez diren gainerako alor ugarietatik, bada. 1.2. Zer da metodo zientifikoa?

Norbaitek noizbait, antzina batean, jakin-minak eramanda errealitatea ezagutzeko jainkoen bitartekotzarik gabe mundua bere kabuz ikertzea erabaki zuen. Mendeak joan, mendeak etorri, zientziaren bidea zorroztuz joan da, eta zientzialariak zientzia egingo badu, aipatutako hiru hatsarreen mugen barnean jokatu beharko du ahaleginean. 1.2.1. Objektibotasuna Pentsamendua eta mundua, subjektua eta objektua, behatzailea eta behatua bereizi eta banatu daitezkeela dioen hatsarrea da. Horren arabera, ikerketaren ondorioetan ez litzateke behatzailearen arrastorik ere gelditu behar.

Hori alde materialetik erraz uler daiteke: esate baterako, genetistak hainbat neurri hartzen ditu bere DNA ez dadin nahasi aztertzen ari denarekin: eskularruak, esterilizatutako lanabesak, eta abar. Ez da eskularruak janztea bezain erraza pentsamenduak sortutako nahasketak saihestea, ordea. Benetan aldendu ote daiteke behatzailea behatutik?

ESZEPTIKOEK ezetz diote: Sokratesen harako "Ezer ez dakit, ezer ez dakidala baizik" esaldi ospetsuan laburbildutako pentsamoldearen arabera, gizakion ikuspegia betiere gure zentzumenen mugek (zer ikus dezakegun, zer entzun dezakegun, etab.), gure pentsamenduaren egiturak (burmuinak nola funtzionatzen duen) eta bestek —hala nola gure kulturak, agian gure hizkuntzak ere— betiere baldintzatzen dute errealitateari buruz daukagun irudia eta, beraz, haien arabera egiatan ez dago errealitatea era objektiboan ezagutzerik. POSITIBISTEK, aldiz, baietz diote: alegia, zentzumenetatik lortzen dugun informazioa arrazoiaren eta logikaren arabera interpretatuz gero badugula ezagutza egiaztatzea.

Nolanahi ere den, badirudi edozeinek onartuko lukeela auzia honetan uztea: zientifikoak ez luke aurreiritziz jokatu behar. Zaila da hori egiten, baina, eta horregatik esaten da desideratum bat dela (latinez 'desiratutako zera'), hots, bilatu behar dugun xedea edo helburua, ez nahitaez osoki lor daitekeena. Gerotxoago zabalduko dugu objektibotasunaren gai hau, zientzia historikoetan nola neurtzen den lantzerakoan (§ 1.4). 1.2.2. Ulergarritasuna Mundua gizakiok uler dezakegula dioen hatsarrea da. Alta, "ulergarritasuna" ez da hitzari eman ohi diogun adiera berean erabiltzen zientzia-teorian. Konplexutasun bat BLANCA URGELL.

EUSKARAREN HISTORIA I (2025-2026): HISTORIAURREA ETA PROTOHISTORIA 3 ulergarria da baldin eta bakarrik baldin trinkotu badezakegu. Horrek zer esan nahi duen azaltzeko, Borgesen ipuina aipatzen da beti: Inperio hartan, kartografiaren artea halako bikaintasunera heldu zen, non probintzia bakar baten mapak hiri oso bat estaltzen baitzuen, eta Inperioaren mapak probintzia oso bat. Denborarekin halako mapa eskergak ere ez ziren nahikoa, eta kartografo elkargoek Inperioaren tamaina zuen mapa bat egin zuten, puntuz puntu harekin bat zetorrena.

Hain kartografia zaleak ez zirenez, ondoko belaunaldiek ulertu zuten mapa erraldoi hori alferrikakoa zela eta errukirik gabe eguzki eta negu ankerren eraginpean utzi zuten. Mendebaleko basamortuetan badira oraindik maparen hondarrak, animalien eta eskaleen bizileku; herrialde osoan ez dago diziplina geografikoen beste aztarrenik. Suárez Miranda, Gizon zuhurren bidaiak, 4. liburua, XLV. kapitulua, Lleida, 1658 (J. L. Borges, "Del rigor en la ciencia", in El hacedor, 1960, nik itzulia). Inperioaren mapa inperioaren beraren neurrikoa egitea zeinen zentzugabea den ez dago azaldu beharrik, itxuraz behintzat.

Ulergarritasunaren hatsarrearen arabera, hortaz, zientzialariak berez mugagabea dena sinplifikatzen du, hau da, era trinkoago eta, beraz, ulergarriago batean ezagutarazten du, konplexutasun hori gobernatzen duten arauak erakutsiz, adibidez. Adibide klasikoa Isaak Newton-en bigarren legea da, edo "Indarraren legea". Berez, objektuen mugimenduen kopurua mugagabea da: zein objektu mugitzen den, nolakoa den, zein masa duen, zein indarrek eragin duen... hamaika mugimendu irudika ditzakegu, kopuru mugagabe batean. Borgesen inperioko fisikariek zerrenda amaigabe bati ekingo zioten.

Aldiz, Newton-ek honela trinkotu zuen mugagabetasun hori: Objektu baten momentu linealaren aldakuntza, gorputz horretan eragiten duten indarren erresultantearen proportzionala da eta aldakuntza horrek indar erresultantearen noranzkoa izango du (Wikipedia. Entziklopedia askea, s.v. "Newtonen legeak"). Eta areago trinkotu zuen ondoko formularen bitartez: F = m · a Formula hau aplikatuz gero, edozein objekturen mugimendua kalkulatzeko gauza izango gara. Mugagabea zena azken muturreraino trinkotu dugu. 1.2.3. Dialektika esperimentala edo faltsabilitatea Karl Popper-i egotzi ohi zaion faltsabilitatearen hatsarre honek agintzen du hipotesi zientifikoek gezurtatzeko aukera izan behar dutela.

Hipotesi bat gezurtagarria da faltsua dela erakusteko moduko datuak aurkitzeko aukera dagoenean. "Bele guztiak beltzak dira" enuntziatua gezurtagarria da, zeren eta aski baita beltza ez den bele bakar bat aurkitzea "bele guztiak ez dira beltzak" baieztatu ahal izateko eta, beraz, hipotesia gezurtatzeko. "Halako egunetan eklipsea gertatuko da" iragarpena ere gezurtagarria da, egun hartara arte itxarotea aski baita eklipsea gertatzen den ala ez ikusteko. Gertatzen ez bada, enuntziatua gezurtatuko litzateke: datuak, kalkuluak edo oinarrizko teoriak okerrak zirela esan nahiko luke.

Aldiz, "eklipse bat egongo da, Jainkoak nahi badu" enuntziatua ez da gezurtagarria, zeren eta batera zein bestera, eklipsea gertatzen bada eta ez bada, enuntziatua beti egia baita. Ezagutza errebelatuan ez bezala, beraz, metodo zientifikoan ez dago egia-rik. Une batean egiatzat jotzen dena datu berri batek, esperimentu berri batek, kontuari begiratzeko modu berri batek gezurta lezake. Horregatik, ezagutza zientifikoa aldakorra da: esan daiteke zientziaren historia iritzi aldaketen historia ere badela. Eta horregatik, halaber, "hipotesiez" edota "teoriez" hitz egiten da. Garai bakoitzean zientziak dituen oinarri eta baliabideen araberako behaketak egiten eta teoriak garatzen dira.

Baliabideak ugaldu ahala eta zientziak bere buruari egiten 4 dizkion galderak hobetu ahala teoria azalgarriagoak egiten dira. Bidenabar, hortik ikasi behar dugu ezen iraganeko ikertzaileak, gure ikuspegitik oker egon arren, ez dugu pentsatu behar ezinbestean gu baino inozoagoak direnik: askotan beste gaitzik ez dute, beste garai batekoak izatea baizik. 1.2.4. Zientzia egiteko bideak Ezagutza zientifikoan aurrera jotzeko bi metodo nagusi daude: induktiboa eta deduktiboa, etengabe erabiltzen ditugunak arrazoibideak egiterakoan, konturatu zein ez. METODO INDUKTIBOA datuetatik hipotesiak eratzen dituen arrazoibidea da.

Datuetan aurkitutako erregulartasunetan oinarritzen da, hots, kasu partikularretatik lege orokorrak ateratzen ditu. Adibidez, goitik behera tenis-pilota bat, hiru kiloko kuia bat eta paper-bola bat bota ditugu hutsean, eta behatzaile batek hiru objektuok lurrera noiz heldu diren neurtu du (behaketa). Behaketaren emaitza hauxe da: hirurak une berean heldu dira, nahiz pisu ezberdinekoak izan. Ondorioa (hipotesia): hutsean grabitateak objektu guztiak berdin eragiten ditu, euren pisua gorabehera. METODO DEDUKTIBOA premisetatik ondorioetara doan arrazoibidea da. Adibidez, besoetako muskuluek kontrako aldeko garun-azal parietalak bidaltzen dituen borondatezko bulkadei erantzuten diete (1. premisa).

Buruko alderdi horretan lesioren bat dagoenean muskulu batzuen kontrola galtzen da, artean besoetakoak (2. premisa). Pazienteak buruan kolpea jaso du eta besoak mugitu ezinik dabil: beraz, egiantzekoa da garun-azal parietalean lesioa izatea (ondorioa). Hala eta guztiz ere, bada osoagotzat eta eraginkorragotzat jo ohi den hirugarren bat, METODO HIPOTETIKO-DEDUKTIBOA, faltsabilitatearekin estuki lotua: metodo horren arabera, behaketatik (datuetatik) hipotesiak ateratzen dira, eta hipotesiak behaketa berriekin egiaztatzen edo gezurtatzen dira. Hipotesi bat gezurtatuz gero, azaldu nahi zena azaltzeko beste hipotesi bat plazaratzea ezinbestekoa da zientziak aurrera egingo badu.

Teoria batek errealitatearen zati bat ederto azal dezake, eta errealitate hori ulergarri bihurtzeko aurrerapen handiak ekarri, nahiz errealitate osoa azaldu ez. Zientzian maiz gertatzen da teoriak azaltzen ez dituen datuak alde batera uztea (jakinaren gainean eta espresuki), baldin eta bakarrik baldin teoriak zeraren ulergarritasunean irabaziak badakartza, hori hobeto azaltzeko modurik aurkitu ezean. Horregatik, teoria zientifikoek ez dute nahitaez dena azaldu behar, ez dute munduaren konplexutasun osoaren berri eman behar, une jakin batean azalgarritzat jotzen dena baizik. Horrek esan nahi du zientzialariak argi izan behar duela zer dakien, baina baita bere ezagutzaren mugak zein diren ere.

Halako batean gerta daiteke teoria berri batek aurrekoak azaltzen zituenak ez ezik, azaltzen ez zituenak ere azaltzea: ondorioz, zaharra alde batera uzten da berriaren alde, eta alorreko guztiak oinarri berriaren gainean jartzen dira lanean, teoriak sortu dituen galdera berriak erantzun nahirik. Honi PARADIGMA ALDAKETA deritzo.

Zientziaren historian hainbat paradigma aldaketa gertatu dira alor guztietan: kosmologia goitik behera inarrosi zuen geozentrismotik heliozentrismora aldatu izanak (1543), herentzia genetikoa guztiz beste era batera ulertu zen Mendelek genetikaren oinarriak jarri zituenetik (1866), Newton-en grabitazioaren teoria (1687) Einstein-en erlatibitatearen teoriak (1905-1915) gainditu zuen eta indoeuroperaren berreraiketa behin betiko aldatu zen Saussure-k proposatu laringalen ondorioz (ik. 4. kap. § 1). BLANCA URGELL. EUSKARAREN HISTORIA I (2025-2026): HISTORIAURREA ETA PROTOHISTORIA 5 1.3. Hizkuntzaren historia non kokatzen da? XIX.

mendean "zientzia" izena hartu zuten jakintzen artean Linguistika Historikoa lehenengoetakoa izan zen, neogramatikoak deritzegun hizkuntzalari taldearen eraginez (alemanez Junggrammatiker 'gramatikari gazteak'). Eurek ezarri zuten ulergarritasunaren hatsarrea Hizkuntzalaritzan, ERREGULARTASUNAREN HATSARREA delakoarekin (Leskien 1876, Brugmann 1878, Paul 1880): hatsarre horrek dio edozein hizkuntzaren historian gertatzen diren hots-aldaketak salbuespenik gabeko arauen arabera gertatzen direla. Hori ezartzeko, jakinaren gainean alde batera utzi zituzten bestelako aldaketak, irregularki gertatzen direnak: nagusiki mailegutza eta analogia.

Hala bada, datu multzo konplexu eta ugari batetik, hala nola euskarazko o/a txandakatzetik (asto / astakeria, astakirten..., zoro / zoratu, zoramen..., otso / otsakume..., deutso / deutsala...) hitz zerrenda amaigabe bat atera beharrean, Borgesen hizkuntzalariak egingo lukeen bezala, ondoko araua atera da —edo, goragoko hitzak erabilirik, era honetara trinkotu da konplexutasuna—: o > a bi silabako oinarriak eratorri edo elkartzen direnean Dialektika esperimentala da, berebat, aurrera jotzeko erabili ohi dugun bidea. Esate baterako, Mitxelenak (1958) hipotesi ausart bat egin zuen: Landucciren hiztegia (1562) euskalki ezezagun baten lekukotasuna da, Arabako euskara galduarena.

Hipotesi hori oso eraginkorra da: besteak beste, horretan oinarrituta testu gehiago araberazkotzat jo dira (Sevillako 1619ko poesiaz ik. Ulibarri 2011, adibidez). 2004an Lazarraga arabarraren eskuizkribua agertu zen. Mitxelenaren hipotesia egiaztatu edo gezurtatzeko moduko lekukotasuna zen, testua dudarik gabe Arabako euskaran egina baita, eta Landuccirena baino luze eta aberatsagoa. Finean, ezagun denez, hain dira garrantzizkoak bien arteko kidetasunak non hipotesia egiaztatutzat jotzen baitugu. Hizkuntzaren historia zientzia dela ukatu ezin den arren, zientzien artean baditu berezitasun batzuk, nagusiki giza zientzia eta zientzia historikoa izateari dagozkionak.

Eta berezitasun horiek metodo zientifikoaren lehen hatsarrearekin daude lotuta batez ere: objektibotasunarekin. Ikus dezagun zergatik eta nola. 1.4. Objektibotasuna zientzia historikoetan Ezagutza zientifikoa gainerako ezaupide nagusietatik bereizten duten hatsarre funtsezkoenetan bat objektibotasuna da, ikertzaileak ikergaitik ahal den guztia aldendu behar gisa ulertua: norberaren aurreiritziak, apriorismoa eta emozioak alde batera utzi eta aktiboki objektibotasuna berma dezaketen bitartekoak (neurbide estandarrak, onartutako metodologia, kide arteko berrikuspenak...) erabiltzea bere burua zientziatzat duen edozein ezagutza-arloren eskakizuna da.

Ikertzailearen (subjektua) eta ikergaiaren (objektua) arteko elkarreragina zientzia esperimentaletan ere gertatu gertatzen den arren, giza (eta gizarte) zientzietan are nabariagoa da, hauetan subjektua objektu bihurtzen delako, hau da, gizakiak bere burua ikertzean dautzalako. Erraz uler daiteke oso zaila dela ikertzailea bere baitatik ateratzea, hizkuntzalariak —edo psikologoak edo antropologoak-edo— bere burua bera "kanpoan" balego bezala aztertzea, objektuetako bat ez balitz bezala aritzea. Giza eta gizarte zientzietan historialariak dira gai honetaz beren buruari gehien galdetu diotenak, eta euren irakatsiak gure egin ditzakegu, hizkuntzaren historia ere historia mota bat baita, izan ere.

6 Historian objektibotasuna hiru zutabetan oinarritzen da: iturri egiazko eta egiaztagarrietan, partekatutako metodoaren zorroztasunean eta gainerako adituekiko kontrastean. Honen ifrentzuan, baina, historialariaren lanaren zati handi bat INTERPRETAZIOAN datza, hots, gertakarien garrantzia neurtzean eta haien arteko erlazio kausalak ezartzean (Le Goff 1997: 32) edo, lehenago ezarri dugun terminologiara itzulirik, gertakarien konplexutasun mugagabea trinkotzean.

Datuen interpretazioa edo, nahiago bada, datuen gainean eraikitzen diren hipotesiak, ezinbestean, historialariaren testuinguru sozial eta kulturalak baldintzatzen ditu: haren gizarte mailak (ideologia), haren erreferentziazko baloreek (iritziak), haren ezagutzak (gertakariak hautatzeko eta antolatzeko giltzarri) eta haren nortasunak, besteak beste. Historialariek ere ez dute ahaztu ohi historia ez dela benetakoa inondik inora ere — ez dela egia, gorago esan dugunez—, "baizik eta onartutako iritzien multzoa" (Barraclough 1955: 14).

Le Goff-ek dioenez, "objektibotasun historikoa gutxika-gutxika eraikitzen da, lan historikoa etengabe berrikusiaz, etengabeko zuzenketa nekosoen bitartez, zatikazko egiak pilatuz" (1997: 29; nik itzul.). Izan ere, datuen interpretazioak halabeharrez badu subjektibotasunetik zerbait. Hauxe da E. H. Carr-en pasarte klasikoa: Gertakariak benetan ez dira arraindegian aukeran dauden arrainak bezalakoak.

Ozeano zabal eta batzuetan helezin batean igeri dabiltzan arrainak bezalakoak dira; eta historialariak harrapatuko duena aldez zoriaren baitan dago, baina nagusiki honen baitan, alegia, ozeanoaren zein alderditan dabilen arrantzan eta zein tresna hautatu duen eta, jakina, zein arrain mota harrapatu nahi duen eta horrek ere bi faktore horiek baldintzatzen ditu—. Oro har, historialariak nahi dituen gertakari motak lortuko ditu. Historia interpretazioa da (Carr 1961: 23; nik itzul.; etzana ere nirea).

Halaber, guretzat jakingarria da historialari askok DATUEN SAKRALIZAZIOA salatu izana: "Datu historikoak objektiboki eta askeki historialariaren interpretaziotik at daudela sinestea zentzurik gabeko gezurra baino ez da, baina jendearen burutik kentzen oso zaila da" (Carr 1961: 12). Datu historikoak —iturri gisa erabiltzen diren dokumentuak— ez dira lehengai gordin, objektibo eta tolesgabeak; aitzitik, eurak ere, giza ekoizpenak diren ber, testuinguruak baldintzaturik sortzen dira: nork idatziak diren, zergatik, zeren alde edo kontra... kultura baten, ideologia baten, mundu ikuskera baten edota, azken batean, interpretazio baten islak dira eurak ere (Le Goff 1997: 33-34).

Beraz, historialariaren (eta, erants dezadan, are aurrez filologoaren) berrikuspen kritikoaren beharrean dira betiere. 1.5. Ondorioak Euskararen Historia ere datu egiazko eta egiaztagarrietan, partekatutako metodoen zorroztasunean eta gainerako adituekiko kontrastean oinarritzen da eta, zientzia historikoa den aldetik, ezinbestean datuen interpretaziora jo behar dugu, are maiz datu eskasiaren edo ezaren hutsarteak bete beharrez. Ondoko gaietan ikusiko dugu nola —zein metodologiarekin— betetzen diren hutsarte horiek, bete daitezkeen neurrian. Nolanahi ere, interpretazioa teorien eta hipotesien bitartez adierazten da, eta halaxe ulertu behar da: zein ere den gure galdera —nondik dator euskara?

ba ote ahaiderik? nolakoa zen antzina? zein ziren haren mugak Antzinatean?...―, argi izan behar dugu emango diogun erantzuna hipotesi bat baino ez dela izango, ez egia berdaderoa, ez fedeko dogma bat. Horrek esan nahi du teoria guztiak berdinak direla? Ez, inondik inora ere ez. Zientzia eta erlatibismoa —hots, iritzi guztiek berdin balio dutelako ustea— elkarren etsaiak dira. Teoria baten interesa bere AZALGARRITASUNAren baitan dago: azaldu behar ditugunak azaltzeko botere handiago edo txikiagoa izango du, eta horren arabera BLANCA URGELL. EUSKARAREN HISTORIA I (2025-2026): HISTORIAURREA ETA PROTOHISTORIA 7 balioztatuko dugu.

Euskara Kaukasotik datorrelako hipotesia, adibidez, ez dakigu egia den edo ez, baina jakin nahi dugunetik ezertxo ere ez du azaltzen: besteak beste, ez du azaltzen zergatik den euskara den bezalakoa (cf. 3. gaia). Datu berriak edota azalpen hobeak agertu ahala teoriak aldatuz doaz, eta batzuetan ikusi ahal izango dugu nola sortzen den paradigma aldaketa bat: horrelakoetan, ikerketaren oinarria eta norabidea aldatzen dira, hots, beste era batera "harrapatzen" ditugu gure "arrainak". Euskararen historian hainbat paradigma aldaketa izan dira. Gutxieneko kontuan, neuk Larramendi (1745), Bonaparte (1869), Mitxelena (1950-1980) eta Lakarrarenak (1995etik aurrera) aipatuko nituzke.

Larramendik euskararen gramatizazioaren lehen urratsa burutu zuen, lehen gramatika (1729) eta lehen hiztegia (1745) argitaratzea lortu zuenean. Bonapartek euskara historikoaren lehen deskribapen dialektologikoa gauzatu zuen, bi mende pasatxoz egin diren ikerketa guztien oinarritzat baliatu duguna. Koldo Mitxelenak sartu zuen euskararen historia zientzia modernoaren esparruan neogramatikoen ereduari atxikiz; besteak beste, lehenengoz landu zuen aitzineuskara, nahiz Meillet bere maisuak uste zuen euskara bezalako hizkuntza isolatuek historiaurrean barrena sartzeko aukerarik ez zutela (cf. 4. gaia). Azkenik, Joseba A.

Lakarrak aitzineuskara zaharrago bat berreraikitzeko oinarriak ipini ditu, eta paradigma berri horretan zenbat ikertzaile gehiagok jokatu, hainbat eta kontu gehiago azaltzeko modua aurkitzen ari gara (cf. 4. gaia). Oinarrizko bibliografia Mundua ezagutzeko moduak: Wagensberg 1998. Objektibotasuna zientzia historikoetan: Bárcena (d.g.). Carr 1961. Le Goff 1997. 8 2. Hizkuntzaren historia eta euskararen historia 2.1. Aldakortasuna Hizkuntzak etengabe aldatuz doaz. Aldaketa urtez urte gertatzen da, baita lekuz leku ere. Lekuz lekuko aldaketaz dialektologia arduratzen da. Eta historia, beraz, urtez urteko aldaketaz arduratzen ote da? Ezetz erantzun behar.

Hizkuntzen historia behar bezala egiteko, aldi berean hartu behar ditugu kontuan denboraren eta lekuaren ardatzak, koordenatu kartesiarretan legez. Izan ere, hizkuntza aldi bertsuan bi ardatzotan barrena aldatuz doanez, lekuz leku eta urtez urte, diagraman atzamarra non jartzen dugun eta emaitzak ezberdinak izango dira: XVI. mendeko Azkoitian edo XVII. mendeko Eibarren jarriko bagenu, esate baterako, betiere jakintzat eman behar dugu han orduan ez zela gaur egun hitz egiten den moduan egiten: gutxi-asko, Euskal Herri osoko herri guztietako hizkera guztiak aldatuz joan dira denboran zehar. Hizkuntza etengabe aldatuz doala aspaldiko testuetan inon baino argiago antzeman dezakegu.

Har ditzagun Refranes y Sentencias-ko (1596) atsotitz batzuk: 3. Aberassoc jaya daude, chiro gajooc veti neque, auçooc vere yguy daude veti dabilena esque "Los ricos tienen fiesta y los pobres cuytados siêpre trabajo, los vezinos también aborrecen siempre al que anda pidiendo". 10. Aspertu banequio, asper lequiquet "Si me le yo vêgasse, vêgarse meya". 52. Vnayoc arri citean, gastaeoc aguir citean "Los pastores riñieron, los quesos parescieron". 246. Oguiagaz hura, oragaz heroen elicatura, "Pan con agua, mantenimiento de loco y mastín".

Testua bereziki arkaikoa da: ia errefrau guztietan aurkitzen da arkaismoren bat edo beste, eta arkaismook hizkuntzaren atal guztietakoak dira, hotsetatik hasi eta lexikoraino.1 Grafiak islatu ez arren, garai hartan eta leku hartan bokal eta diptongo sudurkariak zeudelakoan gaude: RS 3 [igŵĵ] > gaur [igwin], RS 52 [gaśtâêok] > gaur [gaśtaiok].2 Zergatik? Egun euskalki berean igu(i)ña [igwiɲa] ahoskera azaltzeko modu bakarra tartean [*igunia] > [igŵĵa] bihurtu izana delako (cf. 4. gaia).

Aldiz, txistukariak ez dira oraindik neutraldu, hau da, [tś] ez da oraindik [ts]rekin bat egin (RS 3 aberassoc), eta [s] ere ez da [ś] bihurtu (RS 3 auçooc, RS 246 oguiagaz), zantzuren bat egon arren testuinguru errazenetan (cf. RS 52 gastaeoc). Morfologiari dagokionez, aditzoinaren eta partizipioaren arteko oposaketa bizirik dago, ez da neutraldu partizipioaren mesedetan: RS 10 asper lequiquet (gaur aspertu lekiket), 52 arri citean, aguir citean (gaur harritu zitezen, agertu zitezen). Halere, asper 1 "Arkaismoa" zer den definitzeko ezinbestekoa da ikuspuntua azaltzea.

RS-ko atsotitzak —gehienak behintzat— jaso ziren lekuan gaur ezezagunak diren hizkuntz ezaugarriak izendatzeko erabili dugu hemen. 2 Gure azalpenetan [s] eta [ts] gaur egun <z> eta <tz> grafiez adierazten ditugun hots lepokariak dira; [ś] eta [tś], aldiz, egun <s> eta <ts>-z adierazten ditugun apikariak. Beste notazio-sistema ezagun baten arabera (ik. Oñederra 2004), lepokariak [s̻ ] eta [ts̻ ]-z adierazten dira, eta apikariak [s̺ ] eta [ts̺ ]-z. Aldakortasuna hizkuntzaren berezko ezaugarria bada ere, atal honetan ikasiko dugu lehenago gaitzetsia zela, eta ustelketatzat hartua.

Hizkuntzaren historian ezinutzizkoak diren termino batzuk bereiziko ditugu: batetik, historia, historiaurrea eta protohistoria; bestetik, hizkuntzaren barneko eta kanpoko historia. Ondoren euskararen historiari tradizionalki nola heldu zaion ikusiko dugu eta nola helduko diogun hemen. BLANCA URGELL. EUSKARAREN HISTORIA I (2025-2026): HISTORIAURREA ETA PROTOHISTORIA 9 lequiquet aditzean [aditzoina + *edin] perifrasi arkaikoa badago ere, errefrau bereko aspertu banequio-n jada [partizipioa + *edin] dago, nahiz laguntzailea bat eta bera izan, hiztunak bata bestearen ordez erabiltzen hasiak ziren seinale. Sintaxiaren alorrean "Xgaz Y" egitura arkaikoa kausitzen dugu koordinazioa adierazteko (cf.

4. gaia): 246 oragaz heroen elicatura 'txakurraren eta zoroaren jatekoa'. Hitz batzuek orduko esanahia galdu dute harrezkero (aldaketa semantikoa): neke 'lana' > 'akidura', aspertu 'mendekatu' > 'gogaitu', arritu 'haserretu' > 'harri eta zur utzi'. Beste batzuk desagertu dira (aldaketa lexikoa): unai 'behizaina; artzaina' gehienok izen berezi bezala baino ez bide dugu gaur ezagutzen; elikatura RS-ko hapaxetako bat da, Azkuek berpiztu eta XX. mendearen hasieran zerbait erabili zena. Egun elikadura-k ordezkatu du, adiera tekniko xamar batean. Behin honaino heldurik, parentesi bat egingo dugu zerbait argitzeko. Pentsa liteke diakronian kontu zaharrez bakarrik kezkatzen garela. Ez horrelakorik.

Aitzitik, egun hitz egiten den hizkera bat ezagutzeko ere egin daiteke lan diakronikoa; hobeto esanda, egin behar litzateke, egungo hainbat gertakari zuzen ulertuko badira. Esate baterako, Iñaki Caminoren dialektologia-lanetan aukera den guztietan oraingo datuak testu zaharretakoekin alderatzen dira (ikus Camino 2022, adibidez). Testuak izanez gero, ALDAKETA PROZESUAN ikusteko parada dugu batzuetan. Adibidez, RS-en 1596an txistukarien oposaketa bizirik dago oraindik (auço, oguiagaz) eta aditzizenean -eta (asperretan) -tze-rekin dago lehian (oratzen 298 vs oraetan 144; ulertzen 216 vs ulerretan 49), baina oro har gutxiengoan oraindik.

Mende erditxo bat geroago, Mikoletaren testuan (1653) eta haren hizkeran, noski txistukariak zeharo neutralduta daude (seure, selan, euracas) eta aditzizena (ia) beti -eta da (almorzetan, brindetan, betetan). 2.1.1. Aldaketaz ohartu eta, nola azaldu? Hiztun apalak ere ohartzen dira aldaketaz. Euskal herri guztietan erraza da entzutea "guk honela esaten dugu, eta hangoek hala", lekuz lekuko aldaketa dela eta. Hori da ezagunena eta oharterrazena. Hala eta guztiz ere, ziurrenik denok ohartu gara ez dugula aitona-amonek bezala hitz egiten, agian euren hitz eta esateko moduengatik batik bat. Inoizka aukera dugu are lexikotik harago doazen aldaketez ere jabetzeko.

Adibidez, Gernika aldean duela urte batzuk gazteenek /t'/ > /t / aldaketa egin zuten (dittut > ditxut, aitte < atxe; Lakarra a.e.). Gasteizko gaztelanian ere garai bertsuan belaunaldi berriek /λ/ : /j/ oposaketa galdu genuen. Aldaketaz ohartzea erraza da, bada. Besterik da azaltzea. Mogelek hauxe dio, bizkaieraren eta gipuzkeraren arteko aldeaz diharduela: "Giputzak entzuten dutenean bizkaitarren hizkera, berehala abiatzen dira esaten: hau dek euskera zatar, astun ta gogaikarria. Nork entzun belarriak estaldu gabe? Bizkaitar askok (ez herri guzietakoak) esango dizute giputzak dirala labañak beren hizkeran" (Mg 1800, CC xiv; grafia nik moldatua).

Norberarena ez den beste mintzamolde bat arrotz egiten zaie hiztun askori, nolabaiteko higuina sortzen zaie edota gaitzesten dute, hala mintzatzea naturala ez balitz bezala: berdin da beste leku batekoa izan zein beste adin batekoa (hablismoa, accentism...). Beste batzuei, gutxiagori apika, jakin-mina sortzen zaie: nolatan izan liteke horiek horrela hitz egitea? Esan gabe doa hauetatik sortua dela, azken batean, hizkuntza- aldaketa zientifikoki aztertzeko grina. Aldaketa egungo linguistikaren oinarrizko kontzeptuetako bat izan arren, XIX. mendera arte adituek USTELKETAtzat ematen zuten. Alegia, bazekiten hizkuntzak aldatzen 10 direla, baina aldaketa gaitzetsita zegoen.

Larramendik, esaterako, bazekien denborarekin "hitzak eta letrak" ahaztu egiten direla (1728: 121), eta berak erabili zuen aspaldiko liburu batean Bernardo José Aldretek garbi adierazi zuen erromantzeak latinetik sortutako hizkuntzak direla, hain zuzen latinaren ustelketatik sortuak: "Haiengan [latinaren garaiaz gero idatzi zuten egileetan] garbi aurkitzen ditugu erabiltzen zen hizkuntza latin usteldu bat zelako zantzuak" (Aldrete 1606: 154; nik itzul.). Hizkuntzari buruzko Mendebaleko pentsakera Biblian oinarrituta zegoen (hots, "ezagutza errebelatua" zen).

Bete-betean sinesten zuten hizkuntza Jainkoak emanikako dohaia dela, eta hizkuntzen aniztasuna Jainkoaren haserraldi batetik sortua: gizakiak Babelgo dorrea eraikitzen hasi zirenean, hainbeste harrotu omen ziren zeruraino igo nahian, non Jainkoak, haserre, ez baitzuen zigor hoberik aurkitu, euren hizkuntzak "nahastea" baino. Hauxe da "Genesia" deritzan Bibliako liburuko pasarte zehatza: 1 Garai hartan mundu guztiak hizkuntza eta mintzaira berberak zituen. 2 Ekialdetik etorririk, gizonek lautada bat aurkitu zuten Xinear lurraldean eta bertan kokatu ziren. 3 Honela esan zioten elkarri: «Ea, adreiluak egin eta sutan erre ditzagun».

Honela, harriaren ordez adreilua erabili zuten eta kare-orearen ordez bikea. 4 Gero, esan zuten: «Ea, eraiki ditzagun hiri bat eta zerurainoko dorre bat. Ospetsu egingo gara eta ez gara munduan zehar barreiatuko». 5 Jaitsi zen Jauna gizasemeak eraikitzen ari ziren hiria eta dorrea ikustera, 6 eta esan zuen: «Hara, guztiak herri bat bera dira, hizkuntza bat berekoak. Hau beren lehenengo lana badute, ez zaie aurrerantzean egin nahiko duten ezer ezinezko gertatuko. 7 Jaitsi eta nahas diezaiegun, bada, hizkuntza, elkar uler ez dezaten». 8 Horrela, Jaunak handik bota eta mundu zabalean sakabanatu zituen; hiria eraikitzeari utzi egin behar izan zioten.

9 Horregatik, Babel —hau da, «Nahasketa»—, eman zioten izena, han nahasi baitzuen Jaunak mundu osoko hizkuntza eta handik sakabanatu baitzituen mundu zabalera (Elizen Arteko Biblia, Gen 11, 1-9; <www.biblija.net>). Hasieran hizkuntza bat baino ez zegoen, beraz. Nahaste hartatik 72 hizkuntza sortu omen ziren, beste izenez "ama-hizkuntzak". Noeren ondorengo haiei, Babelgo dorrea eraiki zutenei, hizkuntza bana egokitu zitzaien eta, elkarri ulertu ezinik, munduan barrena sakabanatu omen ziren, zein bere hizkuntzarekin. Hastapeneko 72 hizkuntza horietatik sortu omen ziren, bada, munduan hitz egiten diren gainerako guztiak.

Jainkoak sorturiko lehendabiziko hizkuntza —zena zela— perfektua bazen, haren zigorraren ondoren sortutakoak agian ez ziren hura bezain perfektuak, baina azken finean eurak ere Jainkoak sortuak ziren eta, beraz, jainkozkoak. Teoria horien euskarri praktiko gisa, hiru ama-hizkuntza zituzten eskura: hebreera —agian paradisuko lehen hizkuntza hura bera—, latina eta greziera klasikoa; bada, hizkuntza hilak zirenez, hirurak gramatiketan finkatuak ikusten zituzten, ez zuten ustel zitzakeen hiztunik, ez ziren aldatzen. Eta ez aldatzea perfekziotzat zeukaten.

Hizkuntza biziak, berriz, begi-bistan zeukaten aldatzen zirela, eta aldaketa hori hiztunen zabarkeriari egotzi ohi zioten: zabarkeriak hizkuntza nahasi eta usteldu egiten du, eta zaintzen ez bada, hiltzera ere iritsi daiteke. Latinaren adibidea ezin egokiagoa da: Erromako Inperioa desegin ahala hizkuntza bera desegin eta banatu zen. Honela dio Aldrete berak: Godoak eta beste nazio barbaro batzuk Italiara eta Inperioko beste lurraldeetara heldu zirenean, hain galdua zegoen latina lehen izan zenetik, ezen gutxiagorekin ere usteldu egingo zen; baina jende horien etorrera hain handia izan zen, ezen Italian italiera sorrarazi baitzuten, eta Espainian gaztelania (Aldrete 1614: 90; nik itzul.).

Usteltzeko arriskuaren ideiaren gainean sortuak dira hizkuntz akademiak, honi aurka egiteko asmoz, hain zuzen: hizkuntza "garbitu, finkatu eta distira emateko" asmoz, Espainiako Akademiaren ikurritzak dioenez. BLANCA URGELL. EUSKARAREN HISTORIA I (2025-2026): HISTORIAURREA ETA PROTOHISTORIA 11 Aldretek berak eta bestek hizkuntzaren ustelduraren berri ematen zuten aldaketa horiek aski ongi aztertu bazituzten ere, aldaketari begiratzeko modua ez zen errotik aldatu XIX. mendera arte. Mende hura HISTORIZISMOAren mendea dugu, zeren eta ikertzaile berritzaileenek bilakabide historikoan aurkitu baitzuten euren alorrari oinarri berriak emateko modua.

Adibide ezagunena Darwinen Eboluzioaren Teoria dugu (mundua ez zuen Jainkoak behingoan den bezala sortu, baizik eta eboluzioaren ondorioz bilakatuz joan da), baina hainbat arlotan berbera gertatu zen. Orduan jaio zen hizkuntzalaritza modernoa eta, jaio ere, ikuspegi historikoarekin jaio zen. 2.2. Historia, historiaurrea eta protohistoria "Historia" hitzak bi adiera ditu: adiera zabalean, gertakariak ordena kronologikoan jartzean datzan jakintza-arloa da; adiera hertsian, aldiz, lehenengo lekukotasunetatik hasten den garaia. Historialariek marra lodi bat jartzen diote Historiari adiera hertsian, eta lekukotasunik ez den garaiari "Historiaurrea" deritzate, ezagun denez.

Hizkuntzalaritzan ere bi adiera hauek ditu: adiera zabalean, hizkuntzaren bilakabide osoaren azterketa diakronikoa da (adiera horren arabera jarrita dago irakasgaiaren izena). Adiera hertsian, berriz, hizkuntzaren bilakabide osoaren zati soil batez arduratzen da, lehendabiziko testuak agertzen direnetik aurrerakoaz, alegia. Biak ongi bereizi behar ditugu, batean ala bestean ari, eta horren arabera arazo ezberdinak sortuko baitzaizkigu eta, hortaz, irizpide zein metodo ezberdinak erabili beharko baititugu. Bigarren adiera zehazten zailagoa da. Jakintzat ematen dugu euskararen historia, adiera hertsian, 1545ean hasten dela, Etxepareren liburuaren argitalpenarekin bat.

Alabaina, muga sinboliko bat baino ez da, egiatan historiaren eta historiaurrearen arteko muga ez baita erabatekoa berez. Alde batetik, geografiari begiraturik, aitortu egin behar Historia ez dela une berean hasten euskalki guztietan: alegia, ez dakigu zertan zen erronkariera 1545ean, ezta gipuzkera bera ere, besteak beste, askoz geroago baino ez baitira lekukotuko (ik. 2. gaia). Bestetik, ezin esan daiteke 1544 historiaurrearen lehen urtea denik, zeren eta muga sinboliko hori baino lehen bai baitira lekukotasun zaharragoak, euskararen historia adiera zabalean hobeto ezagutzeko ezin garrantzizkoagoak. Gugandik hurbilago dagoenetik hasirik, X.

mendetik aurrera latinezko eta erromantzezko testuetan Erdi Aroko euskararen arrastoak gorde dira, nahiz eta beren izaeragatik pertsona eta toki izenak batez ere ezin pareka daitezkeen XVI. mendetik aurrerako berri zuzenekin. Halere, Erdi Aroan bertan ere baditugu lekukotasun zuzenak, txiki-txikiak badira ere: Donemiliagako glosak (XI. mn.?), Aymeric Picaud-ek XII. mendean bildu zituen hitz apurrak, "Pater noster txikia" deritzagun testu laburra (XV. mendea), etab. (ik. 8. gaia).

Denboran atzerago eginez erromatarren garaira iristen bagara, hantxe ditugu latinezko idatzietan gordetako euskararen hondarrak: idazle klasikoek jasotako toki-izen apurrak eta "akitaniera" izenarekin ezagutzen dugun euskararen antzinako forma hartan jasotako pertsona eta jainko-izenak, K. o. I eta III. mendeen bitartean datatuak (ik. 5. gaia). Zehazki historia-historia ez den, baina nolabaiteko lekukotasunak dituen garai horri PROTOHISTORIA deritza. Aipatu ditugun akitanieraren eta Erdi Aroko euskararen lekukotasunek euskararen protohistoria osatzen dute: haiei esker euskararen historiaurrea 1545tik askozaz atzerago eraman dugu, Kristo aurreko denboretara.

12 Nolanahi ere, ez dago 1545 baino lehenagoko lekukotasunetara jo beharrik data horren aurreko euskararen zantzuak aurkitzeko: alde batetik, geroztik jasotako zenbait testutan (ahoz transmititutako kantu zahar eta errefrau bildumetan bereziki) frogaturik dago beren izaeragatik AURREKO HIZKUNTZAREN ISLAK ditugula (cf. Euskararen historia II irakasgaia); bestetik, latinetik eta erromantze zaharretatik hartutako maileguek laguntza ezinutzizkoa ematen digute garai haietan euskara nolakoa zen eta aldatuz nola joan zen antzemateko (ik. 4 eta 6. gaiak). 2.3. Historia egiteko bi moduak Hizkuntzaren historia egiterakoan, bada kontuan izan beharreko bereizketa bat (cf.

Mitxelena 1964: 39) barneko historiaren eta kanpoko historiaren artean. BARNEKO HISTORIA hizkuntzaren beraren historia da. Hizkuntzazko datu eta dokumentuek ematen dituzten berriez arduratzen da; beraz, fonologia, morfologia, sintaxi eta semantika diakronikoaren, bai eta lexikoaren historiaren esparrua dugu. KANPOKO HISTORIA delako hizkuntza komunikabidetzat darabilen herriaren historiaren ataletako bat da, hizkuntzarekin zerikusi zuzen edo zeharkakoa duen guztiaz arduratzen dena: hizkuntzaren bilakabide geografikoa (non hitz egiten zen), egoera soziolinguistikoa (ukipena, prestigioa, legedia, etab.) eta oro har hiztunak eragin zituzten gertakariak ikertzen baititu.

Bereizketa hau arlo honetako lanak ulertzeko ezinbestekoa da, geroxeago ikusiko dugunez, baina baita errealitatean ere, zeren eta hizkuntza batzuei buruz asko baitakigu, jakin ere, baina hiztunei buruz ezer ez. Adibide bat: menomini izeneko hizkuntza algonkinoak egun 500 bat hiztun baino ez omen ditu, Ipar Amerikako Laku Handien mendebalean, gehienbat Wisconsin estatuan. Hizkuntza deskribatzen duten lanak egin dira, baina hiztunen historiaz (nondik datozen, noiz eta nola iritsi ziren...) ezer ez. Orobat, gerta daiteke herri baten historiaz asko jakitea eta oso gutxi bere hizkuntzaz. Historia klasikoan eta Biblian herri askoren berri dago, baina hizkuntzaz ezer ez.

Esate baterako, horixe gertatzen zen egiptoarrekin Champollion-ek (1824) euren idazkera deszifratu baino lehen. Halaber, XX. mendean agertu edo azaldu diren hititera edo tokarierari dagokienez, pentsa dezagun zer gertatuko litzatekeen gaur egun ere haiei buruz genekikeen bakarra Biblian eta iturri ilunagoetan esaten dena balitz. Pentsa dezagun, azkenik, zer genekikeen euskarari buruz, Erdi Aroan suntsitu eta orduko datu urriak bakarrik bagenitu. Bi historiak beregainak dira, ez dute ezinbestean elkar baldintzatzen duen atalik. Hala eta guztiz ere, euren arteko erlazioa larretsi izan da batzuetan.

Nikolai Yakolevich Marr-en ustez (1864-1934) hizkuntza mota ezberdinek giza-taldeen garapenaren araberako ezberdintasunak islatzen dituzte: egitura sozial eta ekonomikoak nolakoak eta hizkuntzaren egitura ere halakoa. Beraren ideiak eragin handia izan zuten bere garaian (gure artean Vinsonek eta Unamunok hauspotu zituzten), baina, oro har, azpian datzan ideia oso zabaldurik dago; adibidez, euskarak (eta bera bezalako hizkuntzek) mundu modernoari egokitzeko gaitasunik ez duela uste dutenen artean, edo haren egiturak pentsabidea oztopatzen edo moteltzen duela. Kanpoko historia eta barneko historia beregainak izan arren, egon badago harreman ezagun bat bien artean, ukipenak eragindakoa.

Kanpoko historiako gertaera horrek (hizkuntza bat beste batekin lehiatzen da lurralde, erabilera edo maila zenbaitetan) aldaketak eragiten ditu barne historian, haien artean ezagunena mailegutza. Ukipenaren ondorio larriena, nolanahi ere, hizkuntz heriotza da, noski. BLANCA URGELL. EUSKARAREN HISTORIA I (2025-2026): HISTORIAURREA ETA PROTOHISTORIA 13 Ukipenetik datozen ondorioak alde batera utzirik, gertakari historikoek eragin gutxi dute barneko historian.

Ondorio honetara iritsi omen zen Iosif Stalin (1878-1953), Frantziako Iraultzak eta Errusiako Iraultzak hizkuntzan zeinen eragin txikia izan zuten hausnartzean: bai batean eta bai bestean, gizartea goitik behera aldatu arren, lexikoaren atal zenbait bai (erakunde eta ohitura berrien izenak, besteak beste), baina besterik ez zen aldatu, eta lexikoa hizkuntzaren azala baino ez izan. 2.4. Euskararen historia 2.4.1. Nola eutsiko diogu guk euskararen historiari? Hizkuntzen historiako monografia eta eskuliburuek, bata barneko historia ala bestea kanpokoa landu ohi dute nagusiki duela gutxi arte.

Oro har esan daiteke bi tradizio daudela: TRADIZIO ERROMANTZEA batez ere kanpoko historian oinarritzen da, eta hari barruko ezaugarri garrantzizkoenak tartekatzen zaizkio (gaztelaniaz Lapesa 1984; frantsesez Brunot 1905, etab.). TRADIZIO GERMANIKOAn guk "gramatika historikoa" deritzoguna kokatzen dute historia izenaren pean, kanpoko historiari leku gutxi eginik. Bada hirugarren tradizio bat, Vlasto-ren A linguistic history of Russia to the end of the eighteenth century (1986) nahiz Sauvageot-en L'édification de la langue hongroise (1971) edo L'élaboration de la langue finnoise (1973) liburuetan islatua.

Tradizio horretan hari nagusitzat kanpoko historia hartu eta barnekorantz hurbiltzen dira sinkroniak bata bestearen ondoren kokatuz. Hala bada, sinkroniaz sinkronia "grafia", "morfonologia", "morfologia", "sintaxia" eta "lexikoaren eguneratzea" bezalako atalak aurkitzen ditugu. Euskararen historia ez da liburutan gauzatu oraintsu arte, baizik eta "literaturaren historia" izena eman ohi zitzaien liburuen bitartez. Esan daiteke, beraz, inon kokatzekotan tradizio erromantzearen barnean kokatua zela.

Joera hori liburu batek hautsi zuen: Trask- en The History of Basque-k (1997): 450 orrialdeko liburu mardul horretan, "An external history of the language" atalak 15 bat baino ez ditu (%3); aldiz, fonologia historikoari 70 orrialde eskaini zizkion, gramatikaren historiari 60 eta lexikoaren historiari 100. Lakarrak (1997), ordea, Vlasto eta Sauvageoten tradizioari lotzea komeni zaigula ezarri zuen, ikuspegi aberasgarriena delakoan, eta bide beretik ibiliko gara gu ere hemen. Bidenabar, erdibide hori nagusitzen doa aipaturiko beste tradizio bietan ere: gaztelaniaz ikus Cano Aguilar (2004); ingelesez Bergs & Brinton (2012). 2.4.2. Nola eutsi zaio euskararen historiari? 2.4.2.1.

Euskara, denboraz kanpoko hizkuntza Ikuspegi honen arabera, euskara oso hizkuntza zaharra da, Europa mendebaleko zaharrena, mirakuiluz bezala gaur arte gordea. Ikus dezagun ikuspegi honen erakusgarri ezagunenetako bat, Lluis Pericot historialari katalanarena: Gaurko herri europarretan, XX. mendeko bizilagunok ezin gaitzake ezerk orain 5.000 edo 10.000 urteko denbora haietara eraman. (...) Horretarako aski dugu guk euskal nekazari batzuei bertsoak kantatzen entzun eta begiak istea. Neolitoko artzainei entzuten ari gara, edo Altamira pintatu zutenei (Pericot 1952, ap. Intxausti 1990: 42). Tradiziozko ikuspegia da, eta badirudi gaur egun ere nagusi dugula adituak ez direnen artean.

Bi mende pasa lehenago berdintsu pentsatzen zuen Larramendik ere, hau da, Penintsula inbaditu zutenek euskarari lurralde zabalak galarazi bazizkioten ere, ez zutela hizkuntza aldarazi, Euskal Herriko mendien babesean bere horretan gorde baita: 14 Hasieratik bizi da espainolen herri-hizkuntza eta ama-hizkuntza gisa; lehen orokorra eta Espainia osoan hedatua, gero estutuagoa, eta azkenotan mendi hauen babesera mugaturik badago ere, bizirik eta osasun onean dago, gainerako hizkuntzak bezala usteltzeko arriskurik gabe.

Ez dute lortu suntsitzea mauruek, godoek, alanoek, suediarrek, erromatarrek, kartagotarrek, greziarrek, feniziarrek ez bestek, zeren eta Espainiako gainerako lurraldeetatik botatzea baino ez baitzuten lortu: baina arkaitz hauek gazteluak bailiran babesturik, denbora eta honen kalteengatik ere, jakin du bere arima eta bere gorputza bizirik gordetzen, hain azkar eta sendo, ezen eraberrituko baita eta hilezkor izateko asmoa baitu (Larramendi 1745: xxxiii; nik itzul.; etzanak ere nireak).

Eta garbiago: ...euskarak, berrikuntzak eta aldaketak ukitu gabea eta sasiko eraginik izan gabea, bere antzinako garbitasun eta edertasuna hain osoki gorde ditu, ezen Espainiako lehen populatzaileak (den hura Tubal, edo den Tarsis) gipuzkoarrei entzungo balie, ulertuko bailieke hiztegirik eta interpreterik gabe, bere hizkuntza ahaztua ez balu, behintzat (1745: hitzaurrea, ¶ 5; nik itzul.). Funtsean, ikuspegi horrek jakintzat ematen du euskara ez dela behin ere aldatu, beti bat izan dela, Babeldik, Neolitotik, edo dena delako antzinako garaitik hona, eta horrela sasi-historiarako bideak irekitzen ditu.

Euskararen sasi-historiaren alderdi batzuk, gainera, oso hedaturik daude, are euskaldunen artean ere, gure hizkuntzan antzina- antzinako aztarna "argiak" daudelakoan. Glaziazio garaikoa (duela 10.000 urtetik gora) omen da horma hitzak 'pareta' eta 'izotza' adierak izatea aldi berean, hau da, hormak izotzez egiten ziren garaikoa-edo, eta Harri Harokoa (duela 4.000 urtetik gora) aizkora, ustez (h)aitz-etik sortua, aizto eta aitzur ere bezala. Horma eta aizkora, biak ala biak mailegu gardenak izatea ez da makala (lat.

forma 'forma, etab.' eta asciola 'aizkoratxoa'- tik, hurrenez hurren), baina handiena ez da hori, orduko hitzek bere horretan iraun dutela uste izatea baizik, hau da, duela 10.000 urteko edota duela 4.000 urteko euskaldunek — horrela deitzerik balego— hondare zaharrekotzat ditugun hitzak (aita, buru, emakume, sorgin, zu eta ni, didazu eta deustazu...)— beren horretan erabiltzen zituztela, inolako aldaketarik gabe.

Zerbaitetan bai onartzen du ikuspegi horrek euskara aldatu dela: mailegutzan hartutako hotsak, hitzak, joskerak eta abarretan; ahatik, "kaltea" ez da konponezina: denborarekin atxiki zaizkion zer arrotz horiek guztiak kenduz gero, lehengo euskara hura berreskuratuko dugu, Babelgoa edo Neolitokoa-edo; beste izenez "euskara garbia" zein "euskara jatorra" deitu ohi zaiona, alegia. Ikuspegi hori okerra dela bi eratara argudia daiteke. Batetik, Refranes y Sentencias- era jotzea baino ez dugu, gorago egin bezala, geure begiez ikusteko euskara 400 bat urtetan zenbat aldatu den: zenbat ez ote zen aldatuko 6.000 urtetan?

Bestetik, jakintzat ematen dugu giza hizkuntza guztiak funtsean berdinak direla, baita aldatzeko moduan ere. Gorrotxategik (2006) gogoratu bezala, nolabaiteko lekukotasunik utzi duten hizkuntzek argi aski erakusten digute denak ere aldatu direla, gutxi edo asko, baina bat ere ez da lehengo bera. Aldaketaren erritmoa ez da beti bat, aldaketak ez dira hizkuntz sistemaren atal guztietan aldi berean gertatzen, baina hizkuntzak beti ari dira aldatzen, nola edo hala.

UNIFORMITARISMOAren hatsarrearen arabera,3 historia luzeagoa duten giza hizkuntzek aldaketa sakonak pairatu dituztela frogatua denez geroz (hain non oraingo hiztunek ez bailiekete tutik ere ulertuko orduko hiztunei), jakintzat eman dezakegu gaurko euskara 3 "Aktualismoa edo Uniformismoa (baita Uniformitarismoa ere) oinarrizko printzipioa da geologiaren ikerketan. James Huttonek proposatu zuen XVIII. mendean, eta esaldi batean laburbil daiteke: orainaldia iraganaren giltza da. Printzipio honen arabera gaur egungo prozesu geologiko guztiak iraganean ere modu berean gertatu dira eta, beraz, prozesu geologikoak denboran aldaezinak dira" (Wikipedia).

Hatsarre bera aplika dakieke giza hizkuntzaren atal zenbaiti, goian egin dugun moduan. BLANCA URGELL. EUSKARAREN HISTORIA I (2025-2026): HISTORIAURREA ETA PROTOHISTORIA 15 ere ez dagoela Neolitoko "euskara"-tik gertuago, gaztelania edo frantsesa indoeuroperatik baino. Guk ere ez genioke ezer ulertuko Neolitoko hiztunari. Bestalde, hizkuntza natural guztiak adin berekoak dirateke azken batean: giza hizkuntza sortu zen garaikoak (cf. 5. gaia). Nahasketa, hein batean bederen, izenetatik dator: frantsesa eta gaztelania izenez ongi bereizten dira beren arbasoa den latinetik, ingelesa eta alemana germanikotik, errusiera eta poloniera eslavieratik...

eta horiek guztiok beren arbasoa den indoeuroperatik, baina euskara beti euskara da ikuspegi horren arabera ari direnentzat. Horregatik ditugu ezinbesteko "aitzineuskara" bezalako izenak: gure hizkuntza ere tartean horiek bezainbeste aldatu dela, antzina hitz egiten zena euskara bera ez zela argi izan dezagun, haren lehenagoko forma ezberdin bat baizik. 2.4.2.2.

Ahaide galduen xerka Ikuspegi konparatzaile ortodoxoaren arabera, ez dago ahaiderik gabeko hizkuntzen historiarik egiterik, hau da, ez dago euren historiaurrea berreraikitzerik, konparaketa baita aitortzen duten metodo bakarra: Metodo konparatzailea hizkuntzen historia egiteko metodo bakarra denez gero, hizkuntza bat isolatua den bitartean historia gabekoa da. XVI. mendeko euskararen eta gaur egungoaren artean ezberdintasunak egon badaude; baina aldaketak ez dira oinarrizkoak; funtsean, hizkuntza oraindik bat bera da. Hortaz, euskara beste hizkuntzaren batekin konparatzeko modurik aurkituko ez balitz, ez legoke haren historia sekula egiteko inolako itxaropenik (Meillet 1925).

Aldez horregatik, eta aldez iraganaldiko enigmek sortu ohi duten liluragatik, euskararen ahaideak aurkitzeko askoz ere saio gehiago egin dira ―eta egiten ere dira―, beste edozein arlotan baino. "Schuchardt-en eredua" deritzogu honi, hizkuntzalari aleman ospetsu horrek (1842-1927) euskararen ahaideak aurkitzeari saio ugari eskaini zizkiolako (cf. 3. gaia). 2.4.2.3. Historiaren lehentasuna Schuchardt-en ereduaren ifrentzua "Luchaire-ren eredua" da: protohistoria eta historiaren lekukotasunak bildu eta aztertzea.

Achille Luchaire frantsesa (Étude sur les idiomes Pyrénéens de la région française, 1879, besteak beste) inor baino lehenago hasi zen gero "akitaniera" izena emango genion hizkuntzaren arrastoak biltzen eta aztertzen, bai eta Erdi Aroko dokumentazioan sakabanaturiko euskararen zantzuak ere. Bitxia bada ere, Schuchardt ez bezala, bera ez zen hizkuntzalari, historialari baizik. Halere, bete- betean asmatu zuen non zeuden euskararen historian atzera egiteko datu esanguratsuenak.

Mitxelenak Luchaireren bidea hobetsi zuen lekukotasunen laguntzaz euskararen historia oinarri sendoen gainean eraikitzeko eta handik historiaurrera jauzi egin ahal izateko: ...historiaurrea, zuzenean ezagutzen ez dugunari buruz egiten ditugun hipotesien aldamio gutxi- asko egongaitza, historiaren oinarriaren gainean bakarrik berma daiteke, hizkuntzaren egoera dokumentatuen gainean, eta historiaren arabera bakarrik existitzen da, zeren eta praktikan historiaurrearen balioa egoera haiek argitzeko daukan gaitasunaren araberakoa baita.

Historiaurrean lasaitasunez aritzeko, beraz, eskura ditugun datuak ahalik eta gehiena ezagutzen ahalegindu behar gara, datu bakar bat ere bazter utzi gabe eta datuak aurkitzeko eta egiaztatzeko eginahalak eginda (Mitxelena 1963: 15-16; nik itzul.). Mitxelenaren pasartea ideiaz betea da. Azpimarra ditzagun horietatik hiru: (1) historiaurreaz dakiguna ez da "egia", baizik eta hipotesi multzo aldakor bat (gogoratu ezagutza zientifikoaz esandakoa: § 1.2.3); (2) hipotesi horiek ahalik sendoenak izan daitezen, ezinbestekoa da datuak biltzea eta ustiatzea; eta (3) hipotesi horien helburua hizkuntza historikoa —XVI. mendetik hona dokumentatua dena— argitzea da.

16 Hirugarren ideia adibide batekin hobeto ulertuko dugu. Zergatik esaten dugu euskaraz bake, latinez pace /pake/ bazen? Galdera horri emango diogun erantzunak (ik. 4. gaia), bai, egia da latin garaiko euskararen arbasoa nolakoa zatekeen irudikatzeko zantzuak ematen dizkigula, hipotetikoki bederen, baina batez ere b- hasiera harrigarri hori duten euskara historikoko bake bezalako formak argitzeko balio duen orain arteko hipotesirik onena da. Ahaidetasun hipotesiek, oso erakargarriak izanik ere, ez dute lortu horrelakorik ezer azaldu eta, beraz, Mitxelenak zeregin ziur eta emankorragoetan aritu nahiago izan zuen. 2.4.2.4. Euskarak historiarik ez?

Antoine Meillet maisutzat bazeukan ere, Mitxelenak horren ezetz borobila (gogoratu: "ez legoke haren [euskararen] historia sekula egiteko inolako itxaropenik") gezurtatu zuen, hirutara gezurtatu ere. Lehenik, euskarak historia izan baduela gogoratuz: Ez dago esaterik, beraz, euskarak historiarik ez duenik: zehazki mintzaturik, gehienez ere esan daiteke historia hori laburra dela beste hizkuntza askorekin konparaturik, baita osagabeagoa ere, testuen urritasun erlatiboa dela eta. Baina, aldi berean, luze eta osoa da lehen testuak joan den mendekoak edo bizi garen honetakoak dituzten beste hizkuntza asko eta askoren aldean (Mitxelena 1963: 12; nik itzul.).

Bigarrenik, metodo konparatzailearen ordez BARNEBERRERAIKETA erabiliz: Barneberreraiketa metodo konparatzailea bezalatsukoa da, baina hizkuntza bakar bati aplikaturikoa. Delako hizkuntza horretan ikusten dugunetik bere historiari buruzko inferentziak egitean datza. Hauxe da barneberreraiketari bide ematen diona: maiz hizkuntzaren egituran antzeman ditzakegu pairatu dituen aldaketen aztarnak, hala nola aldaera morfologikoak edo nolabaiteko irregulartasunak. Metodo konparatzailean erabiltzen diren kognatuen ordez, baldintzen arabera itxura fonologiko ezberdinak dituzten formak konparatzen dira barneberreraiketan, hala nola paradigmetan aurkitzen diren txandakatzeak, etab.

(Campbell 1998: 225; nik itzul.). Barneberreraiketa edozein hizkuntza berreraikitzeko erabil daiteke, baita isolatuak ez direnak ere, eta hatsarre oso garrantzizko batean funtsatzen da: Hizkuntz egoera guztietan gordetzen dira lehenagoko hizkuntz egoeren aztarnak. Hatsarre hau egiaztatzeko ohiko adibidea paradigma morfologikoak dira. Paradigmek analogia sortu ohi dute (bertako forma guztiak berdintzeko joera dugu hiztunok), baina tarteka irregulartasunak sumatzen ditugu: bada, irregulartasun horietan aurreko hizkuntza egoerei buruzko aztarnak daude. Esate baterako, dot/doten, dozu/dozun, dogu/dogun... paradigma erregularra da (X / X-en), baina dot/dodan, dozu/dozun...

paradigma irregularra da, 1. pertsonan t/d txandakatzea baitugu. Horrek frogatzen du, besterik gabe, dot/dodan bikotea dot/doten bikotea baino zaharragoa dela, eta erakusten digu -da > -t bilakabidea gertatu dela (*doda > dot). Hirugarrenik, Mitxelenak gogoratu zuen euskara ez dela hain isolatua. Egia da ez duela ahaide ezagunik, baina horrek ez du esan nahi munduan isolaturik dagoenik, mendeetan besterekin harremanik izan gabe demagun, irla batean bizi izan den hizkuntzaren antzera ez, behintzat.

Ahaiderik ezak konparaketa ortodoxoa galarazten du, ahaide diren hizkuntzen artekoa, alegia, baina Mitxelenak erakutsi zuen maileguak euskara munduan isolaturik bizi izan ez delako seinalerik nabariena euskararen historiaurrea berreraikitzeko bitarteko bikainak direla (ik. 4. gaia). Hori dela eta, zehazkiago BARNEBERRERAIKETA MISTOA egin zuen, hau da, nolabaiteko konparazioa ere erabili zuen barneberreraiketa sendotzeko: bilakabidearen hasiera (latina) eta amaiera (euskara) ezaguturik —adib., lat. pace(m) eus. bake— jatorrizko latin forma euskaran hartu duen formarekin konparatu zuen. BLANCA URGELL. EUSKARAREN HISTORIA I (2025-2026): HISTORIAURREA ETA PROTOHISTORIA 17 2.4.3.

Ondorioak Euskara ere, gainerako hizkuntzak bezala, aldatuz joan da historian zehar, 1545etik aurrerako testuek erakusten diguten bezala. Isolatua izatea ez da bitxikeria bat: munduko hizkuntza-familien herena inguru isolatuak dira (Campbell 2011). Edonola ere, Koldo Mitxelenak demostratu zuen euskara hizkuntza isolatua izan arren, badirela konparaketa klasikoaz (hizkuntza ahaideen arteko konparaketaz) beste hainbat metodo haren historiaren ezagutzan aurrera egiteko, lehenik haren historian sakonduz (lekukotasunen bilketa eta azterketa) eta gero haren historiaurreari buruzko hipotesiak eginez (berreraiketa). Campbellek (aip.

lan.) azaldu bezala, euskararen azterketan egindako lanak ez dira alferrikakoak izan: aitzitik, askoz gehiago dakigu hainbat eta hainbat gaiz eta, bestalde, hipotesi asko oinarririk gabekoak direla frogaturik dugu. Garrantzizkoena, dena dela, hauxe: hizkuntza isolatuen historia lantzeko erabil daitezkeen metodoak ugari direla agerian jarri izana da. Honako hauek, besteak beste: 1. Barneberreraiketa 2. Dialektoetan oinarritutako berreraiketa konparatiboa 3. Lekukotasunen azterketa filologikoa 4. Hizkuntz ukipenetik sortutako gertakariak (hizkuntz eremuak) 5. Wörter und Sachen estrategiak ("Hitzak eta gauzak")4 6. Konparaketa tipologikoa 7.

Gramatikalizazio bideak Metodo horiek guztiak erabili izan dira eta erabiltzen ari dira, gehiago edo gutxiago, euskararen historian sakontzeko. Mitxelenak 1, 2, 3 eta 4 landu zituen nagusiki. 5. metodoaz Manuel Agud-ek egin zuen saio bat (Elementos de cultura material en el País Vasco, 1980), baina ez da oso bide ibilia gurean, hizkuntzalarien aldetik behintzat. Azken urteotan konparaketa tipologikoari (6) eta gramatikalizazioari (7) gogoz heldu eta emaitza oso jakingarriak lortu dira, aurrerago ikusiko dugunez (ik. 4. gaia).

Euskararen historian egin den lan handiaren ondorioz, Campbell beraren ustez munduko hizkuntza isolatuen ikerketarako eredugarria da euskara, gehienak baino askozaz urrunago iritsi baita, iritsi ere, hizkuntza isolatuen historia lantzeko eskura dauden baliabideak biltzen eta erabiltzen. Oinarrizko bibliografia Aldakortasuna: Campbell 1998: 6-10. Euskararen historia: Mitxelena 1963, 1964. 4 "Proposatu zutenek uste zuten hitzen etimologia hitzek adierazten dituzten gauzekin eta kultur kontzeptuekin estuki loturik (egiatan, haiekin batera) aztertu beharko litzatekeela. Argudiatzen zuten ikertzaileek horrela datu linguistikoak modu eraginkorragoan aztertuko lituzketela.

Gaur egungo hizkuntzalaritza historikoak Wörter und Sachen mugimenduaren hatsarre eta teoria asko bere egin ditu; adibidez, datu arkeologikoak ere erabiltzea" (Wikipedia. The free Encyclopedia, s.v.; nik itzul.). 18 3. Diakronia eta Filologia 3.1. Nork egiten du historia? Ezer gutxi dakigu lehengo mendeetako ahozko hizkuntzari buruz, sarritan ezer ez, ez baitzegoen giza ahotsa grabatzeko tresnarik. Édouard-Léon Scott de Martinville frantsesak grabatu omen zuen lehenengoz soinua fonoautografo delakoaz (1857); 1877an Edison ospetsuak fonografo zilindrikoa asmatu zuen, eta 1890ean jarri zituzten salgai lehenengo zilindroak.

Berehala, 1893an, Hugens delako batek euskal kantak grabatu zituen Donostian, eta badugu antzeko beste batzuen berri, zenbait galduak, zenbait berreskuratu eta Eresbilen gordeak. Kantuz bakarrik ez, baizik eta hizketan lehenengoz Rudolf Trebitsch etnologo austriarrak grabatu zituen euskaldunak (1913): ipuinak, kontakizunak, pasadizoak eta kantak. Besteak beste, Resurreccion Maria Azkueren…