Índice · 12
01Organització de la cromatina i mecanisme molecular
- Distingir els nivells d'empaquetament de la cromatina des del nucleosoma fins a la fibra de 30 nm.
- Explicar el mecanisme asimètric a la forqueta de replicació i la generació dels fragments d'Okazaki.
- Identificar les activitats enzimàtiques que asseguren l'alta fidelitat de la replicació de l'ADN.
Per què les dues cadenes d'una mateixa molècula d'ADN no es poden sintetitzar de manera idèntica i contínua al mateix temps?
Ver la respuesta
Perquè les cadenes d'ADN tenen orientacions antiparal·leles, però l'ADN polimerasa només té capacitat molecular per sintetitzar nucleòtids en la direcció 5' a 3'.
La transmissió fidedigna de la informació biològica requereix que el genoma es compacti de manera ordenada dins del nucli i que es dupliqui amb precisió abans de cada divisió cel·lular mitjançant un procés coordinat d'enzims i estructures nucleoproteiques.
Organització de la cromatina: nucleosomes, solenoide i protamines
Als nuclis eucariotes, l'ADN s'associa amb proteïnes bàsiques anomenades histones per formar la cromatina. La unitat estructural fonamental és el nucleosoma, visible al microscopi electrònic amb l'aspecte d'un «collar de perles» (fibra de 10 nm). Cada nucleosoma està constituït per un octàmer d'histones —dues còpies de cadascuna de les histones altament conservades evolutivament: H2A, H2B, H3 i H4— al voltant del qual s'enrotllen aproximadament 146 parells de bases (pb) de doble hèlix.
La incorporació de la histona H1 a la regió d'ADN d'unió (o ADN de connexió) tanca l'estructura formant el cromatosoma, que comprèn un total d'uns 166 pb. Posteriorment, aquesta fibra s'enrotlla sobre si mateixa en una estructura helicoïdal denominada solenoide o fibra de 30 nm (300 Å). En cromosomes funcionals eucariotes, a més dels centròmers (necessaris per a la segregació mitòtica) i els telòmers, s'hi disposen múltiples orígens de replicació, a diferència de l'origen únic present en els procariotes.
Mecanisme molecular a la forqueta de replicació
La duplicació de l'ADN segueix un model semiconservatiu: cadascuna de les dues cadenes progenitores actua com a motlle per a la síntesi d'una cadena nova filla complementària. La maquinària central és dirigida per l'ADN polimerasa, la qual presenta dues limitacions essencials: no pot iniciar una cadena de novo (exigeix un extrem lliure prèviament establert per un fragment curt d'ARN iniciador) i la polimerització té una direccionalitat estricta, sempre en sentit 5' cap a 3'.
Com que les dues cadenes d'ADN són antiparal·leles, la forqueta de replicació avança de manera asimètrica:
- Cadena avançada o líder: el filament motlle té orientació cap a la forqueta, de manera que la síntesi avança de forma contínua a mesura que s'obre la doble hèlix.
- Cadena retardada: el motlle té orientació oposada ( respecte a la progressió de la forqueta). La síntesi es realitza de manera discontínua mitjançant la generació d'encebadors d'ARN per l'enzim primasa i la posterior elongació en petits segments coneguts com a fragments d'Okazaki.
Fidelitat de còpia, estrès replicatiu i reparació
La replicació ateny una fidelitat extraordinària gràcies a diversos filtres consecutius:
- Selecció de base: l'ADN polimerasa discrimina l'aparellament Watson-Crick correcte abans de catalitzar l'enllaç fosfodièster.
- Correcció d'errors immediata (proofreading): l'ADN polimerasa compta amb activitat exonucleasa . Si col·loca un nucleòtid erroni, s'atura, fa recular la cadena, escindeix el residu desaparellat i reprèn la síntesi.
- Sistema MMR (mismatch repair): complex enzimàtic post-replicatiu que detecta i repara desapareaments que hagin esquivat l'activitat exonucleasa.
Davant de bloquejos de la forqueta o danys a la cadena motlle es desencadena la resposta a l'estrès replicatiu, orquestrada per la proteïna-cinasa ATR, la qual atura el cicle cel·lular i estabilitza la forqueta per evitar ruptures de doble cadena catastròfiques.
- El nucleosoma és l'octàmer d'histones (dues de cadascuna: H2A, H2B, H3 i H4) amb 146 pb d'ADN, mentre que l'addició de la histona H1 forma el cromatosoma de 166 pb.
- En l'espermatogènesi, les histones se substitueixen per protamines per condensar l'ADN de forma òptima al cap de l'espermatozoide.
- La replicació és semiconservativa i l'ADN polimerasa sintetitza exclusivament en direcció requerint un extrem prèviament establert.
- La forqueta de replicació actua asimètricament: la cadena líder té síntesi contínua i la retardada discontínua mitjançant fragments d'Okazaki iniciats per la primasa.
- La fidelitat està garantida per l'activitat exonucleasa de la polimerasa, la cinasa ATR davant l'estrès replicatiu i el sistema de reparació MMR.
Per quina raó la cadena retardada no pot sintetitzar-se de forma contínua com la cadena líder?
Quina funció té la cinasa ATR durant la replicació cel·lular?
02Reacció en cadena de la polimerasa (PCR)
La reacció en cadena de la polimerasa (coneguda universalment per les seves sigles en anglès, PCR) constitueix una de les innovacions metodològiques més transformadores de la biologia molecular. Desenvolupada l'any 1983 pel bioquímic nord-americà Kary Mullis (fita per la qual va rebre el Premi Nobel de Química el 1993), aquesta tècnica permet sintetitzar milions o milers de milions de còpies d'un segment específic d'àcid desoxiribonucleic (ADN) in vitro a partir d'una quantitat inicial ínfima o degradada de material genètic, sense necessitat de recórrer a la clonació tradicional en cèl·lules vives.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adip
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tem
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut la
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lo
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incidi
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing e
tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do ei
e magna aliqua ut en
m quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exerci
aboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation
consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et d
usmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor i
dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nost
veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lor
mco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo
modo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostru
amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labo
do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
Con una cuenta gratis desbloqueas más secciones de estos apuntes y su juego de repaso.
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet cons
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt u
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea
03Síntesi d'ARN i regulació
- Distingir les característiques estructurals i funcionals entre l'ADN i els diferents tipus d'ARN.
- Descriure les etapes del cicle transcripcional des de la formació de la bombolla d'iniciació fins a la terminació.
- Comparar l'acció de l'ARN polimerasa bacteriana amb l'especialització de les ARN polimerases eucariotes I, II i III.
- Analitzar la regulació gènica per enhancers, dits de zinc C2H2 i marques epigenètiques cromatíniques.
Com pot una cèl·lula sintetitzar milers de cadenes d'ARN a partir d'un únic gen sense danyar la integritat del seu ADN?
Ver la respuesta
L'ADN només s'obre transitòriament formant una bombolla local de transcripció que es tanca en avançar l'ARN polimerasa, permetent que múltiples polimerases transcriguin el mateix fragment de manera simultània i conservativa.
La transcripció és el procés enzimàtic mitjançant el qual se sintetitza una cadena d'ARN complementària a una cadena motlle d'ADN. A diferència de l'ADN, l'ARN conté ribosa en comptes de desoxiribosa, uracil (U) en lloc de timina (T) i actua habitualment com a molècula monocatenària. Mentre que l'ADN constitueix el dipòsit genètic nuclear de reserva, els transcrits d'ARN funcionen com a còpies de treball altament dinàmiques que regulen la maquinària cel·lular.
| Tipus d'ARN | Activitat biològica principal | Codificant de proteïnes |
|---|---|---|
| ARNm | Porta la pauta de triplets des del nucli cap a la maquinària traduccional (vegeu «Traducció de proteïnes — Ribosomes i ARN de transferència») | Sí |
| ARNr i ARNt | Constituents catalítics de la subunitat ribosòmica i adaptadors aminoacídics | No |
| ARN no codificant (miRNA, lncRNA) | Regulació de l'expressió gènica, repressió post-transcripcional (RNAi) i remodelació cromatínica | No |
Mecanisme molecular i fases de la transcripció
La síntesi d'ARN avança en tres etapes consecutives: iniciació, elongació i terminació. La polimerització transcripcional no necessita cap encebador previ d'inici i està catalitzada per l'ARN polimerasa en sentit estrictament , emprant ribonucleòsids trifosfat (ATP, CTP, GTP, UTP) l'escissió pirofosfatàsica dels quals aporta l'energia lliure necessària per enllaçar els nucleòtids.
Durant la fase d'iniciació, l'enzim reconeix una seqüència d'ADN diana denominada promotor gènic. La polimerasa experimenta un canvi conformacional que passa d'un complex tancat a un complex obert, desenrotllant prop d'una volta de doble hèlix d'ADN per constituir la bombolla de transcripció. La cadena inferior o superior que actua com a patró s'anomena cadena motlle (en sentit ); la cadena oposada, que té una seqüència idèntica a l'ARN generat canviant T per U, és la cadena codificant.
Si la cadena motlle d'ADN presenta la seqüència , l'ARN polimerasa hi incorporarà successivament els ribonucleòtids complementaris formant l'ARN mitjançant enllaços fosfodièster.
Confondre la cadena motlle d'ADN amb la cadena codificant. L'ARN polimerasa sempre llegeix físicament la cadena motlle en sentit 3' a 5' per sintetitzar l'ARN complementari en direcció . La cadena codificant mai no s'utilitza com a plantilla física.
Transcripció en bacteris davant la compartimentació eucariota
En bacteris, una única ARN polimerasa central requereix l'associació transitòria del factor sigma (l'enzim central no té especificitat directa pel promotor sense la subunitat ). El factor sigma permet identificar les caixes consens del promotor (-35 i -10); un cop sintetitzats els primers deu nucleòtids, s'allibera i l'enzim central prossegueix l'elongació fins a trobar el terminador.
En els organismes eucariotes, la transcripció està físicament segregada al nucli i es divideix funcionalment entre tres polimerases distintes especialitzades:
- ARN polimerasa I: localitzada al nuclèol; sintetitza els precursors dels ARN ribosòmics grans (ARNr 28S, 18S i 5,8S).
- ARN polimerasa II: transcriu tots els gens codificants de proteïnes (pre-ARNm), així com la majoria de snRNA i microARN reguladors.
- ARN polimerasa III: s'encarrega de l'ARNt, l'ARNr 5S i altres petits ARN estructurals.
A diferència dels transcrits procariotes, els pre-ARNm eucariotes han d'incorporar modificacions cotranscripcionals i sofrir un processament abans de ser exportats al citoplasma (vegeu «Transcripció i maduració de l'ARN — Processament post-transcripcional i splicing»).
Factors de transcripció i control epigenètic
La iniciació precisa de l'ARN polimerasa II necessita la intervenció de factors de transcripció basals i específics. Dins d'aquests últims destaquen els dominis amb dits de zinc C2H2, motius estructurals on un ió es coordina tetraèdricament amb dos residus de cisteïna i dos d'histidina, estabilitzant una hèlix alfa que s'insereix directament en el solc major de l'ADN per reconèixer seqüències diana concretes.
A escala cromatínica (vegeu «Replicació de l'ADN — Organització de la cromatina i mecanisme molecular»), la taxa transcripcional depèn dels elements reguladors a distància anomenats enhancers o potenciadors, que interactuen amb el promotor basal mitjançant bucles d'ADN facilitats pel complex Mediador. Els enhancers actius es transcriuen bidireccionalment produint ARN potenciador (eRNA), la presència del qual facilita l'atracament dels factors d'elongació.
L'estat actiu o reprimit d'un domini gènic ve determinat per la signatura epigenètica de les cues de les histones:
- H3K27ac (acetilació): duta a terme per les histona acetiltransferases (HAT), neutralitza la càrrega positiva dels residus de lisina relaxant l'empaquetament de la cromatina i promovent la transcripció activa. Els inhibidors de la desacetilasa d'histones (HDACis) impedeixen la retirada d'aquests grups acetil, mantenint els promotors accessibles.
- H3K27me3 (trimetilació): catalitzada pel complex repressiu Polycomb (PRC2), indueix compactació i silenciació gènica reversible a nivell de promotors.
Un factor transcripcional sufre una mutación inactivante dirigida a su dominio con motivo en dedos de cinc del subtipo C2H2. ¿Qué alteración celular específica cabe pronosticar?
Resolució
L'opció correcta és la pèrdua o debilitament notable en el reconeixement i ancoratge a seqüències blanc de l'ADN per a la regulació de la transcripció.
Els dominis de dits de zinc del subtipus són motius estructurals conservats d'unió a àcids nucleics caracteritzats per la coordinació d'un ió mitjançant dos residus de cisteïna i dos d'histidina. Aquest replegament permet inserir una hèlix alfa en el solc major de la doble hèlix d'ADN reconeixent seqüències específiques en promotors o intensificadors. La seva alteració estructural impedeix directament que el factor transcripcional s'ancori a la cromatina diana.
- La transcripció copia la informació de la cadena motlle d'ADN en sentit 3' a 5' per formar un ARN funcional en sentit 5' a 3'.
- En procariotes, el factor sigma guia l'ARN polimerasa cap al promotor per formar la bombolla transcripcional abans de dissociar-se.
- Els eucariotes compten amb tres ARN polimerases especialitzades: la Pol I transcriu la majoria d'ARNr, la Pol II transcriu ARNm i snRNA, i la Pol III transcriu ARNt i ARNr 5S.
- Els dominis proteics en dits de zinc C2H2 reconeixen seqüències diana unint-se al solc major de l'hèlix d'ADN.
- L'activitat gènica està modulada a distància per enhancers (que produeixen eRNA) i per marques epigenètiques: H3K27ac s'associa a cromatina oberta i transcripció activa, mentre que H3K27me3 senyalitza repressió.
En què es diferencia el mecanisme d'acció de l'ARN polimerasa bacteriana respecte de l'ARN polimerasa II eucariota pel que fa al reconeixement del promotor?
Com influeixen de manera oposada les marques epigenètiques H3K27ac i H3K27me3 sobre la capacitat de transcriure un gen?
04Processament post-transcripcional i splicing
Modificacions dels extrems del transcrit primari
A diferència dels bacteris, on la transcripció i la traducció succeeixen simultàniament al citoplasma, en els eucariotes l'ARN transcrit per l'ARN polimerasa II (vegeu «Transcripció i maduració de l'ARN — Síntesi d'ARN i regulació») pateix una profunda maduració química al nucli abans de convertir-se en un missatger funcional. Aquest precursor inicial s'anomena ARN heterogeni nuclear (ARNhn) o pre-ARNm.
lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequ
r adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolo
or incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut eni
na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem
s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip
s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip e
quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipis
ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor inci
- na aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod t
- s nostrud exercitation ullamco laboris nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt
- s nisi ut aliquip ex ea commodo consequat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore m
- quat lorem ipsum dolor sit amet consectetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostr
- ctetur adipiscing elit sed do eiusmod tempor incididunt ut labore et dolore magna aliqua ut enim ad minim veniam quis nostrud exercitat
Estos apuntes pueden contener errores u omisiones. Son un material de apoyo y no sustituyen al temario oficial ni al profesorado: contrasta la información importante. Más información
